Хун империясының саяси тарихы

Кіріспе

1. Хун империясының саяси тарихы
2.Хун мемлекетінің шаруашылығы
3.Хун империясындағы әскери өнердің дамуы және жорықтары
4.Хундар туралы тарихи деректер

Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Тарихта ғұндар аты кеңінен белгілі. Осынау жоғалып кеткен халықтың аты - жауынгерліктің, қаталдық пен таңылықтың бейнесіндей көрінеді. Атилла бастаған ғұндар Еуропа елдеріне жортуыл-жорық жасап, олрады құлазытып кетеді, олар халықтарды ұлы қоныс аударуын бастайды. Б.з. дейінгі дәуірдің соңғы ғасырлары мен б.з. алғашқы ғасырларында Орта Азияны, оның ішінде Қазақстан жерін мекендеген азиялық ғұндар тайпалары онша мәлім емес. Тарихи әдебиетте олар хунну немесе сюнну деген атпен белгілі. Ежелгі қазақ жериниң кезінде орасан зор жер аумағын қоныс мекен еткен, біздің жыл санауымызға дейінгі екінші ғасырда бой көтеріп, біздің жыл санауымыздың 216 жылына дейін өмір сүрген Ғұн ұлысы 24 тайпадан тұрған. Бұл тайпалардың басын біріктіріп бір орталыққа қаратқан, Ғұн ұлысының шаңырағын көтерген әйгілі Мөде батыр.
1. К. Аманжолов –Қазақстан тарихы, Алматы-1999
2. А. Алтаев – Қазақстан тарихы Т.1, Алматы-2008
3. С. Жолдасбайұлы – Ежелгі Қазақстан тарихы, Алматы- 1995ж.
4. Х. Маданов – Қазақстан тарихының мәдениеті, Алматы-1998
5. А. Оразбаева – Цивилизация кочевников, Алдматы-2005
6. Көне заман тарихы – очерктер, Алматы-1991
        
        Жоспар:
1. Хун империясының саяси тарихы
2.Хун мемлекетінің шаруашылығы
3.Хун империясындағы әскери өнердің дамуы және жорықтары
4.Хундар туралы тарихи деректер
Кіріспе
Тарихта ғұндар аты ... ... ... ... ... ... аты - жауынгерліктің, қаталдық пен таңылықтың бейнесіндей көрінеді. Атилла ... ... ... елдеріне жортуыл-жорық жасап, олрады құлазытып кетеді, олар халықтарды ұлы қоныс аударуын бастайды. Б.з. дейінгі дәуірдің соңғы ғасырлары мен б.з. ... ... Орта ... оның ... ... ... мекендеген азиялық ғұндар тайпалары онша мәлім емес. Тарихи әдебиетте олар ... ... ... ... ... ... ... қазақ жериниң кезінде орасан зор жер аумағын қоныс мекен еткен, біздің жыл санауымызға дейінгі екінші ғасырда бой ... ... жыл ... 216 ... ... өмір сүрген Ғұн ұлысы 24 тайпадан тұрған. Бұл тайпалардың басын біріктіріп бір орталыққа қаратқан, Ғұн ... ... ... ... Мөде ... ғұн тайпаларының өсіп-өнген және тарихи аренаға көтерілген жері Орталық Азия деп саналады. ... ... ... ... ... ... аңғарында Және оның салаларының жағалауларында 1500-ден астам қорымдары мен тұрақты мекен ... ... Ал ... ... және Жетісу жеріне ғұндар б.з.б. II - I ғғ. келе ... Ғұн ... ... жағынан бытыраңқы, экономикалық жағынан әлсіз, Этникалық жағынан ала-құла ... ел ... ... ... алған жерлерінде наразылық көрсетіп отырған, өз іштерінде де саяси билік үшін талас-тартыстар туып отырды. Ғұндардың өз іштерінлегі ... ... бұл ... ... ... ... да болмасын пайдаланып қалуға әрекет жасап отырған.
55-жылы аса құдіретті ғұн ... - ... және ... ... екі елге ... ... - ... Моңғолиядағы Қырғыз-Нұр көліне таяу жерден теріскен ғұндарының билеушісі Чжичжи өз ордасын орнатты. Осы арадан ол үйсіндердің көрші тайпаларына ... ... ... ... қытай да жауығып, алагөз болып жүреді, әсіресе ғұн билеушәсә қытай шенсунігі мен елшісін өлтіру жайлы бұйрық бергеннен кейін, бұл қатынас ... ... ... ... мен ... ... ... арасындағы бәсеке-тартыс та күшейе түсті. Жағдай осылай шиеленісіп тұрғанда, Сырдария бойын еркін жайлаған Қаңлы мемлекеті ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі ұсыныс-сәлемі дәл мерзімінде жасалған ұсыныс болады. ол Чжичжиді өзініің шығыстагы иелігіне - Талас алқабына шақырып, оған ... атты ... ... ету құқын береді. Мұның үстіне ол шаньюге өз ... ... ... оған ... мың тұйе мен жылқы, есекті сыйға тартқанда, қаңлы ... ... көп ... ... ... ... ... Іле мен Шу алқабын басып алады деп үміттенеді. Алайда Чжичжи үйсіндерді күйрете алмайды. Сол ... де ... ... ... ... мен ... арасында тартыс туады. Ұзамай бұлар ат құйрығын кесіседі.
Ғұндар қаһармандықпен ... ... ... ... ... ағаш қабырғаны өртеп, қамкесектен тұрғызылған дуалды опырып тастап, қалаға басып кіреді де, ішкі қамалды алады. Чжичжи төнірегіндегі көптеген ағайын-туыстарымен, бала-шаға, ... ... ... ... - ... 1518 адам ... ...
Қазақстанның оңтүстік батыс және Арал бойына Ғұн тайпаларының келе бастаған екінші толқыны б.з. I ғ. басталады. Олардың көрсетілген ... ... ... ... ас ... батысқа, Кәспий теңізіне қарай жылжуға мәжбүр еткен. Кейіннен олар Дунай арқылы Батыс Еуропаға ... ... Олар ... ... ... ... ... ертіп, Сырдария бойы мен Арал өңіріне, Орталық және ... ... ... ... енеді. Б.з. IV-ғасырында олар Еуропадан бой көрсетеді. Зерттеулердің басым көпшілігінің пікіріне үңілсек, ғұндар түріктердің арғы ата-бабалары, олардың ... ... ... ... байланысты, шығыс иранның қаңлы тайпаларының түріктенуі басталады. Б.з. I мыңжылдығының ... ... ... мен ... ... ... антропологиялық тұрпаты өзгереді де, моңғол тұрпаттылар пайда бола бастайды. Ғұндардың этникалық шығу тегі, тілі осы ... ... ... отыр. Қытай деректері өздерінің солтүстігін мекендеген тайпаларды сюннюлар ... және ... деп ... Осы ... сөзі ... ... айналған секілді, ол кейіннен хунға немесе ғұнға айналып отыр. Қытайлардың ... бір ... ... ... көрші түркі тілдес тайпаларды да далалықтар деп те атаған. Сонымен қытай жылнамалары мен археологиялық зерттеулеуге қарағанда, б.з.б. IV және III ... ... ... ... ... ... аралықты мекендеген күшті Ғұн тайпаларының бірлестігі құрылады. олар өздерінің көрші жатқан халықтарын басып алумен ... ... ... ... жасайды. Бұл жағдай қытай патшасының наразылығын туғызып отырған. Сөйтіп, ғұндар мен қытай өкіметінің арасында бір-біріне алма кезек жасалған ұрыс-талас, ... ... ... ... 300 ... ... уақытқа созылған. Жылнамалар бойынша, ғұн тайпаларының бірігіп саяси күшейген кезі б.з.б. II ғ. мен I ғ. аралығында Мөде ... ... ... ... Оның жасаған реформалары ғұндарды қуатты мемлекетке айналдырған. Оның тұсында ... ... ... ... ... ... ... дейінгі солтүстік Байкал көлінен оңтүстікке, ұлы қорғанға дейінгі ұланғайыр өңірге үстемдік ... ... ... мал ... ... ... ... олар өте жауынгер халық болған. Олардың тегеуріні шығыста Қытайдың елін, жерін ... үшін ұлы ... ... ... ... ... ... Рим империясының құлауына да себепші болған Ғұндар еді. Олардың тізесі батқан ... ... ... өз ... мол ... қалдырған. Ғұн мемлекетінің құрылуы мен оның күшеюі Мөде тәңірқұттың (шаньюй) атымен байланысты. Ғұндардың ... ... ... деп атаған. Мөде Тумын шаньюйдің баласы болған. Тарихшы ол туралы билай деп жазады: "Ғұндардың шаньюйі Тумын деп аталды. Шаньюйдің Мөде атты ... ... ... ... ... Яньчжы кіші ұлды туды; Шаньюй кіші ұлын таққа отырғызып, үлкен ұлынан құтылудың ... ... Сол ... ... ... келген бетте Тумын оған бірден шабуыл жасайды. Ал, Юечжы Мөдені өлтірмекші болады, бірақ Мөде одан арғымағын ұрлап алып, үйіне ... ... " ... ... ұзақ ... ... өткен. Оған қараған тайпалардың ежелгі қазақ жеріндегі үйсін, қаңлы, аландармен араласып кеткені, арғын, ... ... ... ... ... ... ... деректерге сүйенген деректер көп. Бұл жөнінде Қазақ совет Энциклопедиясының I томында ... ... ... ... ... жай - ... тайпасының елдің аты (этнонимі) ежелгі заманда жасаған Ғұн елінің атын еске түсіреді. Сол елдің аты ... ... ... ... ... ... ... Қыпшағ елінің ұраны - "ойбас" немесе "ойырбас", ол ... ... ... аты. Бұл ... ... Қыпшақтар ғұннан тараған деуіне дәлелдің бірі болуы тиіс", - ... ... ... ... арғы тегі ... айғақтайтын дәлелдер олардың моласынан шыққан жүннен әстелген бұйымдардың, ою-кестелердің, өрнектердің олардың құрылымы жағынан қазақтар арасында кең ... ... ... да ... ... ... үйсін, қаңлы, қыпшақтардың мәдениеті сақ, ғұн тайпаларының мәдениетінің заңды жалғасы деуге әбден ... ... ... тілде сөйлеген ғұндардың діні тәңірлік дін, жазуы түркі жазуы болған. Өз бауырларынан қазақ даласында ... ... ... ... өрбіркен Ғұндар ұлысы кейін бірнеше елдікке бөлініп, ыдырап кеткен. Тарихтан белгілі ... Ғұн, ... Ғұн, ақ Ғұн ... ... тайпасы осы Ғұн дәулетінің қойнауынан шыққан. Олардың еңсесін көтеріп, ел болуына ат салысқан Түмен, Моде ... ... ... Қаратүн, Айбар, Оқтар, Әдел (Атилла), Теңізек, Күлхан, Шамхан сияқты ерлердің есімі тарихтан белгілі. Арғын, алшын, үйсін, қаңлы, ұйғыр, қыпшақ, ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқының тарихи-мәдени болмысын, бет-бейнесін қалыптастыруға зор үлес қосқанын айту керек.
Зерттеушілір қытай ... Сыма Цян мен Бан ... ... атап ... Қытай императорларының Сарайында ежелгі кезеңнен бері аудармашылар мен шенеуліктер қызмет ... ... ... ... Олар ... ... - ... көсемдерин, мемлекет басшыларын, елшілерді қабылдап отырған. Өздерінің және шетелдік елшілердің мәліметтері бойынша жинақталып, әлеуметтік жазбалар құрастырылғанда шет ... ... да ... ... IV-III ... ... ... Қытайдың солтүстік шекараларымен шектесе орналасқан ғұн тайпаларының (қытай деректері бойынша сюнну немесе ... ... ... ... ... алтай тілдер тобының бір тармағы болып табылатын ... ... ... ... жататын тайпалар болды. Бүкіл Еуразия құрлығындағы эносаяси дамудың түбірлі өзгерістері көшпенді әрі жауынгер ғұн тайпаларымен ... ... ... ғалымдар бірауыздан қолдайды. "Қытайдың солтүстік шекаралары маңында мекендеген, - деп жазды хуннулар туралы Сыма Цян ... ... ... - ... ... бір жайылымнан екинші жайылымға көшіп жүреді. Уй малынан жылқыларды көп ... ірі қара және ұсақ ... да, ... ... де ... Ал ... ... және жылқының жақсы түрлерил ғана ұстаған. Бір жерден ... ... ... олар ... және суы мол ... ... отырған. Қалалары болмады, отырықшылық пен егиншілікті білмейді, бирақ әрқайсысында өздерінің белгіленген жерлері бар. ... ... ... ... ... Ұл бала алдымен қой үстіне отырып, садақпен құс пен ... атып ... ал ... соң қоян, түлкі аулап, оны азық ретінде пайдаланған. Садақ ... ... ... атты ... ... Тыныш замандарда өздерінің малдарының соңынан көшіп қонып, жайбарақат отырған және ... ... ... күн көрген; ал қиын қыстауда шапқыншылық жорықтарын жасау үшін әрқайсысы әскери дайындықтар жасап отырған. Бұл олардың туа биткен ... ... ... ... ұзын ... садақ пен жебе, қысқа қару жарағы қылыш пен найза болды. Басшыларынан бастап түгелімен уй малдарының етімен қоректенген. ... ... ... ... жүн мен ... ... жамылғылар жамылған. Олар бір-бірін жай ғана есімдерімен атаған, атақ алу, ат қою деген оларда болмаған".
Сонымен ғұн тайпаларының шығыстан ... ... ... ... II ... ... б.з. IV гасырға дейін созылған. Алайда, олардың жылжуы жай ғана жүрген жоқ, олар бүкіл Еуразия және ... ... өмір ... ... мен халықтардың саяси картасына, этникалық құрамына үлкен өзгерістер ... ... бұл ... тек ғұн ... болып қойған жоқ, босқа да ірі тайпалармен жаңа ... ... ... да ... ... тигізді. Бұл тарых сахнасында "халықтардың ұлы қоныс аудару" мезгілі деген атпен балгілі. Жоғарыда айтылғандай бұл ұлы ... ... ... ... ... ... ... Ол, біріншіден, жергілікті сақ, үйсін, қаңлы сияқты тайпалардың шығыстан батысқа (Қазақстанның өз ... ... ... ... орын ... әсер етсе, екіншіден, ол тайпалардың антропологиялық жағынан өзгеруіне ... ... ... ... ... ... және оның ... диалекті болып орнығып нығаюын күшейтеді. Соңғы екі жағдай б.з. V ғ. Қазақстанға ... ... ... келе ... ... ... ... тайпаларындағы әлеуметтік теңсіздікті олардың зираттарына өлген адаммен бірге қойылған бұйымдар мен қымбат бағалы сәндік, әшекей заттардың ... ... ... болады. Егер ауқатты отбасылардың немесе үстем тап өкілдерінің молаларынан қымбат бағалы заттар көп табылса, ал кедей адамдардың қабірлерінен жай ғана ... ... ... ... кездессе, кейбір мүрделерден ешбір заттар да табылмайды. Ғұн ... ... ... ... ... ... адамдардың зираттарынан табылған алтын сырғалар, жүзіктер, әшекейлеп жасалған кемер белдіктер, жасалуы жағынан сақ тайпаларының әшекей ... ... кем ... ... Бұйымдарды сәндендіруде басты бейне есебінде жабайы аңдардың бейнесі қолданылған. Жазба деректердегі "шаньюи хан" ... "ғұн ... ... ... ... тап ... болғандығына дәлел. Егер патриархтық-рулық құрылыстың кезінде шаньюиді ру ақсақалдары ... ... ... жаңа ... ... ... өзінің күшінен айрыла бастайды. Шаньюилік енді мұрагерлікке ... Ғұн ... өлсе оның ... ... ... үлкен баласы билікті өз қолдарына алатын. Оған наразы болғандар болса, ондайлардың көзі жойылып отырған. ... ... ғұн ... өз ... ... аппаратқа өзінің ең жақын туыстарын сайлап, ғұн шонжары деген атақ беріп, оларға жердің шұрайлысын бөліп ... ... ... баю ... бірі ... ... түскен байлық болса, екінші көзі қолға түскен тұтқындарды үйлік құлға айналдырып, оларға мал баққызып, егін айдататын. Ғұн ... ... ... ... ... ... жүрген. Сыма Цянның хабары бойынша, малға семьялық меншік пен қатар отбасы ішіндегі әрбір ... да өз ... ... ... әдет ... ... "бәсіре" айтуға ұқсас па деген ой туғызады. ... ... ... ... Хань ... ... қоралап қой, үйір-үйір жылқы сыйға тартатын еді дейді. Сірә, бұл кез ғұндардың Хань әулетіне тұтқынға түскен кезі болуы ... ... ... ... көп ... жиі ... ... хабардың растығын олар 300 мыңға жуық атты әскерді, ... ... ... ... алушы еді деген деректер де дәлелдей түседі. Зираттардан алынған садақтарға ... ... ... сыртын сүйекпен қаптаған. Жебелерінің екі түрі болған, Әсіресе, үшкір, ауыр ... ... ... жебені темірден жасаған. Ұзын семсерлері ат үстінде ... ... ... Ондай семсерлер Оңтүстік Қазақстада Ақтөбе Шаушықұм, Жамантоғай қорымдарынан табылған. ... ... ... ... жертөлелер. Олар үйдің бір бұрышына салынған ошақтан еден астымен тартылған кәңмен жылытылған. Ал ... саны ... ...
Қорымдар мен қыстық кенттерден алынған құрал-саймандар мен қару-жарақтар, ыдыс-аяқтар ғұндарды қолөнердің ғұндарда ойдағыдай дамығандығын ... ... ... шеберлері темір ұсталары темірді ұқсата білген. Ыдыс-аяқтарды ағаштан, теріден, қыштан, металдан да жасай білген. Табылған қола ... ... ... олардың пошымдары мен үлкен-кішілігі әртүрлі. Ыдыстардың ондай әртүрлілігі ... ... өз ... ... ... ... көрсетеді.
Хұн мемлекетінің құрылымы да қатал иерархиялы болды. Б.з.д. V -- IV ... ғун (хүн) ... ... ... өсіп ... хүн державасы көршілес тайпа одактарымен жөне қытай патшалығымен ... ... ... ... ... тек әскери әкімшілік принциппен ұйымдастырылған, орталықтандырылған империяда ғана болуы мүмкін. Қатал ... ... ... "тәңірқұты" деп атаған. Ол "Аспан мен Жерден жаралған, Күн мен Айға теңестіріп қойылған ұлы хұн - ... ... ... ... ие ... Оны "Көк ұлы" деп те ... Оның ... мынадай міндеттер мен функциялардан көрінеді:
а) мемлекеттің барлық аумағы мен басқару міндеті, осы аумақты қорғау функциясы;
ә) ... және ... ... жариялау міндеті мен әскерге жетекшілік ету функциясы;
б) мемлекеттің ... ... ... жұмсалатын шығынды өз қолына жұмылдыру және сыртқы саяси бағытты анықтау ... ... ... ... ... мен өліміне жауап-тылық міндеті.
Мемлекетте Тәңірқұтынан кейінгі лаузымды кісілер - сол және оң жақтағы (батыс, ... ... ... яғни олар ... ... мен жақын туыстары болды. Олар империяның батыс және шығыс аумағын, ... сол және оң ... ... ... ... ... белгілі бір жер аумаганда басқа да туыстары тұрды, ... бәрі өр ... ... ие ... және "он мың жауынгердің үстінен қарайтын басшылар" деп ... ... ... саны ... ... Ійығыс жақ бөліктеріне, әскердің сол, оң қанаттарына бекітілген 24 жоғары әскер басшылардан құрал-ды. Бұл орындарға Тәңірқұтына туыстық жақындығына ... ... ... ... өзі ... ол әр басшы-ның иелігіне сонда мекендеуші тұрғындарымен бірге аумақ-тар бөліп берді. Төңірқұтының рұқсатынсыз тайпалардың басқа жаққа ... ... ... ... ... мең ... күші оның ... үлесіне емес, тұрғындарының санына қарай анықталуына көбірек мән берілді. Оның қол астында он мың ... ... "24 ... ... 10 ... ... он мыңға дейінгі әскерге ие болды", -- ... Сыма ... өз ... шегінде мыңдықтарды, жүздіктерді, ондықтарды тағайындады, оларға көшпелі тұрғындары бар жер берді. Басшыны ауыстыруға не ... тек ... әлі ... ... ... ... қатаң мұрагерлік жүйеге ауысты. Мемлекетте барлық ер адамның негізгі борышы әскери ... ... Әр хұн ... ... және ... міндетті орындауға бас имегендерді өліммен жазалады. Барлық ер адам ... ... ... ... ... қатал бекітілген әскери бөлімшелерге жазылып қойды, әрқайсысы өз басшысының бұйрығымен соғысты. Хұн импе-риясы ертедегі қытай патшаларының саяси өміріне ... ... ... Олар ... ... шайқасып не болмаса өзгелерге қарсы бірігіп соғысып, әрқилы қатынаста болған.
Соғыста ... ... олжа алу ... хұн ... ... ең басты мақсаты болған. Қытай сановнигінің сөзіне қарағанда, хұндардың шабуылы салық төлеумен не болмаса ... ... ... ... ... ... ... әйелдікке берумен тоқталып отырған.
Сыма Цянь жазған "Сүй патшалығының тарихы" деген кітаптың "жағрапиялык дерек" ... ... ... делінген: "Беспалык құмды аймағының терістігі - алдыңғы хань патшалығы түсында (б.з.д. 223-203 жж.) үйсіндердің дуньхудағы ... ... хань ... ... ... 225-220 жж.) ... ... тұрған жер. Ордадағы (хүндардың әскери лагері мен өскери басшы ставкасы осылай аталған) үйсіндер ... ... ... ... ... ... ... Соғыстан қауіптенген ақсақалдар хұндардың көсемі Модеге дунхуларға ... беру ... ... айтты. Бұған Моде: " Жер - мемлекеттің негізі, оны беруге бола ма, сірә?" - деп қатты ... ... соң ... ... де, ... ермегендердің бастарын алуды бұйырып, шығысқа қарай жылжыды. Дуньхуларға, үйсіндерге тұтқиылдан шабуыл ... ... ... ... өлтірді, адамдарын және малдарын өзіне қосып алды". Хұн Тәңірқүтының алғашқы қадамын Сыма Цянь осылай жеткізеді.
Б.З.Д. 202 жылы Қытайда азамат ... ... Ел ... Хань ... келді. Оның негізін қалаушы Лю-Бан (император Гао-ди) мемлекет ... ... ... ... 202 ... ... хұндарға қарсы соғы-суға әскер шығара бастады. Бірінші қақтығыстан соң-ақ Моде кейін шегінді, ал ... ... ... ... Хань ... өзінің негізгі күшінен бөлініп, көз жазып қалды. Әскерімен ... ... өзі де бар еді. Мұны ... ... ... ... тоқтатып, төрт атты корпусымен им-ператорды Байдан тауының маңында қоршауға алды. "Жеті күн бойы таудағы және одан сырттағы Хань ... ... ... ... де, әскери көмек те алмады, - деп жазады тарихшы Сыма Цянь. - Батыстағы сюннулар атты ... ақ ... ал ... ... ... ақ дағы бар сүр аттарға, солтүстіктегілер - қара тұмсықтыларға, ал оңтүстік жақтағылар жирен аттарға ... ... ... ... ... ... ... бейбіт келісім шартын жасауға уәде беру-ден басқа жол ... және ... ... ... ... ... өз өмірін сақтауға келісті.
Біздің заманымыздың 48 жылы хұндар солтүстік және оңтүстік болып екіге бөлінді. Оңтүстік хұндардың тағдыры, ... Хань ... ... ... Солтүстік хұндар - Енисей (ежелгі кырғыз) тайпаларынан, әсіресе дуньхулар -- үйсін ұрпақтарынан, сәмбилер -- Манчжуриядан айрыла ... ... ... (ордалары) Батыс Монғолияға, Солтүстік-батыс Сібірге, Шығыс Түркістанға ығыса отырып, біздің заманымыздың II ғасырының бірінші жартысында хұн ... ... ... ... ... -- ... және Жетісуға қарай ығысты. Осы кезде хұндар өздерінің 5 ғасырдай өмір ... ... ... ... ол мемлекеттің ордасы Балқаш көлінің солтүстігінде орналасты. Ал кейін ... ... ... тайпа-ларымен бірге Орал, Каспий, Еділ маңындағы жерлерге қоныс аударды.
Тарихшылардың айтуынша, Аттила әскер басы болуға, саясаткерлікке қабілетті адам еді. Мүны ... де ... ... ... ... ... ... Аттиланың қандай екенін айқынырақ білуге болады: "ол орта ... кең ... ... ... ... ... ... сақалды болған". Сонымен бірге Аттила доста-рын сыйлай, тыңдай, еркелете де білген. ... ... ... иесі бола ... ... ... сияқты киініп, олармен бірдей тамақ ішкен. Ол кәдімгі ағаш ыдыспен тамақтанған.
Өздеріне қауіп төнсе, соғысуға ... ... ... ... ... ... ... қатты ашулы дауыстар шығарады, жеңіл және айлакер олар қасақана бытырап ... ... ... ... бұзбаған күйі, жауларын оп-оңай қынадай қырады. Олардың жау бекінісін калай алғанын бақылау мүмкін емес. Олар кас қағым сәтте-ақ дүниенің ... ... ... жаганан оларды нағыз жауынгер халық деуге тұрарлық. Соғысты алыстан, арнайы жасалған ұшы өткір жебе мен ... ... ... ... ... ... ... ешкім қылышпен шебер соғыса алмайды. Жа-уының кашып құтылуына мүмкіндік бермес үшін, олар арқан мен тұзақ алып жүреді, сол арқылы ... ... ... ... Аттила 450 жылы Рим империясының шекарасын кесіп өтуге дайындалды. Ол Рим императоры Валентино ІІІ-ден қарындасы ... ... ... және Рим ... ... мен билігінің біраз бөлігін беруін талап етті. Гонорияның өзі Аттилаға әйел ... ... ... Оның ... ... көп ... бойы өз туыстарымен Римде билікке таласқан еді, сондықтан ол Аттилаға ... ... ... кісіден хат жолдайды. Онда Аттилаға әйел болғысы келетінін білдіреді. Римдіктер мұны біліп қалып, ... ... Мұны ... тарихшы "бүкіл мемлекетке жауыздық әкелді, Римге опасыздық жасады" деп - жазды. Аттиланың Рим қызымен кесілер ... Рим ... ... ... ... ... еді. ... Гонория-ны қамауға алған соң, Аттила өзіне тәуелді тайпалардан Римге ... ... ... әскер жинай бастайды. Хұндар, осто-готтар, геруілдер, гепидтер, ругийлер қосылған сансыз әскер Римге бет алды.
Аттила ... ... ... ... ... ... Рим ... Дунайға дейінгі калаларын бірінен соң бірін қиратып, Балканға келе жатып, жол бойындағы бекіністердің бәрін талқандады. Алғашқы шайқастың өзіңде Рим әскері ... ... ... бос қалды, 70 қаласы әртеніп, мың-даған адамы құлдыққа түседі. Енді Аттила Константинопольді ... ... ... бола тұрып, "Алтын жұмыртқа табатын тауықты өлтіруге болмайды" дейді. Бұл "мейір-шапағаты" үшін қала ... оған алты мың фунт ... ақша ... жыл ... ... екі мың бір жүз сом ... салық төлеп отыратын болған.
451 жылы Аттила алып державаның әміршісі болды. Оған Днестрден Римге дейінгі, Балтық теңізінен Қара теңізге дейінгі ... ... Ол қай ... аяқ ... сол ... үрей ... Оның айтқанын ешкім екі етпеген. Аттилаға ба-ғынбаған Рим ғана қалды. 451 жылы Аттила Рейн өзенін ба-сып ... ... ... қыл ... тұрды. Римнің өскер басы Аэци деген адам еді. Ол жас кезінде хұндардың тұтқыны болған, сол жерде ... ... ... ол ... ... ... ... Аэцидің туы астында весьтогот-тар, аландар, алемендер, бургундар, франктар бірігіп, 451 ж. маусымда Тура қаласының жанындағы жазықта Аттила әскерімен шешуші шайқас ... ... ... мың әскер қатысқан ірі соғысты бұдан сон тарихта XIX ғасырға дейін ешкім көрген емес. Өлгендердің саны 166 мыңға жетіп, жапа ... ... ... қан ... су ... ... аса ... лирикалық өзгерістерге мойымайтын гот та-рихшысы Иорданның өзі де шыдамай, осы шайқастағы қай-ғыны суреттеген. ... ... ... ... ... Ол ... ... күшті лагерьге тасалануға (бекінуге) мәжбүр болды. Шабуылды күту кезінде, ол хұндар-дың дәстүрі бойынша, жау қолына тірі ... үшін өзін отқа ... ... еді. Римдіктер құрған одақтың арасында өзара келіспеушілік, ... ... ... ... өз ... ... аман-есен кері қайтты. Көп ұзамай, ол өзінің әскер қатарын толыктырып, Италияның оңтүстігіне -- Римге қарай бет ... Ол ... ... ... ... ... және Бергамоны басып алды. Милан қаласы Аттилаға тіпті өз еркімен берілді. Қала басшысы қақпаны өзі ... ... сол үшін ... ... ... жай ғана тонады.
Ендігі кезек Римдікі еді. Мәңгілік қаладан Рим папасы -- I Лев ... ... ... ... елші ... ... Аттилаға көп алтын, асыл заттар тарту етті. Күтпе-ген жерден Аттила келісім берді. Себебі, хұн ... оба ... ... еді. Хұн ... ... кетпекші болды, бірақ римдіктер Гонорияны әйелдікке бермесе, келесі жылы келіп ... ... деп ... ... қайтып келмеді. Ол өз сарайына әйелдікке бургун елінің (немістің) сұлу қызы Ильдиконы алды. Тойдың ертесі күні қызметшілері неке ... ... ... қыз бен өліп жатқан Аттиланы көрді. Неміс тарихшылары: "шындығына келгенде, ол ... ... ... құмарлықтың күштілігінен өлді", - дейді. Бірақ Аттиланың өлімі туралы, оның ... ... ... және ... ... үшін кек алу мақсатьшен Ильдико у берді деген ха-бар Еуропаның шартарабына тарайды. Аттила өлген соң хұн империясы ыдырады. Бірақ Аттила ... ... ... ... ... Хұндар көсемі Аттила қазіргі венгр халқының мақтанышы, Венгрияда Аттила атында ... ... ... ... ... ... ... кысқаша ұзінді)
Хұндар б.з.д. III -- II ғасырларда Орта Азияны мекендеген көшпелі ... ... ... I ... ... хұндар Батысқа жылжи бастайды. IV ғасырда хұндар Доннан Карпатқа дейінгі аумақты иечденіп, түркі және тағы ... ... ... ... ... Марцелин - біздің дәуіріміздің IV ғасырындағы Рим тарихшысы. Оның тарихи жазбалары Шығыс Еуропаға кеңінен таралып, хұндар ... ... ... ... Хұн ... дене мүшелерінің тұрқы: серіппедей қат-ты, мойындары жуан, бұлшық еттері шыққан, тығыз әрі толық, өрі керемет, өрі корқынышты көрінеді.
2. Олар ұрысқа ... ... ... ... ... өрі ... ... дауыс шығарып айқайлайды. Олар ешқашан ұрыс алаңын тастамай, қорқынышты өлім әкеле отырып ... Жау ... ... ... ... ... олардың жылдамдықтарына көз ілеспейді.
3. Хұндар айбынды жауынгерлер. Олар ... ... ... қару ... соғысады. Егер жақындап кетсе, қолдарымен де ұрады, қылышпен де соғысады. Ал егер өздері ... ... ... да, ... аттарына қондырмау немесе аттарға мініп қашып кетпес үшін, олардың мойнына арқан лактырады.
4. Бұл ... ... алу үшін ... ... ... ... ... ертедегі массагеттер мен аландар жеріне дейін жетті.
5. Истр (Дунай) ... ... ... бөліп тұрған Танаид өзені маңымен, яғни савроматгардың2 түсымен ағып өтеді. Бұл өзен-нен кейінгі ... кең, ... ... скиф шелін аландар мекендейді.
6. Хүидардын жасы және жынысы жағынан соғысқа жарамайтындар үй шаруасымен айналысады. Ал жастар, жас ... ... ... аяқ жүріп, тынымсыз жаттыгулар жасап, нөтижесінде айбын-ды жауынгерлерге айналады.
7. Олар ... ... ... ... ... ... ұрыстар мен қорқыныштардан рақат табады. Хұндарда кім ұрыс даласында өлсе, сол бақытты саналған. Ал, ... ... ... ... ... олар ... деп ... қаталдыкпен мазаққа айналдырған, яғни жазалаған. Олар адам елтіргендігіне қатты мақтанады. Мақта-натындары соншалық, өздерінің ұрыска мінетін аттарына өлтірген жауының бас ... ... ... ... ... империясы ежелгі түркі мемлекеті болып саналады. Орыс ғалымы Н.А.Аристовтың айтуынша, б.з.д. III ғасырда ... ... ... Хұн тайпаларына: қыпшақтар, 'едқлылар (кангюйлер), үйсіндер және ... ... ... ... (қытайша: сә) жатады. Хұндар жұртының жер аумағы үш бөлікке бөлінген.
Біріншісінің іщінде сюннулар болды, олар ... ... ... 1 ... ... бастап, Хуанхә өзенінің орта тұсы мен төменгі ағысывдағы - қазіргі Қытай Ікерінің жөне Орталық ... көп ... ... ... Түркістаннан Оңтүстік Манчжурияға дейінгі аумақты алып жатты.
Хұндардың екінші бөлігі -- біздің заманымызға дейінгі 1 мыңжылдықга сырткы Монғолияда, ... ... ... ... ... ... сәнбилер. Кейіннен Сөнбилер солтүстік Вэй әулетін құрған .
Үшіншісі - ... ... ... ... қоныстанған орта. Мұнда ішкі Монғолияда, Байкалда, Ордостан Ордос -- ... ... ... ... ... I Дейінгі жерлерді мекендеген хүн тайпалары калыптаса бастай-,Лы. Бұл ... ... ... ... ... ... ... бұрынғы сақ тайпаларының ұрпақтарымен көрші тұрған. Хұн мемлекетінің құрылымы да ... ... ... V -- IV ... жун тайпасының әскери демократиясынан өсіп шыққан хүн державасы көршілес тайпа одактарымен жөне қытай ... ... ... шыңдалды. Мұндай мемлекет тек әскери әкімшілік принциппен ұйымдастырылған, орталықтандырылған империяда ғана болуы мүмкін. Қатал ... ... ... ... деп ... Ол ... мен ... жаралған, Күн мен Айға теңестіріп қойылған ұлы хұн - Тәңір деген арнайы лауазымға ие болған. Оны "Көк ұлы" деп те ... ... ... К. Аманжолов - Қазақстан тарихы, Алматы-1999
* А. Алтаев - ... ... Т.1, ...
* С. Жолдасбайұлы - Ежелгі Қазақстан тарихы, Алматы- ... Х. ... - ... ... ... Алматы-1998
* А. Оразбаева - Цивилизация кочевников, Алдматы-2005
* Көне заман тарихы - ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Оғыздар4 бет
Франк мемлекеті және оның құқығы19 бет
Цин империясы5 бет
Ежелгі үйсіндердің әлеуметтік экономикалық қатынастар22 бет
Мао цзэдунның өмірбаяны, ғылыми талқылары11 бет
Тараз - саудагерлер қаласы3 бет
Ғұн және Усун мемлекеттері30 бет
Ғұндар. саяси тарихы. шаруашылығы. мәдениеті2 бет
Қазақстан тарихы32 бет
Батыр сөзінің шығу тарихы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь