Есім хан туралы

Есім хан — (1598—1628) билік құрған.Есім хан қазақ тарихында «Еңсегей бойлы ер Есім» деген атпен әйгілі болды, оған бұл атақ 1598 жылы ағасы Тәуекел ханмен бірге Мауреннахрға жасаған жорықта ерекше көзге түскені үшін берілген екен. Есім хан — Шығай ханның баласы, ол бұрын қазақ хандығының Түркістан қаласындағы хан ордасында тұрған.Қазақта "Қасым салған қасқа жол, Есім салған ескі жол" деген қанатты сөз ежелден бар. Керей мен Әз Жәнібек негізін қалаған Қазақ хандығы әуелде әлсіз, жаңа-жаңа қаз тұрып келе жатқан-ды. Қазіргі Қазақстанның күншығысында, Жетісуда дулаттар, жалайырлар, албан, суан, наймандар, тағы бсқа ру-тайпалар құрған күшті мемлекет Моғолстанға келіп, жер сұраған ақордалық бауырларына Есенбұға хан Шу-Ӏле тауларының Қозыбасыға дейінгі жерін бөліп берген. Сол заманның көне көзіндей болып, күні бүгінге дейін атын жоғалтпай, Шу бойында Хан тауы, хандар құс салған Cұңқар шыңы алыстан ұнартып, қол бұлғап тұрғандай. Қаз-қаз басып, ту көтерген Қазақ хандығы жан-жағына алаңдай қарап, күн көруге мәжбүр болған. Шығысында Ойраттардан, батысында Әмір-Темір әулеті билеп тұрған Сырдария мен Әмудария арасындағы күшті мемлекет Мауреннахрдан, солтүстігінде Сібір хандығынан қауіптенетін Моғолстанға қалқан, қорған тәрізді өмір кешті. Әсіресе, өздеріне кектеніп қалған хан Әбілхайыр әне-міне шабуылға шыға ма деген үрей бар.
        
        Есім хан[1]  --  (1598 -- 1628) билік құрған.Есім хан қазақ ...  ... ... әйгілі болды, оған бұл атақ 1598 жылы ағасы Тәуекел ханмен бірге Мауреннахрға жасаған жорықта ерекше көзге түскені үшін ... ... Есім хан  --  ... ... ... ол ... ... хандығының Түркістан қаласындағы хан ордасында тұрған.Қазақта "Қасым салған қасқа жол, Есім салған ескі жол" ... ... сөз ... бар. ... мен Әз Жәнібек негізін қалаған Қазақ хандығы әуелде әлсіз, жаңа-жаңа қаз ... келе ... ... ... ... Жетісуда дулаттар, жалайырлар, албан, суан, наймандар, тағы бсқа ру-тайпалар құрған күшті мемлекет Моғолстанға келіп, жер ... ... ... Есенбұға хан Шу-Ӏле тауларының Қозыбасыға дейінгі жерін бөліп берген. Сол заманның көне көзіндей болып, күні бүгінге дейін атын жоғалтпай, Шу ... Хан ... ... құс ... ... шыңы ... ұнартып, қол бұлғап тұрғандай. Қаз-қаз басып, ту көтерген Қазақ хандығы жан-жағына алаңдай ... күн ... ... болған. Шығысында Ойраттардан, батысында Әмір-Темір әулеті билеп тұрған Сырдария мен Әмудария арасындағы күшті мемлекет ... ... ... ... ... Моғолстанға қалқан, қорған тәрізді өмір кешті. Әсіресе, өздеріне кектеніп қалған хан Әбілхайыр әне-міне шабуылға шыға ма деген үрей ... болу ... ... мен ... Қазақ хандығының туын жыққан жоқ, олар дүниеден өткен соң билік Қасым ханның қолына ... Ол ... ... болғанмен отырықшы елдердегі тәртіп, заңға ұқсамайтын көшпенді халықтың күнделікті ... ... ... ... орай жаңа заң-тәртіп орнатты. "Қасым салған қасқа жол" дейтініміз сол. Қасым нұсқаған жолдың негізгі ...  --  ... ... ... халқын көбейту, жерін кеңейту- тұғын. Ол бұл жолда күні-түні аттан ... жоқ, ... ... ... және ішкі ... ... ... досынан да, қасынан да одақ таба білді. Соның нәтижесінде Қазақ хандығының жері Сарыарқаны қосқанда сонау Жайық жағасына дейін ... еді. ... хан ... ... өзбек ханы Мухаммед Шайбаниді тізе бүктіріп, Сыр бойындағы қалалардың басым көпшілігін Қазақ хандығына қаратқан. Оның ақылды, алғыр, ... ... ... ... Ұлы ... Василий ӀӀӀ-ге де жетіп, дипломатиялық байланыс орнатқан.1523 жылы Қасым хан өлгеннен кейін оның мұрагерлері арасында таққа, ... ... өріс ... ... ... біраз әлсірейді де, Хақназар тұсында (Қасым ханның баласы) қайта өрлейді. 42 жыл бойы тақтан түспеген Хақназар (Ақназар) "қазақтар мен ... ... ... Сол ... ыдырай бастаған Ноғай ордасынан қаңлылар, қыпшақтармен бірге Кіші жүз  --  Алшын одағына ... ... ... ... ... ... қосылғаны мәлім. Тіпті Ноғай ордасының астанасы Сарайшық қаласы да Хақназарға қарағанын айта кету ... ... де ... ... ... жаудың ақыл-айласы артық екені анық. Ташкент билеушісі Баба ... ... ... ... қапылыста қазақ сұлтаны Жалымды екі баласымен, Хақназарды екі ұлымен қоса ... ... Екі жыл ... соң Баба ... да ... ... туып, Түркістан қаласының түбіндегі ашық шайқаста Тәуекел бастаған қазақ қолы Баба ... ... ... ... басын алған.
Тәуекелден кейін тарих сахнасына 1598 жылы Есім хан шығады. Ол ... ... да ... Тәуекел ханның қолбасшысы ретінде талай шайқастарға катысып, ... ... Ер ... ... еді. ... ... қоршағанда ол 20 мың әскерімен Самаркантты билеп тұрған. Ауыр жарақаттан қайтыс болған ағасының орнына хан ... Есім отыз жыл бойы ... жаңа ... келе жатқан Қазақ мемлекетін қорғау, күшейту жолында қанын да, жанын да аяған жоқ. ... ... ... ... ... ... үздіксіз шайқасуға тура келген. Көрші жатқан қазақ ауылдарын үнемі талан-таражға ... ... құл, ... күң ... ... ... ... қайтаруы, кейде тіпті өзі де жорыққа шығып, шекарадан алысқа қуып тастауы түсінікті жағдай, ал өзімен қандас, халқы аралас-қүралас ... ... неге ... дейсіз ғой? Бүған бірнеше себеп бар.
Билігі
Хан тағына отырған соң Бұхарамен ... ... Орта Азия ... ... экономикалық байланыс орнатуға ұмтылды. Қазақ хандығын бір орталыққа бағынған мемлекет етіп құруды көздеді. деп аталған заңды құрастырды. Есім ханның ... бір ... ... ... ... ... сұлтандар қазақ хандығын бөлшектеуге тырысты. Ташкент қаласы қазақ хандығына қараған соң оны Жәнібек ханның немересі, Жалым сұлтанның баласы Тұрсын ... ... ... еді. Ол көп ... ... хан ... әрекет жасады. Тіпті өз атынан ақша соқтырып, алым-салықтарын жинады. Сонымен, қазақ хандығын екіге бөліп, Түркістан қаласын орталық ... Есім хан, ... ... ... ... ... хан билеген еді. Бұлардың арасында соғыс қақтығыстары болды. Бұл екі жақ ... ... ... ... өздеріне одақтас-жақтастар іздеуге кірісті. Есім хан тобы Яркент хандығына қарсы болып Тұрпанды билеген Әбдірахим ханмен одақтасты. Ал Тұрсын ... хан жағы ... ... ... Ахметтің жақтасы болды. Бұлармен одақтасып отырған Әбдірахим мен Ахметтер де ... ... ... билеушілер болатын. Есім хан өзіне мықты сүйеніш ету үшін Яркент ханы Әбдірахиммен құдандалық байланыс орнатты. Есім хан ... қызы ... ... ... де, ағасы Күшік сұлтанның қызын Әбдірахимге берді. Есім хан мен Тұрсын хан арасында күрес шиеленісе берді, 1627 жылы Есім хан ... ... ... ... хандығын өз қол астына біріктірді.Есім ханның феодалдық бытыраңқылықты ... ... ... ... ... ... ... атты тарихи жырына өзек болған.
Тапқырлығы
Оның ақылды, алғыр, батыл қимылдарының сарыны орыстың Ұлы князі Василий ... де ... ... ... ... Қазақ халқы дербес халық ретінде Батыс Европаға да әйгілі бола бастаған. Бұл жөнінде Австрия дипломаты Сигизмунд Герберштейн жазбаларында бар. ... ... ... ... ... ... ... мен сұлтандары арасында Қасым хандай құдіретті ешкім болған емес" -- деп ... ... ... ... ... ... ел ... беделін, асқан абыройын іштей қызғанып жүретін Тұрсын Бұхара ханының ... тез ... ... ... ... астыртын келіссөз жүргізеді де, Есім ханды жоюдың жоспарын жасайды. Қазақ ханы бұл кезде моңғол билеушілерінің, қырғыз манаптарының өзара қырқысуын тыю үшін ... ... ... ... түп ... түсініксіздеу. Толық есімі Тұрсын Мүхаммед- сұлтан. Орыс жазбаларында Шығай ханның ұлы, Есім ханның ... ... ... Уәли ... Ал-аср" атты еңбегінде: "Ол Жалым сұлтанның баласы еді", -- дейді. ... екі ... ... жоғарыда айтқанымыздай, Ташкент билеушісі Баба сұлтан өлтірген. Бұл зұлым өзінің қайын атасы, қазақтың ұлы ханы Хақназарды да екі ұлымен қоса ... ... ... ... Ал ... ... ... шықты -- ол жағы тағы мәлімсіз. ... ... Әз ... ... ұлы Қасым ханның баласы болуы мүмкін дегенді айтады. Енді біреулер Шығай ханның әрпағы, яғни Есім ханның туысы етіп көрсетеді.Қалай дегенмен ... сол ... ... билеп, күллі қазаққа хан болуды армандап жүрген. Бірақ жолында Еңсегей бойлы Ер Есім тұр. ... ... ... емес, Біскент, Түркістан, кейде Сауран, Әндіжан, Шахрухийя сияқты үлкенді-кішілі қалаларға да қожалық ететін. Есім ханмен бірігіп соғысқанда өзінен әлденеше рет ... ... ... ... соң үміт оты жана ... Есім хан ... қаласына білдіртпей түнде кіріп, хан сарайының күзетшілерін байлап тастап, Тұрсын ханды қаперсіз ұйықтап жатқанда қапылыста өлтіреді, сонда Есім ... ... ... ... ... оны мынадай жырмен оятады:
Ей, Қатаған хан Тұрсын!
Кім ... ант ... елді ... ... ... ... ... албасты басқырсың!
Алтын тақта жатсаң да
Қазаң жетті қапылсың!
Еңсегей бойлы ер Есім,
Есігіңе келіп тұр,
Шашқалы тұр қаныңды,
Кешікпей содан қатарсың!
Есім хан шошып оянған Тұрсын ... ... ... авторы Махмұд ибн Уәлидің айтуына қарағанда, есім хан 1628-жылы қайтыс болған. Ал мәліметіне ... ... ... болған делінеді.
Бұл туралы болашақ Хиуа ханы және ... ... ... ... деп ... ... ішіне бардым. (Бұл -- 1625 жыл ... ... Есім ... ... үш ай ... Бұл кезде қазақтардың үлкен ханы Тұрсын еді. Ол Түркістанға Ташкенттен келді. Есім хан мені үйде қалдырып, Тұрсынмен кездесуге кетті. ... ... ... соң Есім мені ... ... алып ... ханға таныстырды да, былай деді: "Мынау Жәдігер ханның ұрпағы -- ... ... ... ... ол ... ... ... қелмеп еді, ал біздің кісілер бұларға талай барған. Енді сіздің қасыңызда болғаны жөн деп білемін". ... -- деді ... хан, -- ... болсын". Ол өзімен бірге мені Ташкентке алып жүрді. Ташкентте, Тұрсын ханның жанында екі жыл болдым. Екі жыл ... соң Есім ... ... оның қатағандарын қырып тастады. Сонда мен Есім ханға былай ... "Мен ... ... екі ... ... қандай пайда тиер екен деп келіп едім, ал өздеріңдегі жағдай мынау. Енді ... ... ... ... ... ... етіңіз". "Жарайды, -- деп жауап берді Есім хан, -- жүре бер". Мен Имамқұли ханға қарай ... ... ... сұлтандарының өзара қырқысы және Тұрсын ханның өлімі жайында ... ... ... Ал-аср" атты кітабының алтыншы томындағы төртінші бөлімінде мынандай ... бар: "Сол ... яғни 1036 ... (1626- ... Есім сұлтан қалмақ жұртын шаппақ болды. Ол өз туының астына барша ... және ... ... да ... тайпаларынан, сондай-ақ, Тұрсын сұлтанға сүйеу болған қатағандардан да әскер жинап, Моңғолстан шетіндегі қалмақ мекен-жайларына ойран ... Сол ... ... негізгі саяси бақталасын құрту кезегін көздеп жүрген Тұрсын сұлтан Түркістан маңайындағы Есім ... ... ... ... қыру үшін ... ... Жасақ жауынгерлері ордаға басып кіріп, талай адамды өлтірді. Есім сұлтанның әйелдері мен ... ... ... Ташкентке алып кетті. Бұл табысқа масаттанған Тұрсын енді Есім ханның көзін жою қамына кірісті. Мақсаты -- ... ... ... өзін жол ... ... Осындай зұлым оймен ол өз әскерін бастап, Есім сұлтанның алдынан шықты. Екі жақ Сайрам маңайында бетпе-бет келіп, "шайқас отын ... ... ... әскері жеңіліп, Ташкентке қарай шегінді".Тарихи деректерде Ташкент түбіндегі екінші шайқаста Тұрсынды өзінің жақындары ... ... Есім хан ... басын кесіп, Имамқұли ханға жібереді. Өзінің бақталасы, опасыз Тұрсынның өлгеніне қуанды ма, өлде Есімханның өзінен қорықты ма -- ... ханы оған ... ... сол ... ... бар ауыл-мекендерді "сыйлаған".
Тұрсын өлген соң екінші рет ұлы хан болып қайта сайланған Есім сол заманның қатал салты бойынша өзіне қарсы ... ... ... ... жазаласа керек. Замандасы Махмуд ибн Уәлидің жазуына қарағанда, Есім де көп ... өз ... ... Қожа ... ... мешіті маңайына жерленген. Кезінде моласының үстіне шағын да болса айрықша кесене орнатылса керек, бүгінде ол жермен-жексен болып жатыр. ... ... ... ... ... жиналса, Есім сияқты елім деп еңіреген ердің басына орнатылған сол кесенені ... ... жөн.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«ЕСІМ ХАН» ЖЫРЫНЫҢ НҰСҚАЛАРЫ МЕН ТАРИХИЛЫҒЫ42 бет
«Қасымханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы», Әз Тәуке ханның «Жеті жарғысы». Үндістандағы «Ману заңы»12 бет
Есім және Жәңгір хандар билеген тұстағы қазақ хандығы16 бет
Есім хан 4 бет
Қасым хан, Есім хан, Тәуке хан, жеті жарғы10 бет
"Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы."14 бет
XV ғасырдағы тарихи жағдай11 бет
XVI-XVII ғғ Қазақ хандығы6 бет
Абылай хан7 бет
Абылай (Әбілмансұр) хан13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь