Отырар қаласының пайда болуы

Отырар қаласының пайда болуы Қазақстанның оңтүстік аумағының дамуының көп ғасырлық тарихының нәтижесі. Ортағасырлық Отырар-Фараб иелігі аумағында тас дәуірі, қола дәуірі, темір дәуірі ескерткіштері табылып отыр. Отырар өңірі б.з.б. І мыңжылдықтың аяғында және б.з. басында Сырдарияның орта ағысы алдыңғы дәуірдегі сақ-массагет тайпаларының тұқымы - көшпелі Кангха (Қаңлы) иелігінің бір бөлігі болды. Зерттеу барысында Отырар өңірінің ең байырғы деген қалашығын тауып, оның б.з.б. І ғ. жататынын анықтадық. Отырартөбенің стратиграфиялық шурфында ІV-VІ ғғ. жататын құрылыс деңгейінен кейін тағы 3,5 м қалыңдықтағы мәдени қабаттың болуы Отырар қалашығының ең төменгі қабаты б.э. бірінші ғасырларына жататынын, Отырардың негізі антикалық дәуірде қаланғанын айғақтайды.
Отырар VІ-VІІ ғғ. Түркі қағанаты құрамына еніп, Шаш - Тарбанд иелігінің астанасына айналды. Қала айналасында үлкен шаруашылық аймақ, бір топ серіктес елді мекендер орналасқан. І-V ғғ. жататын ыдыстардағы жазулар Отырар өңірінің халқы мәдениеттің жоғары жетістігі әліппені пайдаланғанын көрсетеді. Отырар алқабында тұрған халық түрлі наным - сенімдерді ұстанды.
«Насабнама» VІІІ ғ. арабтардың Сүткент арқылы Сырдарияның екі жағалауымен жүріп, Отырарды басып алғаны жөнінде хабарлайды. Біз Отырартөбенің шағын шеткі бөлігіндегі қазбадағы 13- еден мен 14- еден арасын, және 14- еденнің өзін іліккен үйлердің бос, иесіз қалып қаңырап қалуын арабтар әскерінің жорығынан кейінгі көрініс деп есептейміз. Отырартөбенің стратиграфиялық кесіндісінде Х-ХІ ғғ. қабаты мен VІІ-VІІІ ғғ. қабаттары анықталып, жеке-дара суреттеледі де ортасындағы ІХ ғ. қабаты жоқ болып шығады.
1. Кларе А.К. Древний Отрар и раскопки, произведенные в развалинах его в 1904, Ташкент. 1904, Черкасов А. Поездка на развалины Отрара. Протокол заседания членов Туркестанского кружка любителей археологии // Ташкент, 1903, Пославский И.Т. Развалины города Отрара // ПТКЛА II. Ташкент, 1898, Бартольд В.В. История Туркестана. Москва, 1965.
2. Максимова А.Г. Эпоха бронзы Восточного Туркестана. Автореферат. Москва, 1960, Агеева А.И., Пацевич Г.И. Из истории оседлых поседении и городов Южного Казакстана // ТИИ АЭ КазССР Т. IV. Алма-Ата, 1958, Агеева А.И. Керамика Отрара // ТИАН КазССР. Алма-Ата, 1951.
3. Бурнашева Р.З. Отар, Отрарский оазис и Южный Казахстан. Нумизматические исследования по денежнему делу южно казахстанских городов VII-XVII вв. Алматы, 1989.
4. Акишев К.А., Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. Древний Отрар. Алматы: “Наука”. 1972-213.
5. Грошев В.А. Ирригация Южного Казахстана в средние века. Алма-Ата: “Наука”. 1985-323.
6. Жәнібеков Ө., Ж.Нұсқабаев Ж. Ежелгі Отырар. Алматы: “Өнер”. 1997-214.
7. Қожа М. Отырардың қысқаша тарихы. Түркістан: “Мирас”. 1998-64.
8. Қожа М. Отырардағы керамика өндірісі. Түркістан: “Мұра”. 1996-87.
9. Акишев К.А., Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. Отрар в XIII-XV веках. Алма-Ата: “Наука”. 1987-256.
10. Есжанов Ә. Ғасырлардан сыр шерткен Отырарым армысың. Алматы: “Өнер”. 1991-175.
11. Айтаханов Қ., Жұмашев А., Отырар жәдігерлері. Алматы: “Рух-дария”. 2004-180.
12. Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. Алматы: “Рауан”. 1995-237.
13. Ақышев К.А. Ертедегі ескерткіштер елесі. Алматы: “Қазақстан”. 1976-116.
14. Қозғамбаев Г., Ахмет С.З., Исабек Б. Отырар өңірінің археологиялық ескерткіштерінің зерттелу тарихнамасы. Шымкент: “Нұрлыбейне”. 2004-26.
15. Тұяқбаев Қ. Отандық реставрация ісі және ұлттық мәдениетескерткіштерін қалпына келтіру туралы // Қазақстан музейлері. Астана. 1(2), 2003.
16. Музей материалдары.
17. Ахмет С. Отырар музейінің алғы шарттары // Отырар алқабы. Отырар ауданы, 1998.
18. Исабек Б.Қ., Әбілқайырова. Оңтүстік Қазақстан облысындағы мұражайлар тарихы // 1993 жылдың 27-29 мамырындағы Ордабасы тауында өткен ұлы жиынның 10 жылдығына арналған халықаралық конференция материалдары.
19. Отырар энциклопедиясы. Алматы: “Арыс”. 2005-456.
20. Қожа М. Отырар тарихтың өзі, итағылымның көзі // Қазақстан музейлері.Алматы. 2004.
21. Кален М.Е. Экспозиция и экспозиционер: Конспект лекций. Изд. 2-е, и доп. Москва: АПРИКТ, 2001-63.
22. Юренова Т.Ю. Музееведение: Учебник для Высшей школы. 3-е изд., испр. и доп. Москва: Академический Проект, 2006-560.
        
        |Отырар қаласының пайда болуы                                             |
| ... ... ... болуы Қазақстанның оңтүстік аумағының дамуының көп|
|ғасырлық тарихының нәтижесі. Ортағасырлық Отырар-Фараб иелігі аумағында |
|тас дәуірі, қола дәуірі, ... ... ... ... отыр. Отырар |
|өңірі б.з.б. І мыңжылдықтың аяғында және б.з. ... ... орта ... ... ... ... ... тұқымы - көшпелі Кангха|
|(Қаңлы) иелігінің бір бөлігі болды. Зерттеу барысында Отырар өңірінің ең |
|байырғы ... ... ... оның ... І ғ. ... ... |
|Отырартөбенің стратиграфиялық шурфында ІV-VІ ғғ. жататын құрылыс ... ... тағы 3,5 м ... ... ... ... Отырар |
|қалашығының ең төменгі қабаты б.э. бірінші ғасырларына жататынын, ... ... ... дәуірде қаланғанын айғақтайды. ... ... ғғ. ... ... ... ... Шаш - Тарбанд иелігінің |
|астанасына айналды. Қала айналасында үлкен шаруашылық аймақ, бір топ ... елді ... ... І-V ғғ. ... ... ... |
|Отырар өңірінің халқы мәдениеттің жоғары жетістігі әліппені пайдаланғанын|
|көрсетеді. Отырар алқабында ... ... ... наным - сенімдерді |
|ұстанды. ... VІІІ ғ. ... ... ... Сырдарияның екі жағалауымен|
|жүріп, Отырарды басып алғаны жөнінде хабарлайды. Біз Отырартөбенің шағын |
|шеткі бөлігіндегі қазбадағы 13- еден мен 14- еден ... және 14- ... өзін ... үйлердің бос, иесіз қалып қаңырап қалуын арабтар |
|әскерінің жорығынан ... ... деп ... ... ... ... Х-ХІ ғғ. қабаты мен VІІ-VІІІ ғғ. қабаттары |
|анықталып, жеке-дара суреттеледі де ортасындағы ІХ ғ. қабаты жоқ ... ... Бұл ... кем дегенде осы бөлігінің бір ғасырдай қаңырап |
|тұрғанын ... ... VІІ ғ.– VІІІ ғ. ... ... тек ІХ ғ. |
|басында ғана ... ... ... ... ІХ ғ. ... ... |
|Тарбан-Тарбандпен қатар Фараб қаласы, не уалаяты, Х ғ. бас қала ... ... ... ... бастайды. ... ... ... үшін ... өсу ... болды. Отырар |
|қолөнерінің жаңа ... ... ... Жаңа археологиялық материал |
|негізінде мата өндірісімен айналысқан шеберхана орны, ... ... ... қалып, бұрын-соңды кездеспеген химиялық шишалар, етікшінің |
|құрал-саймандары, шыны өндірісінің орны анықталды. ... ... мен араб ... кең ... ... куәсі деп |
|Отырардан табылған заттар бетіндегі жазуларды айту керек. ХІІ ғ. ... ... ... болуы, деректерде Сопыхананың болғаны жөніндегі |
|хабарлар, Арыстанбаб кесенесіндегі қарахандық дәуірдің құрылыс ... ... ... ... ... Қарахандықтар |
|тұсында ... соғу ... ... ... ... ... тұрғыдан |
|өсіп-көркеюінің бір айғағы деп түсінуіміз ... ... ж. ... ... мемлекетіне күштеп қосылған. Хорезмшах Отырарды |
|өзіне қаратқанда қала тұрғындарының ... ... ... төл |
|билеушісі айдауға жіберіліп өлтірілген. Отырарда Шыңғысхан әскеріне қарсы|
|соғысқан тек Хорезмшах ... ... ... ... ... ... соң, |
|ол әдеттегідей тоналды. Археологиялық қабаттарды зерттеу жазба ... ... ... енгізеді. Отырар жермен - жексен болған |
|жоқ. Бүкіл қалалық өрт іздері жоқ. Қала халқының біршама уақыт өткен соң ... ... ... ... ... ... монғол империясының |
|құрамына қосылуы зардаптармен қатар позитивті өзгерістер әкелді. ХІІІ ғ. |
|50-60 жж. ... ... мыс, ... ... ... ... ... сауда жолындағы маңызды орталыққа айналды. Онда Қытай, Таяу |
|шығыс, Хорезмнен ... ... ... ... ХІІІ ғ. ... ... мен ХV ғ. сәулетті құрылыстар салынды. Жазба деректерде аталатын |
|Бердібек сарайын біз қазба барысында табылған құрылыстармен баламалаймыз.|
|Осы құрылыс ішінде шахмат тасы ... Жаңа ... ... ... ... біз ... ... каналы ерекшеленеді. Ақарық жазық аймақта |
|ағып жатқан Арыс суын жер бедерін ескеріп, екінші өзен - ... ... ... оны ... ... ... арналған ортағасырдағы ерекше |
|инженерлік құрылыс. Отырардай бай қаланы иелену үшін феодалдар ... ... ... ... ... қазу ... ... өрт іздерін белгілі |
|тарихи оқиғалармен сәйкестендіру жұмыстары жүргізілді. ХV ғ. басында ... ... ... өрт ... Біз оны ... ... 1411 ж. |
|қаңтарда Шахмәліктің Отырарда билік ... Нұр ... ... ... ... Бұл өрт ... ... күйзелтті. Өрттің нақ әскери |
|оқиғалармен байланысты ... ... ... ... адам |
|қаңқаларының табылуы, ал ІІІ ... ... ІV ... деңгейдегі бірінші |
|үйден қылыштан жарақат алған адамның бас ... ... осы ... ... ... ... алдында қала халқының Отырар айналасынан қамал |
|ішіне кіруін біз осындай ... ... ... ... |
|туындаған әрекет деп ойлаймыз. Алайда отырарлықтарға қамал ... бола ... ... дейін «И» орамындағы тоғыз үйдің үшеуінде керамикалық ... бар ... яғни ... болған болса, өрт болған соң олар|
|жөндеуден өткен, не ... ... ... ... ... |
|өндіріске қатысты ешбір қалдықтар немесе белгілер табылмады. ІІІ ... ... «Ж» және «И» ... ... дейінгі үйлер, көшелер көлемі |
|өрттен кейінгі кезге сәйкес келмейді. Жалпы алғанда көшелердің кеңейіп, |
|үйлердің ... ... ... ... ... ХV ғ. екінші жартысында бүкіл қалалық екінші өртті Отырар |
|әкімінің темірліктерге қарсы көтерілісімен ... ... ... оның барысы бізге беймәлім болғанымен жазба деректер темірлік |
|Әбу Саидтың 1455 ж. ... ... ... ... ... |
|Археологиялық ... ... ... ... ... ... Отырар|
|халқын ойсыратып тастағанын көрсетіп тұр. ХV ғ. бірінші ширегінде Отырар |
|астаналық дәрежесінен айырылып, қатардағы өлкелік ... ... ... ... ... ең соңғы теңге 1415-16 ж. жатады. ... ... ... ... ... қабаттарда соңғы бүкіл |
|қалалық ... ... ... ... бүкіл қалалық өрт жоңғар |
|ханының 1681-1682 жж. жасаған жорығымен ... ... ... қарсылық көрсетуіне орай қаланы жоңғарлар өртеді. Халқының бір |
|бөлігін өзімен бірге айдап әкетті. Көптеген үйлер иесіз бос қалып, ол ... ... ... ... Галдан билігі ұзаққа созылмады. Монғол |
|билеушілері арасындағы өзара қақтығысты пайдалана отырып, 1688 ж. ... ... ... шабуылдап шекаралық аймақтарында ойран салды. ХVІІ |
|ғ. 80-ші жылдарынан кейін кейбір өртенген және ... ... ... |
|жөнделді, аса шектеулі аудандарда жаңа үйлер ... Бұл ... ... тіршілік құлдырауда. ХVІІІ-ХІХ ғғ. жазба мәліметтер шоғыры, |
|археологиялық деректер (нумизматиқалық және ... ... ... аңыз ... Отырарда тіршілік 1750 ж. тоқтағанын көрсетеді.|
|Отырарда тіршілік тоқтауына бірнеше факторлар әсер етті. Біріншіден ... ... ... ... ... және Отырар халқы |
|санының күрт кемуінде. Отырарда ХVІІІ ғ. бірінші жартысында 200-280 адам |
|болған. Осындай аз қол ... ... суы мол ... ... ... ... суы биік ... төменінде жататын Арыс өзенін бөгеп арыққа су |
|шығару, жер деңгейі жазық аймақта оман-арық қазып суды ... көп ... ... қажет етті. Яғни, Отырарға су жеткізетін Темірарықты қалпына |
|келтіруге отырарлықтарда шама болмады. Бұған қоса ХVІІІ ғ. ауа райы ... ... ... ... өзендердегі су деңгейі төмендеп кетті. |
|Отырардың соңғы тұрғындары Түркістан, Шымкент, Шілік елді мекендеріне ... ... ... ... ... да ... ... ескі ... ... ... қазақ халқының құрамына кірді. ... ... сулы ... сары ... ... құяр сағасына қол созым
жерде талай ғасырлар бойы ел есінде сақталған өлі қала үйінділері ... ...... Қазақстанның орта ғасырлық қалалары ішінде айырықша орын алады.
Өмірлеріне көпестердің, әсіресе соғды көпестерінің отар – иеліктері
елеулі оң ... ... ... ... ... ... ... болған Жібек жолындағы ... ... ... ... ... даланың малшы – тұрғындары үшін өз қаласы болды
және болып ... да, оның ... ... далалықтардың өздеріне етене
жақын әрі түсінікті тілде сөйлейтін туыстары мен дос – жарандары, өз халқы
өмір сүрді. Егер ... күн ... ... ... ... сұр ... егер сарайлар мен күркелер алау өртке оранып, күн көзін қара
түтін тұмшалар ... онда ... да, ... да ... ... келгені. Міне, сонда өзінің ұстаханасындағы көрік отын сөндірген
ұстамен малын айдалада ... ... ... ... тізе ... ... кесе тістеп, сатымен жоғары өрмелеген өлермен жаудың
бетін бірлесіп қайтарады. Одан тағы бейбітшілік, тағы соғыс... ... ... ... ... ... орын береді, қарапайым ағаш
соқаларды темір ұшты түрендер ... ені кең, түбі таяз ... ені ... ... түбі ... су ... үлкен арналар қазылады.
Отырар өсе түсті, міне енді шағын қыстақ орнынан бүкіл Шығысқа аты ... ... орта ... ұлы ... Әбу Насыр Әль – Фарабиді келтірген,
осы өлкенің байырғы астанасына айналған тарихи қала бой көтерді.
Қазіргі кезде біз Отырар ... оның ... және ... ... сәулет - өнері, құрылыстары, қолнері мен мәдениеті жөнінде не білеміз?
Отырар Сырдария орта ағысындағы суармалы құнарлы ... ... ... ... оған ... шөлі келіп тіреледі, шығысында Қаратаудың
жөн – жоталарымен жалғасатын біркелкі жазық дала жатыр. Өзен аңғарларында
жыңғыл, ... тал, ... мен ... ... ... ит ... ... жиі кездеседі. Қалың қопаларда бұғы, қабан,қоян, қасқыр, түлкі
тәрізді аңдар ұшырасады. Осында күні кешеге ... ... да ... әр ... ... қаз, тырна, көкқұтан, түрлі үйректкр бар.
өзен суында қаяз, ақмарқа, жайын балықтар жыртылып айырылады.
Отырар алқабы ... ... ... ... ... ... тосқан жолдвң тоғысқан торабында тұрды. ... орта ... ... дерлік географиялық және тарихи шығармаларында
ескерілуі тектен-тек емес. Ол ... ... ... да, ... қалалар тізіміне де кіргізіледі. Осығанорай ... ... ба ... ... те тууы ... Дегенмен Отырар біреу ғана еді, ал
оның ... ... ... географиялық көрінісі әр-алкан
алқаптардың тоғысқан ... және ... ... ... түйінді
қиылысында тұрғандығына байланысты түсіндіруге болады. Арыс пен ... ...... ... ... ... ... шалғайын
басып жатқан Отырар – көшпенділердің ... ... ... ... Арысты өрлей шыққанжолдар Тараз бен Баласағұнды басып өтіп, одан
әрі Шығыс ... ... ... ... жоғары кететін ежелгі жол
сорабы Шал, Соғды арқылы жалғасып, Мерв пен ... ... ... жол Арал ... ... шығады; батықа Қызықұм арқылы өтетін
жол Хорезмге, одан әрі Қара теңізбен Кафказға апарады. ... ... - ... белгі совет археологы А.Н. Бернштам, - бұдан ең қолайлы және ... ... табу ... ... қара ... ... өткен мың жылдық басқыншылар соғысы
өзінің істерін істеді – бір кезде гүлденген қала ... ... ... ... ... үйінді обалар жатыр. Бұл жернде алғаш рет келген адам қимылсыз
қалған көптеген қалалар мен елді мекендер, ... мен ... ... ... қалары сөзсіз. Жүздеген жылдар бойы тамшы су ... ... ... жарылып кеткен үлкен арналар сорабы ... ... ...... ... ... ... елді мекендердің орнына
оба болып көтерілген әрбір төбенің өз атаулары бар: Алтынтөбе, Жалпақтөбе,
Құйрықтөбе,Пышақшытөбе. Бір заманда олар ... ... еді, ... ... ... тек ... ... деректерден белгілі екі қала ... ... үйді ... ... ... ... Құйрықтөбе орнында Кедер қаласы болған, ал күйреген ескі Оксус
қаласы Весидж қаласына сәйкес келеді. Бір ... ... да ... аталған,
бірақ жергілікті аңыздар қазіргі атауларды бұрынғы қалалардың Отырармен
қарым-қатынаста ... ... ... ... байланыстырады.
Мәселен, Алтынтөбе атауы онда ... ... ... ... ... ... ... Құйрықтөбе (қойдың құйрығы
тәрізді жалпақ жота)- қасапшылар жайлаған орын.
Отырар обалары өздеріне көптен ... ... ... ... ... ... ... алтын теңгелер мен құнды заттар ... ... ... ... қашан да шындыққа келетін тәрізді еді. Оның үстіне бұл
жерден әр кезде әртүрлі бұйымдар бірде ... ... ... ... тасы
күңгірт тартқан, түрі таңғаларлықтай сырға, енді бірде көгілдір ақық тастан
жасалған моншақтар табылып жүрді.
Қазына табуға көп адамдар талаптанып көрді. ... ... ... сыртқа алтын орынына қыш ыдыстар сынықтары мен темір ыдыстардың
шіріген қалдықтарын, мал сүйектерімен адамның бас ... ғана ... ... қазба жұмыстарын Түркістандығ археология
әуесқойлары үйірмесінің ... ... мен А.А. ... 1904 ... Олар ... ... ... керамика, кірпіш түрлерін жинады
және бірнеше ондаған мыс теңгелер ... Қазу ... ... ... Одан ... ... көп ... бойы археологиялық экспедициялар
жолынан бір бүйір қалды, тек 40-шы жылдың аяқ шенінде ғана ... ... ... археологиялық экспедиция бұл жерде біршама алдын-ала
зерттеп, байқау жұмыстарын ... ... ... ... ... хронологиясы жөнінде ұсыныс жасалып, керамикалар ... ... ... ... осы ... ... өзі ... ежелгі және ортағасырлық проблемаларын шешуде Отырар келешегі ... ... ... ... көрсетті.
1969 жылы Отырар археологиялық экпедициясы ұйымдастырылды. 1970 жылы
оның атауы Қазақ ССР ... ... ... ... ... ... негізгі зерттеу объектісі ретінде ескі Отырар төбе қаласы
таңдап алынды.
Ескі қаланың аспаптық топографиялық ... ... ... ... және перспективті аэрофотосуреттері түсірілді. Бұл жерде жыл сайын
қазба жұмыстары жүргізілуде.
Отырардың топграфиясын зерттеу ескі қаланың көрінісі ... ... ... ... ... ... ұқсас екенін көрсетті.
Орталық оба түріндегі бес бұрышты үйінділердің биіктігі 18м.., ... ... ... ... ... оңтүстік-батыстағысы-145м,
батыстағысы-400м, солтүстік – ... ... ... ... ... ... кей ... қазір де өзінің тіп-тік
қалпын 75-80º сақтап тұр. Қабырғаны бойлай көтерілген мұнаралардың тұлғасы
сыртқа ... ... ... тұр. ... сыртында екі жағы
жантайма, тереңдігі 2-3м.., ені 10-15м., келетін жыра ... ор ... үш ... ... қақпа бар. Екеуі қаланың оңтүстік және солтүстік-
шығыс бетіне бір-біріне қарама-қарсы орналасқан. Үшіншісі – батыс ... орта ... ... көше ... және ... жалғастырып, қаланы тең емес екі бөлікке бөлетін тәрізді.
Көше ені 5-8 метрлік жыра ... ... ... мен тұйық тармақтар
содан таралады.
Отырардың топографиясы негізгі кескіндемесі жағынан орта ғасырдың аяқ
шенінде (XV-XVIIIғ.) қалыптасқан, сондықтан ... ... ... ... тек ... кескіндеме-сызыққа айналдыру нәтижесінде
ғана оның алдын-ала ... ... қол ... ... обаның дәл
ортасында, үш бұрышты үлгімен салынған үш қабырғасының әрқайсысының ені
тиісінше 220, 230 және 220м. Оның ... ... ... ... ... қазылған ор деп шамалауға болады.
Қамал мен шахристан орналасқан обаға жалғас рабадқа ... ... Оның ... 150га. ... әр ... ... төбешіктерге
жіктелетін құрылыстардың қалдықтары бар.
Отырар жұртында тұрғындардың пайда болу кезеңі оның ...... ... ... ... рет атала бастаған ІХ ғасрырдан көп бұрын,
яғни біздің дәуірімізге дейінгі алғашқы ғасырларға жатады.
Сонымен ... бұл ... тым ... ... ... ... ... де бар.
Отырар мен осы қоғал алқаптың ескі қалаларынан жиналған теңгелер
санаты ... ... ... ... ... ... ... оң бетінде садақ түріндегі ... ... ... ... ... ... ... теңгелердің бет жағында Х белгісі
таңбаланған. Жетісуда, Шашта және ... ... ... ... ... бұл ... ... әмірі мен
шекілген ең жаңа түрлі теңгелер үлгісі болса керек деген ойға келтіреді.
Екінші ... ... ... Тарбанның қангар билеушілері қалауымен
жасалған болар деген болжам да ... өзі ... ... саяси және экономикалық дербестігінің
айшықты айғағы және ... VII ... мен XVIII ... ... ... ... ... роль атқарғандығы жөнінде жазылған
деректердің дұрыстығын көрсететін қосымша ... ерте ... ... ... ... ... ісі. ... шамасы кангар иеленушілерінің қала сыртындағы
резиденциясы болған ескі Құйрықтөбе қаласының ... ... ... сол ... көрнекті архитектура сәулеті жөнінде айтуға болады.
Қамалдан айнала галлереялармен және ... ... ... ... бар ... ... ... және шаруашылық жайларынан тұратын
сарай кешенінің қалдықтары табылды. Оның ... ... ... ... ... қам ... араластыра қалау ... ... ... 10 ... ... ... жеткізілген.
Көлемі 10,5х15 метрлік салтанат залының қабырғалары оюлармен және ... ойып ... ... ... ... ... ... өртенген кезде күйген, қазба кезінде табылғандары да ... ... ... ... ... ... ... және құдайлардың
бейнелері суреттелген сюджетпен безендірілген.
Бетінде адамдардың бедерлі суретері бейнеленген, көлемі ... ... ... ... ... ... кіре берісте еркек пен әйел
бейнеленген. әйелдің беті ... ... ... тайпақ мұрынды, да тәж
тәрізді әшекей. ... ... ... ... Ол ... ... бар ... желбегей шапан киген. Еркек оң қолымен әйелді құшақтап
тұр, қолының ... ... ... ... ... ... қарата көтерген
сол қолы әйелдің беті деңгейінде. Зерттеушілердің пікірі тақтайда «құда
түсу көрінісі» бейнеленген.
Тағы бір ... ... ... ... ... ... ... енді
бірінде садақшылар бейнелері қоршауындағы қамал, қабырғаларда төрт ... әйел ... ... ... ... ... пен
Шахристанда жасалған тақтайлардағы өрнектерге өте ұқсас, ал ... ... ... Балықтөбенің ерте ортағасырлық ... еске ... ... бұл Орта Азия мен ... ... мәдени байланыстары тығыз болғанын көрсетеді.
ІХ-Х ғасырлардағы деректер Отырарды Испиджаб қалалары құрамында
атайды. Испиджабтың ... ... ... ... бағынышты болуы
нақты бір сипатта болды, өйткені испиджабтықтардың Бұхараға төлеп ... өзі ... ... ... Деректерде Фараб –Отырар ең
алдымен ұзыны мен ... бір ... ... жуық алқапты алып жатқан округ
орталығы болғаны сипатталады.
ІХ-ХІІ ғасырлар Орта Азия мен Қазақстан ... ... ... ... Жаңа ... пайда болып, ескі қалалар үлкейе ... ... ... ... яғни ... ... жүргізілетін базалар мен
керуен сарайлар есебінен кеңейе түсті. Бұл ... ... 2000 ... ... ... ... ... көрсетіп отырғандай, ХІ-ХІІ ... ... көше ... ... өте ... ... ... тұрғын
бөліктерінде қабырғаларды бойлай ені 1-1,20 метр, биіктігі 0,4 метр суфалар
төселген. Еденге дөңгелек және тікбұрышты, ... ... ... ... ойық қыш ... орналасқан. Олар қалыппен және ... ... бай. ... ... ... ... ... тораптары әр үйдің міндетті түрде болуға тиісті қажеттілігіне
айналған.
Осы кезеңде Оңтүстік ... ... ісі ... ... Жаңа ... алдымен қала жұртшылығы арасында таратылды. Қалалар маңайында ... ... ... ... ... ... ... Қалаларда мешіттер салынады. «Көрнекті» мешіт аталған ... ... бірі ескі ... қаласынан қазып аршылды. Оның
жұмыс ... ... Х ... мен ХІІІ ... бас кезіне
жатады.мешіттің көлемі 36,5х20,5 метр, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа
қарата созыла ... ... ... ... ... ... ... михраб орналасқан.
Мешіт қабырғасы күйдірілген және қам кірпіштен араластырып өрілген.
Шатыр жабындысы көптеген ағаш ... ... ал ағаш ... ... кірпіштен қаланған тұғырлар ғана қалған. Мұндай тіреу бағандар
саны 50, бесеуі аралығы қысқа, оны ... ... ... ... ара ... 3-тен 3,2 ... ... жетеді. Шекті тұғырлар
мен қабырғалардың арасы 1,5м. Мұндай үлгідегі мешіттер ұзақ ... ... ... ... ең ... ... Сурхандария облысының
Саполшеледен ашылған, ХІІ ғасырдың алғашқы жартысына жататын ... ... XVIII ... ... Үргеніштегі ХХ ғасырдың бас кезінде
салынған мешіт болып табылады.
Қала ғимараттары арасында монша тәрізді қоғамдық құрылыстар ... ... Орта Азия ... ХІІІ ... ерте ... жоқ. Үлкен
қалаларда бірнеше ондаған моншадан болды. ... ... ... ... ... ... ... ие болды. Қала өмірінде монша ерекше
құрметтеліп, көпшілік жиі баратын мешіттен кейінгі басты ... ... ... ... ... сипаттайды: «Бүкіл Шығыстағы тәрізді
Кавказда да монша оны өздеріне және ... ... ... қала
басшылары үшін де, цехтық ұйымдар үшін де айрықша ... ... ... ... тек ... ... ғана орын емес, ол сонымен бірге
күшті нығайту, пәс көңілді ... үшін де, ... үшін және ... ... ... үшін де, ... сатып алу, сату сондай-ақ шахмат
пен нарда ... ... ... де ... етеді».
Отырардағы рабад жұртын қазғанда ХІ-ХІІ ғасырларға жататын екі көпшілік
монша табылды.
Нашар сақталғанына ... ... ... құрылысының салыну
үлгісі анықталды. Монша саз ... ... ... ... жерге
салынған. Оның көлемі солтүстіктен оңтүстікке қарай 11,5м, ал ... ... 16,5м. ... ... ... жақтары күнгей ... ... ... ... см., ... өрілген, іргетас салынбаған. Қабырғаның қалыңдығы 0,7-0,9м.
Монша құрылысының негізінде ... ... ... ... жай өзін кесіп
өтетін біліктер бойымен орналасқан торт бөлмемен жалғасып жатыр.
Монша құрамында денені сылайтын ... бар ... ... өзге
жуынатын жай бар. Батыс беттегі үш бөлменің бірі ... ... ал ... ... сыйынып, дұға оқуға арналған болса керек.
Шығыс бетінде от жағатын орын мен су ... ... ... ... ... ... ... жүйесі көмегімен монша жайынан сыртқа шығып,
терең шұңқырға сіңіп кетіп жатады. ... жылу ... орам ... ... Қазу ... жылу ... мұржа бағаналалы мен бағыттауыш
қабырғалары табылып анықталды. Бұл моншаның салыну үлгісі Орта ... Таяу және Орта ... ... үлгілерімен бірдей.
Крест тәрізді құрылыс үлгісі ХІ-ХІІ ғасырларға және одан көп кейінгі
кезеңдерге тән сипат. ІХ-Х ... ... ... ... жобасы болмаған, олардың құрылымдары мүлде басқаша. Афрасиабтағы
ІХ ғасырдағы монша шағын-шағын бөлімшелерге бөлінген және ... ... ... ... ... ... моншасының
құрылымы да басқаша екені байқалды.
Монша қабырғасының сыртында соған жансарластыра бір жай бар, ... ... ... ... Бұл ... көлемі 4х4,5 метрлік екі бөлмелі
жай. Оның қабырғалары қам кірпіштен өрілген. Жайдың бірінде ... ... екі қыш ... ал нақ ортада таған орналасқан. өзге жайдың солтүстік
бұрышында жер еденді қазып орнатылған көлемі 2,5х1,2м, ... 0,7м, ... науа бар. ... ... және ... ... тұсында көлемі
40х40х5 см, күйдірілген кірпіштер төселген ... ... ... ... ... ... ... оңтүстіктегі кіреберістен 200м
батысқа таман салынған, бірақ ол ... ... ... Оның ... мен ... су сақталатын ыдыстарының ... ... су ... ... мүмкіндік береді. Отпен қыздырылатын астау-жақтаулары
мен ұлтаны күйдірілген ... ... тік ... ... ... ... қабат су өткізбейтін ... ... ... ... ал ... ... 25см. Оның ортасында аузы астаудың түнкі
деңгейімен бірдей, ал түбі мен ... ошақ ... ... тұратындай
етін қондырылып, сыланып тасталған шойын немесе темір қазандар орнатылған.
Сақталған қазан ойығының диаметрі 0,7м. Қыш ... ... ... 2,7х2,7м, тереңдігі 6м, басқа бір су құйылатын науа ... Оның ... да күй ... ... қаланып, қырамен
сыланып тасталған. Науа астаудың түбі арасынан түтін мен ... ... ... моншаның астына оралып кететін күйдірілген кірпіш тағандарға тигізіп
қойылған. Екі теңге, материалдар, ... ... ... ... ... ғасырларға жататынын көрсетеді. Қазба кезінде табылып, жиналған 70-ке
тарта дөңгелек өрнекті, ... ... мен ... ... ... ... ... шипалы дәрмектер үшін пайдаланылған сүйір
төбелі ыдыстар. Ибн Сина жазғандай, моншаның емшілік қасиеті де ... ... ... ... ... ... Соның аз-
ақ алдында Отырар Хорезмшах мемлекеті құрамына кірген болатын. Шыңғысхан
1218 жылы хорезмшах Мұхаммедтің ... ... ... ... ... ... ... кірген кезде, қала мұрагері Иналшық ... ... ... керуенді талауға бұйрық берді. Ол ... ... ... ... ... керуенде көпестерге қарағанда жасырын
да, ашық та жансыздар көп еді. Бұл ... ... мал ... ғана ... құтылып сұмдық хабарды Шыңғысханға жеткізді. Ашуланған
Шыңғысхан кінәлілерді жазалап, Қайырханды қолына беруді талап етті. ... ... ... ... ... етті.
1219 жылдың күзінде моңғолдар Отырар дуалы іргесіне жетті. Моңғолдар
келгенге ... ... ... кеңес болып, онда қолбасылардың бірі моңғол
әскерлеріне қарсы шығып, тегеуірінді соққы беру керек деген ұсыныс жасады.
Бірақ ... ... ... таңдады, ло әскерлерін қала горнизондары
төңірегіне ... ... ... соғысуға мәжбүр етті.
Отырар қорғанысы деректерде ... ... ... ... ең
алдымен Отырарға келді. Қаланы айнала өз шатырларын құрып алды. Сұлтан
Қайырханға шекаралық әскерден 50 мың адам ... және оған ... ... мың ... ... ... ... ішкі бекіністер мен қала дуалы
жақсы бекітілді және ... ... қару ... өте көп ... ... ... бірге қала ішінде соғысудың барлық
дайындықтарын ... жаяу және атты ... ... ... бөліп
орналастырып, өзі қорған қабырғасына көтерілді: ол алдына көз ... ... ... ... ... ... айнала көз жетер жазық
жердің бәрі қисапсыз қыбырлаған адамдар ... мен ... сай ... ... ... ... кеткен, оның үстіне аспан асты ызы
– қиқу, айқай шудан, сауыт-сайманға малынып кісінескен аттар меен ... ... ... ... ... Әскер бекіністі белдеу-белдеу
шеңберлермен қоршай орналасқан. Әскері аяқ-басын ... ... ... ... ... әрқайсысын әр түрлі бағытқа аттандырды. Өзінің
үлкен ұлын (Жошыны) ... ... ... те епті жауынгерлерімен Жент пен
Баршылықкентке, әскер басыларының енді бірқатарын Ходжент пен ... ... ... одан әрі жалғастыруға Үгедей мен ... ... ... өзі ... аттанды.
Атты әскерлер басқа бағыттарда қимылдайтын болғандықтан, ... ... ... ... ... ... бес ай бойы қарсыласа алды.
Жағдай қиындап, іс насырға шапқан кезде Қараша ... ... ... ... қайтеді деп сөз салды. Бірақ осы қиындықтардың басты
себепкері өзі ... және ... ... ... аяушылық
жасамайтынын білген Қайырхан бұл жерден сытылып кертердей ешқандай саңылау
таппады. Сосын да ол бар ... ... ... ... ... өз әскерінің жартысынан көбірек бөлігін алып, Сұныхана қақпасы
арқылы шығып ... ... ... әскері түнделетіп дәл сол қақпадан кіріп,
Қарашаны тұтқындап ... ... мен оның ... ... ... ете
қиратып, моңғолдар алыстай берді, ал қолына семсер ... ... мен қол өнер ... ... күші ... ... ... кәсіби өнерлерін қадеге жарату үшін өздерімен бірге ала кетті.
Отырар тағдыры ... ... Қала ... ал ... не
бостырып жіберді, не бірқатарын құлдыққа салып айдап әкетті. Моңғолдың атты
әскері бүкіл Қазақстан жерін ... мен ... ... ... жайпап
кетті. Қалалар құлдырап бұрын гүлденген қоныстар қаңырап қалды. Ойрандалған
өртенген іздер қалдығы ХІІІ ... бас ... ... орталықтарға тән
құбылыстар. Оның үстіне көптеген қалалар қайтіп қалпына келе алмады.
XIV ... ... ... ... ... Темір державасына
енгізілді. 1405 жылы Отырардағы әскеріне беттеген Темірге жолда суық тиіп,
Отырар сарайларының ... ... ... ... ... бұрынғы моңғол
иеліктеріндегі жағдайларды бірқатар тұрақтандыру мен ... ... ... ... ... ... соның тұсында салынды.
Отырарды Ахмет ... ... ... ... ... үстіне салынған мовзолей
де Темір есімімен тығыз байланысты. Ол сақталған жоқ, дегенмен ... ... ... қираған ғимараттың орнына, яғни Отырардың батысына таман
3 км жердегі қорымға ХІХ ғасырдың бас ... ... ... ... тұр. Ескі ... алып ... ойып қиылған өрнекті екі
бағана сақталған. Бағаналар бірдей есен. Олардың ... ... ... иіні 4 ... шаршы, оған төменгі тұлғасында қиып салынған
шаршылармен айқасын жатқан геометриялық сызықтардан тұратын белдікшелер
жасалған. ХІІІ ... XV ... бас ... ... ... ... санаттары құрамында, одан бұрынғы уақыттардағыдай,
моншалар да ... ХІІІ ... ... ... мен XV ғасырдың басындағы
кезеңге жататын бір монша Отырардан қазып ашылды.
Моншада 10 жай болған. ... ... киім ... ... ... және уқалап сыланатын екі сөре сәкілік орталық залы бар. ... ... ... мен ... ... ... жасалған.
Бастапқы Отырар моншасының батыс беттегі бұрышында екі ыстық су жайы,
шығыс бетінде бір ... су жайы ... ... ... су қоймасынан
тартылған құбырлар арқылы қамтамасыз етілген. Құбырлардың бірқатары ... ... ... монша жайына суық және ыстық сулар құю үшін құйылған астаулар
тұсынан келтірілген. Дәл осы жайдан 4 бөлікке бөлінгшен ұзынша науа ... 4 ... су ... ... байқалады. Оны түсінуге Ибн Синаның
жазбасы көмектеседі. Онда моншаның ағзаға шипалы әсері сипатталып, ... ... ... ертінділердің аттары аталады. Солардың ішінде
бірқатары өсімдікті, ... ... ... ... ... ал ... ол темір, тұз металдың тұзды тотығы, ... ... ... ... ... ... суаға науалар арқылы арналарға барып құйылып, әрі ... ... ... ... ғасырлар кезеңі қазақ даласы мен ... ... ... ... үздіксіз күрес кезеңі болды. өзбек билеушілерінің ішіндегі
неғұрлым жарқын тұлғалардың бірі Мұхаммед Шейбани 1510 жылы ... ... ... ... ... ... ауысты. Қасымханның кезінде қазақ
хандығы нығайып шекарасы кеңейе түсті, түрлі қалаларды кәсіптер мен ... ... ... XVII ... орта ... ... жеріне жоңғарлар
көз аларта бастады. Олар түйдек –түйдек ... ... ... ... тағы ... ... орталықтарын қиратады. Сонымен
қатар феодалдық бүліктер мен ... бір ... ... бәрі ... ... ... құлдырауына, бір кезде көркейіп гүлденген
Сырдария қалаларының жойылып кетуіне соқтырды. Отырардан ... ... XVI-XVII ... қалалардың өмірі жөнінде айқын да анық
мәліметтер береді.
Екі өмір ... ... ... екі негізгі құрылыс көкжиектерін
бөліп көрсетуге ... ... ... XVI ... мен XVII ... жартысына жатса, жоғарғысы XVII ғасырдың екінші жартысы мен XVIII
ғасырды меңзейді. Қаланың салыну үлгісі, ... ... ... ... ... үш ... бойы өзгермеген есеп. Қайта құру тек
жекелеген үй иеліктерінің үлгілеріне ғана тиіп ... ... ... үй ... ... ... өзгеруі, жөндеу және
құрылыстар салу іздерінен көрінетін жаңалықтар осының айғағы.
Архитектуралық талдау жасау орта ... аяқ ... ... ... ... мағұлмат алуға мүмкіндік берді. Оның ... ... ... Үйдегі жайлар саны әр қилы болуы мүмкін:
айваны бар бір ... бес алты ... ... ... ... Тұрғын
жайлардың екі түрі көзге түседі. Біріншісіне жайлары қаз- ... ... ... ... ... ... бәрі бір ... бойымен тік белдік
бойынша нықтасқан) үйлер ... ... түрі ... екі ... ... крест тәрізді ... ... төрт ... ... ... бөлмелерді байланыстырып тұратын орталық
бөлігі ошақ тандыр ... ... жай ... ... Ол ... салқын
маусымында ас-үй, асхана және жатын бөлме ретінде де қызмет еткен.бөлменің
көлемі 10 ... ... 45 ... ... ... ... ... Ошақ тандыр
әдетте сыртан кіретін ... ... ... Ол ... ... ... ... алдынан көлемінен 6 шаршы
метірлік тік ... ... ... ... ... қала ... саны ... болғаны жөнінде
мәселе қоюға мүмкіндік береді. П.И. Рычковтың XVIII ғасырдың орта шенінде
Отырарда 40 семья ... ... ... бар. Ал Орта Азия мен ... әр ... 5-7 ... тұратыны қалыпты нәрсе. Ендеше Отырарда қала
өмірі қыл үстінде кезеңде 200-280 ... ... XVI-XVII ... ... ... ... үшін ... бір әдіс тиімдірек болды:
шаршыдағы үй иеліктерінің санын, шаршы тұрғындарының жан басы санын, ... ... ... ... бүкіл қала халқының санын білуге болады екен.
Сөйтіп, XVI-XVII ... ... 5-7 мың адам өмір ... ... айтылғандарды қорыта келіп, Отырарда археологиялық зерттеу
жұмыстары одан әрі жалғастырылып жатқанын және әрбір далалық ... осы ... Азия мен ... ... ... ... және мәдени ірі
орталығының дамуы жөніндегі біздің түсініктерімізге ... ... ... ... атап ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Кларе А.К. Древний Отрар и ... ... в ... его ... ... 1904, ... А. Поездка на развалины Отрара. ... ... ... ... ... археологии // Ташкент,
1903, Пославский И.Т. Развалины города Отрара // ПТКЛА II. Ташкент, ... В.В. ... ... ... ... Максимова А.Г. Эпоха бронзы Восточного Туркестана. Автореферат. Москва,
1960, Агеева А.И., Пацевич Г.И. Из истории ... ... и ... ... // ТИИ АЭ ... Т. IV. ... 1958, Агеева А.И.
Керамика Отрара // ТИАН КазССР. Алма-Ата, 1951.
3. Бурнашева Р.З. Отар, Отрарский оазис и Южный ... ... по ... делу южно ... ... VII-XVII ... ... Акишев К.А., Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. Древний ... ... ... ... В.А. ... ... ... в средние века. Алма-Ата:
“Наука”. 1985-323.
6. Жәнібеков Ө., Ж.Нұсқабаев Ж. Ежелгі Отырар. ... ... ... Қожа М. ... ... тарихы. Түркістан: “Мирас”. 1998-64.
8. Қожа М. Отырардағы керамика өндірісі. Түркістан: “Мұра”. 1996-87.
9. Акишев К.А., Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. Отрар в XIII-XV ... ... ... ... ... Ә. ... сыр ... Отырарым армысың. Алматы: “Өнер”.
1991-175.
11. Айтаханов Қ., Жұмашев А., ... ... ... ... ... ... Ә. ... даласының жұлдыздары. Алматы: “Рауан”. 1995-237.
13. Ақышев К.А. Ертедегі ескерткіштер елесі. Алматы: “Қазақстан”. 1976-116.
14. Қозғамбаев Г., Ахмет С.З., Исабек Б. ... ... ... ... тарихнамасы. Шымкент: “Нұрлыбейне”. 2004-26.
15. Тұяқбаев Қ. Отандық реставрация ісі және ... ... ... ... // ... ... Астана. 1(2), 2003.
16. Музей материалдары.
17. Ахмет С. Отырар музейінің алғы шарттары // Отырар ... ... ... Исабек Б.Қ., Әбілқайырова. Оңтүстік Қазақстан облысындағы мұражайлар
тарихы // 1993 жылдың 27-29 мамырындағы Ордабасы тауында өткен ұлы ... ... ... ... ... материалдары.
19. Отырар энциклопедиясы. Алматы: “Арыс”. 2005-456.
20. Қожа М. ... ... өзі, ... көзі // Қазақстан
музейлері.Алматы. 2004.
21. Кален М.Е. Экспозиция и экспозиционер: Конспект лекций. Изд. 2-е, ... ... ... ... ... Т.Ю. ... ... для Высшей школы. 3-е изд., испр. ... ... ... ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жорға аттарын шықтыру және салыстыру5 бет
Қазақстанның орта ғасырдағы қалалары5 бет
"Өскемен қаласының атмосфералық ауасы және агроценоздарының ластануын бағалау"32 бет
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қоғамдық жағдайдың Отырар өңірі ақындары шығармашылығына ықпалы11 бет
Алматы қаласының «Тоспа Су» тазарту аэростанциясы58 бет
Алматы қаласының агломерациясын қалыптастырудың экологиялық ерекшеліктері35 бет
Алматы қаласының ауа басейнінің сапасын бақылауды басқару және ұйымдастыру37 бет
Алматы қаласының аумағындағы археологиялық ескерткіштер4 бет
Алматы қаласының ақ «АБДИ компаниясының» кеңсе тауарлар әлемі30 бет
Алматы қаласының АҚ “Темірбанк” Алматы-2 банктік қызмет көрсету орталығы35 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь