Смағұл Сәдуақасовтың өмірдерегі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..2
Негізгі бөлім:
Смағұл Сәдуақасовтың өмірдерегі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
ХХ ғасырдың бірігші жартысындағы Қазақстан өнеркәсібі ... ... ... ... ...5
Смағұл Сәдуақасов. Қазақстан өнеркәсібін дамыту жолында ... ... ... ..11
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .13
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...14
Кеңес қоғамындағы өзгерістер 1920-1930 жылдары қалыптасқан тоталитарлық жүйенің қыспағымен, халықтың белгілі бір бөлігін құрбан ету арқылы іске асырылды. Бұл әсіресе, жер мәселесінде, ауыл шаруашылығын ұжымдық негізде күштеп қайта құру, индустрияландыру саясатында айқын көрініс берді. 1920-жылдардың екінші жартысынан бастап қоғамды әбден жайлап алған өте қатал әкімшіл- әміршілдік террор жергілікті халықтарды индустрияландыру жолына түсіру идеясын бұзып қана қойған жоқ, сонымен бірге оның аймаққа пайдалы жақтарын да жоққа шығарды. Сөйтіп, шаруашылықтың қандай саласы болмасын экономикалық заңдылықтарға жатпайтын «Ұлы өзгеріс» шаруашылықтағы бұрыннан қалыптасқан жүйені бұзып, қоғамды әртүрлі қиыншылықтарға ұрындырудың алғы шарттарын жасап берді. Табиғи ресурстарды игеру, индустрияны қалыптастыру, республиканың бет-әлпетін түбірінен өзгерту, өнеркәсіпті қажетті жабдықтармен қамтасыз ету арқасында шаруашылықы пен мәдени құрылыс бағдарламасын іске асыруға барлық халықтардың бірлесіп қатысуы негізінде іске асырылды. Елді, соның ішінде оның шет аймақтарын индустрияландыру ең алдымен шаруалардан алынатын алымдар мен үстеме салықтар есесінен жүргізілді. Ол әміршіл-әкімшіл әдістермен – директивалық жоспарлау, орталыққа сөзсіз бағындыру арқылы іске асырылды. Жаппай жазалау саясаты - дүниеден тікенекті сыммен бөліп тастаған лагерьлерді қаптату, көшпенділердің ғасырлар бойы қалыптасқан тұрмыс салтын күшпен күйрету, халықтардың дәстүрлерін қирату, ақзақ және бсқа аймақтар шаруаларының қайыршылануы мен аштыққа ұшырауы, халық күшін барынша титықтату – елді индустрияландырудың аса қайғылы, азапты жолына айналды.
Еліміз тәуелсіздік алғаннан соң ұлттық тарихымызды қайта қарауға, пайымдауға мүмкіндік алдық. Әсіресе, қоғамдық - саяси өмірдегі ұлт зиялыларының ерен еңбегі ескерусіз қалды. Солардың бірі – ХХ ғасырдың 20-30 жылдарында Қазақстанның қоғамдық – саяси өмірінде ерекше орын алған, мемлекеттік қызметкер, тарихи тұлға – Смағұл Садуақасов болды. Смағұл Сәдуақасовтың бүкіл қайраткерлік, азаматтық болмысы жарқырай танылған кезең 1925-1927 жылдар еді.
1. Д.Қамзабекұлы «С.Сәдуақасұлы», Алматы,1996.
2. Б.Қойшыбаев «Қайраткер Сәдуақасов»,«Қазақ әдебиеті»-1998ж,12 ақпан
3. Р.С.Елмұрзаева «С.Сәдуақасовтың өмірі және қызметі».Алматы, 1997ж
4. М.Қойгелдиев,Т.Омарбеков «Тарих тағылымы не дейді?»Алматы, 1993ж
5. Т.Жұртбай «Талқы»,Алматы,1997
6. Х.Әбжанов, Г.Назарбаева «Қазақстан: тарих пен тағдыр»,Алматы 2003ж
7. Д.А.Махат «Қазақ зиялыларының қасіреті»,Алматы,2001ж
8. Е.Қуандықов «Сүрең салған сұрқия саясат»,Алматы,1993ж
9. Д.А.Махат «Тайталас немесе Қазақстандағы «Садуақасовшылдықты» қудалау», «Қазақ әдебиеті»-1997ж,2 шілде
10. Б.Қойшыбаев «Жазықсыз жапа шеккендер»,Алматы,1995
        
        Жоспар
Кіріспе.....................................................................
.....................................2
Негізгі бөлім:
Смағұл ... ... ... жартысындағы Қазақстан өнеркәсібі...................5
Смағұл Сәдуақасов. Қазақстан өнеркәсібін дамыту жолында..............11
Қорытынды...................................................................
..............................13
Пайдаланылған
әдебиеттер..................................................................
.....14
Кіріспе
Кеңес қоғамындағы ... ... ... қалыптасқан
тоталитарлық жүйенің қыспағымен, халықтың белгілі бір бөлігін құрбан ету
арқылы іске асырылды. Бұл ... жер ... ауыл ... ... ... қайта құру, индустрияландыру саясатында айқын
көрініс берді. 1920-жылдардың екінші ... ... ... ... ... өте ... әкімшіл- әміршілдік террор жергілікті ... ... ... ... ... қана қойған жоқ, сонымен
бірге оның ... ... ... да ... шығарды. Сөйтіп,
шаруашылықтың қандай саласы болмасын экономикалық заңдылықтарға жатпайтын
«Ұлы өзгеріс» шаруашылықтағы ... ... ... ... ... ... ... алғы шарттарын жасап берді. Табиғи
ресурстарды игеру, индустрияны қалыптастыру, республиканың ... ... ... ... ... ... ету ... пен мәдени құрылыс бағдарламасын іске асыруға барлық
халықтардың бірлесіп ... ... іске ... ... соның ішінде
оның шет аймақтарын ... ең ... ... ... мен ... ... есесінен жүргізілді. Ол әміршіл-әкімшіл
әдістермен – ... ... ... ... ... ... іске
асырылды. Жаппай жазалау саясаты - ... ... ... бөліп
тастаған лагерьлерді қаптату, көшпенділердің ғасырлар бойы қалыптасқан
тұрмыс салтын күшпен ... ... ... ... ... және
бсқа аймақтар шаруаларының қайыршылануы мен аштыққа ұшырауы, халық күшін
барынша титықтату – елді индустрияландырудың аса ... ... ... ... ... соң ... ... қайта қарауға,
пайымдауға мүмкіндік алдық. Әсіресе, ... - ... ... ұлт
зиялыларының ерен еңбегі ескерусіз қалды. Солардың бірі – ХХ ғасырдың 20-30
жылдарында ... ...... ... ... орын ... қызметкер, тарихи тұлға – Смағұл Садуақасов болды. Смағұл
Сәдуақасовтың бүкіл ... ... ... ... ... кезең
1925-1927 жылдар еді. Бұл кезде ол республика ... ... ... әрі
өлкелік партия комитетінің бюро мүшесі болды. Бұл кезең ... ... ... ... ... комитетін басқару кезімен дәлме
дәл келеді.С.Сәдуақасов мен ... ... ... тарихшылар төрт түрлі мәселеден сабақтап жүр. Олар ... іс ... ... ... ... ... ... зиялы қауымына деген көзқарас, үшіншіден, байлар мен орташаларға деген
көзқарас, төртіншіден, өнеркәсіпті дамыту. Оның тарихтағы ... ... ол ... мол ... ... ... сөз жоқ,
тоталитарлық жүйенің ... ... осы ... ... қазып
қарастырайық .
Смағұл Сәдуақасовтың өмірдерегі
Сәдуақасов Смағұл (1900 - 1933) - қоғам және мемлекет қайраткері,
жазушы, қазақ ... ... ... ... ... театртанудағы
алғашқы еңбектердің авторы. Солтүстік Қазақстан облысының Уәлиханов
ауданында туған. 2 ... ... ... Омбыдағы ауыл шаруашылығы
мектебін, ауыл шаруашылығы институтын, Мәскеу көлік инженерлері институтын
бітірген. 1917-1920 жылдары ... ... ... ... ұйымының
белсенді мүшесі, әрі ... ... ... «Жас ... ... ... Ақмола облыстық земство басқармасы жанындағы қазақ
бөлімінің ... ... ... ... ... болды. 1920 жылы
Сәдуақасов Ресей коммунистік жастар одағының ... ... ... ... ... ... «Күншығыс» жастары одағы Орталық комитетінің
мүшесі, РКЖО Қазақ облыстық комитетінің хатшысы, ... ... ... редакторы, «Ұшқын», «Еңбек Туы» (Орынбор) газеттерін шығарушылар
алқасының мүшесі қызметтерін атқарды. ... ... ... ... оның ... ... ... жетекшілерінің бірі, сол
оқиғалардың куәгері Смағұл Сәдуақасұлы былай атап көрсетеді: «- Ең ... ... Омбы ... 1914 жылы ... Ол ... аты ... ... мақсаты оның программасында (тұтынған жолында) айтылған. Қазақ
халқын мәдени һәм әдеби жағынан ілгері қатардағы жұрттарға ... ... ... һәм ... сақтау».1916 жылы Бірлік «Балапан» деген жазба
журнал шығарып тұрды. ... ... ... ... ... ... ... көп болды.
1920 жылы қазан айында Қазақ автономиясының Құрылтай съезінде Қазақ
АКСР-і Кеңестері ОАК-нің ... ... және ... ОАК-нің саяси
хатшысы қызметін атқарды. 1921 жылы Семей облысын Сібревкомның қарамағынан
Қазақ АКСР-і ... алу ... ... ... Қазақ өкілдері жоқ
болғандықтан РК(б)П Семей губкомы мен ... ... ... ... жауапкершілікке тартылды. Соған қарамастан ол 1922 жылы ... ... ала ... ... губаткомы мен Торғай уездік аткомын
таратты. 1922 жылы наурызда ... пен ... ... ... ... жүргізілуге тиісті саяси-әлеуметтік жұмыс бағыттарының
жобасын ұсынды. Бұл құжатта ұлттық теңсіздікті ... іс ... ... 1922 жылы тамыздың 19-ында қазақ жастарын техника тілін
үйренуге шет ... ... ... ... 1922-1925 жылдары Қазақ ОАК-нің
Түркістан Республикасындағы өкілетті ... ... ... Жер ... ... ... АКСР-і Жоспарлау комиссиясы төрағасының
орынбасары, төрағасы болды. 1923 жылы наурызда РК(б)П-ның Қазақстандағы ұлт
саясатына наразылық білдірген ... ... қол ... ... ... ... «Өртең» газетінің редакторы, «Жас қазақ»
журналы ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның Халық ағарту халкомы, БК(б)П Қазақ өлкелік ... ... ... (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің редакторы
болды. Сәдуақасов голощекиншілердің ... ... ... ... Қазан»
бағытына ашық қарсы шықты. Ол ауылдың бейбіт ... ... ... мен ... ... тәркілеуге, елдің еуропалық бөлігінен
Қазақстанға шаруаларды әкеліп қоныстандыруға қарсы шықты. Осыған байланысты
Сәдуақасовтың пікірлестері ... деп ... ... ... ... ағым әрі байшыл, ... ... ... тобы ... ... ... ... Қазақстанда жүргізген отаршылдық саясатына
қарсы күрескен қуатты ... күш ... Оның ... ... ... ұлтшылдардың дем берушісі, ... ... ... ... 1926 жылы ... ... Қазақ өлкелік
комитетінің 3-ші ... ... ... ... топтарын айыптаған қаулы ... ... ... ... ... басшылық қызметтерден қуылды.
Қазақстаннан қуылған Сәдуақасов ... ... ... ... ... ... болды. 1928 жылы Мәскеудiң транспорт
инженерлерiн ... ... ... ... Оны ... ... ... темiржолында бас инженер қызметiн атқарды.
Сөйтiп, ол 28 жасында Қазақстаннан қуғын көрiп кеттi. Оны «халық ... ажал ... ... Ауыр ... ... 1933 жылы ... ... қайтты. Зайыбы - Елизавета Әлихан Бөкейхановтың қызы
болатын. Ол 1941-45 жылдары соғысқа дәрiгер ... ... Өзi ... ... соғысқа аттанған он бес жастағы ұлы Ескендiр одан қайта
оралған жоқ.1931-1933 ... ... - ... ... жолы ... қызметін атқарды. Ресми дерекке қарағанда, Воронеж ауданында
қызметте ... ... ... 1933 ... ... іш сүзегімен ауырып,
сол жылы желтоқсанның 16-ында Мәскеу ауруханасында ... ... ... ... ... ... ... кенеттен қайтыс болғанда,
оны крематорийге өртейдi. Осыны көрiп тұрған ... ... сол ... ... ... ... ... екен. Сол кезде
Әлекеңдi бiр жағынан Рысқұлов, бiр ... ... екi ... ... ... ... әр бағытта қызмет iстеген олар Мәскеуде бiр-бiрiмен
тығыз қарым-қатынаста болған ... ... ... 1928 жылы ... ... ... және ұлт өкілдері туралы» атты мақаласында
БК(б)П ОК-нің шексіз үстемдігін әшкереледі. Оның ... жаңа ... ... атты ... ... ... ... арналған
алғашқы зерттеулер еді. Сәдуақасов «Сәрсенбек» атты ... ... ... «Күміс қоңырау», «Күлпәш» атты ... ... т.б. ... ... жазды. Сын жанрының ... үлес ... ... ... ... 1924-1925 жылдары Смағұл ел
iшiнде жүрген төлтума таланттарымызды ... ... ... ... ... ... Қанабек Байсейiтов, Құрманбек Жандарбеков, Серке Қожамқұлов
сияқты өнер ... ... ... ... алып ... ұлттық
театрымыздың iргетасын қалаған.
ХХ ғасырдың бірігші жартысындағы Қазақстан өнеркәсібі
Қазақ елiне орыс капиталының енуi өлкеде өнеркәсiптiң дамуына ... ... ... ... ... мыс ... ... мыс қорыту з-ты,
Қалба алтын кен орындары, т.б. iрге көтердi. Кәсiпкерлер өлкенiң аса ... ... ... етiп, ... ... Ауыл ... ... терi илеу, былғары жасау, май шайқау, май айыру, сабын
қайнату, т.б. өнеркәсiп орындары дами бастады. Әдетте, ... ... ғана ... және 3 — 5 ... бар ... ... ... сипатта болды. Бұл кезеңде ауыл шаруашылық шикiзатын өңдейтiн
қарапайым қолөнер шеберханалары мен ... ... ... ... ... ... 1900 ж. ... 2668 өнеркәсiп болса,
1913 ж. олардың саны 6000-ға жеттi. Орыс капиталынан ... ... ... 19 ғ-дың аяғында), негiзiнен кен өнеркәсiбiне, шет ел
капиталы да ене ... Орыс және шет ел ... ... ... 71 млн. сомға жеттi. Ол негiзiнен кен және мұнай
өнеркәсiптерiн қамтыды. ... ... мен бай кен ... ... ... ... ... салаларын дамытуды мақсат етпедi. Олар
мүмкiндiгiнше мол пайдаға кенелудi ғана көздедi. Осы кезеңде ... ... ... жол ... Сiбiр және ...... ... жолы
салынды. 1917 ж. оның жалпы ұз. 2793 ... ... ... өзi Қазақстанның
түрлi аудандарының арасындағы экон. байланыстарды күшейтуге мүмкiндiк ... ... ... ... ... және ... Қазақстан
аумағы бойынша тауарлы мал ш. аудандары пайда болып, Қазақстан а. ... ... ... күшейе түстi. Техникалық ... мен ... iшкi ... жүк таситын және жүк ... ... ... ... ... кәсiпкерлiк қызмет аясына айнала
бастады. Кәсiпқой жүк тасушылар пайда болды, ал ... ... ... ... ... 8 — 10 ат ... ... жұмыс iстедi. Алайда,
өнеркәсiп пен көлiктiң дамуы өте төмен деңгейде қалды. Өлкенiң жалпы ұлттық
табысындағы ... ... ... үлес салм. 10%-дан аспады. Капитал,
маман жұмыс күшi, байланыс және көлiк құралдары жетiспедi. Оның ... ... ... өлкесiн өзiнiң шикiзат көзi, тауар ... ... ... ... ... мүдделi болды.
Қазақстанда индустрияландыруға бағыт алу. 1925 ж. желтоқсанда өткен
БК(б)П-ның ХІV съезінде Кеңестер Одағын индустрияландыру бағыты ... ... ... елдің экономикалық тәуелсіздігін
қамтамасыз ететін, өзіндік машина, ... ... ... ... және ... да ірі ... бар жүйе құру қажет делінді.
Шаруашылықтың барлық салаларын ... ... ... қайта
жасақтандыру мен еңбек өнімділігін арттыру үшін бүкіл экономиканың ... ең ... ауыр ... ... оның ... ... ... арқылы шет елдермен экономикалық жарыста озып шығу мақсаты
қойылды. Бұл сол кездер үшін дұрыс, ... ... ... еді. ... ... бұл ... біршама жетістікке қол жеткізілді. Бірақ оның
біржақты жүргізілгенін, дәлірек айтқанда, ұлттық аймақтарды, соның ішінде,
әсіресе, ... ... ... кезіндегідей шикізат көзі дәрежесінде
қалдырғанын көреміз.
1925 жылдың қыркүйегі мен 1928 ... ... ... үш жылда
өнеркәсіп салу ісіне 3,3 млрд сом ... ... Ол ... зор ... ... ... аумағындағы ескі өнеркәсіп орындарын қайта жөндеу
мен жаңа ... ... ... ... ... ... қарамастан Қазақстандағы индус¬трияландыру ісі ... ... яғни ... ... жүйесін біржолата жою,
феодализмнен капитализмге соқпай социализмге ... ... өту ... ... ... ... ... мал-мүлікті тәркілеу, күштеп
ұжымдастыру әрекеттері осылайша жаңа науқанмен ұласты.
1926 ж. 27—30 ... сол ... ... ... ... дамуы мәселесіне арналған арнайы өлкелік мәжіліс өткізілді.
Онда Қазақстанның орасан зор ... ... атап ... ... аймақтардағы қазба байлықтарын кең түрде барлау қажеттігі
көрсетілді. Қазақ АКСР-нің ХШК (Халық шаруашылығы кеңесі) мен ... ... ... ... ... ... ең ... түсті металлургияның дамуының ... ... ... Кеңесте сондай-ақ Қазақ АКСР-ы жағдайында
“әсіресе жер және мал ... ... ... ... кең ... өрістету” өмірлік қажеттілік ретінде атап көрсетілді.
Осы негізде өңдеу өнеркәсіптерінің ... май, ұн, тұз ... ... ... ... даму жолдары айқындалды. Байқап отырғанымыздай, басты
назар патша заманындағыдай тау-кен ісі мен өңдеу ... ... ... ... ... мен ауыл ... өнімдерін орталықтағы
ірі кәсіпорындар үшін өндіру ... ... ... ... ... индустрияландыру ісінің отаршылдық, дәлірек айтқанда, шикізат
көзі ретінде орталыққа қызмет еткізу бағытында ... ... ... ... ... мен Азамат соғысы кезінде
капиталистік қатынастардың енуі кезеңінде пайда ... ... ... мен
кәсіпорындар қаңырап, иесіз қалған еді. Тек жаңа ... ... ... ... қайтадан іске қосылды. Соның барысында Орал —
Ембі аймағындағы бірнеше мұнай кәсіпшіліктері, Орталық Қазақстандағы көмір,
Алтайдағы ... ... ... ... қайта жанданды. Дегенмен,
Қазақстан экономикасында әлі де ... ауыл ... ... сала ... ... жалпы шаруашылықтық өнімнің 84,4 пайызы тиетін және ... ... ... ... өмір сүретін еді. Осындай жағдайда бұрынғы ұлт
аймақтары делінгендерді, оның ішінде Қазақстан да бар, ... ... ... ... ... ... берді. Ресей аумағында Волхов ГЭС-
ін, Днепрогэсті, Сталинград трактор, Ростов ауылшаруашылық машиналарын
жасау, ... ... ... Рог және т.б. ... ... бар ... пен күш жұмылдырылды. Ал дәл осындай
кәсіпорындардың Қазақстан жерінде де аса қажет екеніне ... ... бай кен ... мен ... ауылшаруашылық өнімдері орталық
аймақтардағы осындай кәсіпорындарда өңделіп, тауарға айналдырылғаннан ... ... ... ... ... ... ... еді. Кеңес
үкіметінің индустрияландыру ... ... ... ... ... ... ... Бухарин, Зиновьев сияқты саясаткерлердің қарсылығын
тудырған болатын. Қазақстанда да бұл мәселе көлемінде қызу тартыстар болды.
Қазақстанды ... ... ... ... ... ... бойынша бірнеше бағыттағы көзқарастар
арасында қызу пікірталас ... ... ... ... өтейік.
Бірінші бағытты жақтаушылар — ... ... ... шикізат көзі ретінде дамуын жақтады. Олар ... ... ... ... ескере отырып, “партияның ауыл
шаруашылығы ... ... ... оның ... өңдеумен ғана шектелуін,
ұсақ өнеркәсіпті ... ... ... бірден-бір дұрыс бағыт” деп
мәлімдеді.
Екінші бағыт бойынша — ... тек ... ... ретінде
пайдалану дұрыс емес екендігі, мұндағы ... ... ... ... жүргізбей, жергілікті қажеттілікті ескере
отырып, өнеркәсіптер салу ... іске ... ... баса ... ...... жерін индустрияландыруға қарсы болды. Олар
көшпелі өмір — қазақ халқының дәстүрлі ... ... ... ... ерекшелігі. Ал қарқынды түрде индустрияландыру оның
ұлттық ... ... ... ... тікелей өту мүмкін емес
деді.
Келесі, төртінші бағытты жақтаушылар шовинистік көзқараста болды. Олар
қазақ халқының ... ... ... алатынына күмән
келтірді. Қазақтармен “өнеркәсіп-қаржы ... ... ... қазақтандыру пайда бермейді”, “қазақтандыру өндірісті
қымбаттатып жібереді”, ... ... ... ... ол ... де ... және т.б. деп санады.
Бұл соңғы екі бағыт негізсіз, жеткілікті дәлелсіз ... еді. Ал ... екі ... ... ... ... тартыс
жүрді. Бірінші бағытты Голощекин мен оның төңірегіндегілер ұстанды. Олар
Сталин мен ... ... ... ... ... ... ... өктемдеу болды. Соған қарамастан екінші ... ... ... тереңдігімен ерекшеленді. Қазақстанда “Кіші Қазан” науқанын
жүргізуге ұмтылған Голощекин мен оның ... ... ... ... ... салуды жақтамады. “Өнеркәсіп саласында ең негізгісі
ірілендіру емес, ... оны ... ұсақ және ... (жарма тартатын, жүн
жуатын, май шайқайтын орындар, жөндеу шеберханалары және т.б.) ... ... ауыл ... байланысты және оны неғұрлым рентабельді
ететін деңгейде ұстау”, — деп мәлімдеді олар. Голощекин бұл бағытты 1927 ... 1930 ж. ... ... ... ... VІІ ... ... тағы да қайталады. Орталық Комитеттің ... ... ... ...... партия
конференциясында: “Біз КСРО-дағы индустрияландыру мәселесіне әрбір
республиканың өз ауыр ... ... ... ... бас-басына
индустрияландыру жолымен жүрмейміз”,— деп, Кеңес үкіметінің шет аймақтарды
орталыққа бағындыру, тәуелді ету саясатын ашық ... Бұл ... ... ... ... ... ... күшейте түсті. Соның
барысында К. Сарымолдаев: ... ... да Одақ ... ... тұр, ... ... мәселелерден асатындай өзгешеліктер бізде
жоқ”, — деп бұл бағыттың ыңғайымен кетті. 1928 жылдың 1 ... ... ... бірінші бесжылдық жылдарында ... ... ... Ембі ... өндірісі, Степняк алтын кені және т.б. қайта
қалпына келтірілді. Өңдеу ... ... ... кірпіш, Петропавл ет
комбинаты сияқты байырғы түрлері ... ... іске ... Ал ... ... ... ... Іле ағаш тілу, Балқаш мыс балқыту,
Шымкент қорғасын, Ақтөбе фосфор ... Орал мен ... ... ... ... Атырау) балық консервілеу комбинаты, Мерке,
Жамбыл және Талдықорғанда қант ... ғана ... ... өзі ... ... ... етуге бейімделген кәсіпорындар еді.
Кеңес үкіметінің басшылары да ... ... ... ... көзі ... ... ... байлықтарының күрделі ошақтарын табу
мақсатында бірінші бесжылдық жылдарында КСРО Ғылым академиясы ... ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы геологтар мен геофизиктер тобы Қазақстан Республикасы
“Кеңес Одағының тұтас металлогенді провинциясы” ... ... ... ... Ал ... аймағын зерттеген академик И.М.Губкин бастаған
топ оның мұнайға аса бай екенін дәлелдеді. ... ... осы ... баса ... ... ... ... соғыс басталғанға дейінгі
кезеңде Қарағанды ... ... ... ... Алтай мен Ащысай
кәсіпорындары қайта жабдықталып, Зырянов, Риддер полиметалл, ... ... ... ... ... ... ... өнеркәсіптің жетекші саласына айналдырылды. Бірақ олар
негізінен руда ... ... ... ... ... өңдеумен айналысты.
Тазартылып, өңделіп дайындалған түсті металл ... ... ... ірі ... ... ... ... Мысалы, Орталық
Қазақстан Оңтүстік Оралдың ірі кәсіпорындарын ... ... ... ... ... өңірі Сібірдегі кәсіпорындарды қамтамасыздандырды.
Ембі мұнайы Орск сияқты мұнай өңдейтін зауыттарға жіберілді. Балқаштың мысы
мен Шымкенттің ... да ... тыс ... ... ... ... ... негізінен шикізат көздерін игеруге
және оларды Ресейге жіберіп отыруға бағытталды. Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... Оларды Кеңес Одағының
басқа аймақтарынан, Ресейден алып отыруға мәжбүр ... ... ... және ... ... ... базасы мен құрылыс материалдарын жасайтын ... ... ... ... ... ... ең ... құрылыс — Түрксіб темір жолын салуды аяқтау ... ... ... ... алу ... әскери-стратегиялық
мақсатта Орынбор-Ташкент бағытында темір жол салып, оны ... ... ... ... ... Бұл ... қоршай отырып, тұқырта
ұстауды және Қазақстан мен Орта Азия байлығына ... ... ... да ... енгізбеуді көздеген саясаттың нәтижесінде дүниеге келген еді.
Бірақ еліміздің батыс және оңтүстік-батыс бөлігінде темір жол ... ... ... ... ... Сібірмен қосу ісі аяқталмай қалған еді. Патша
үкіметі кезінде көптеген ... ... бұл істі ... ... қолға алды. Ол патша заманындағы Түркістан-Сібір темір жолы атауына
қайта ие болды. Бұл жолды салу 1927 ж. ... ... ... оған екпінді
құрылыс айдары тағылды. Орталық ... оған ... мән ... ... 1928 ... БК(б)П ОК мәжілісінде Түрксіб жұмысшыларының тұрмыс жағдайы
туралы мәселе арнайы қаралды. Ал 1929 ... ... ... ... ... және ... ... туралы мәселе
талқыланды. Партиялық басшылықты нығайту мақсатында мұнда ... ... деп ... екі ... ... ... ... 1929 ж. 3
мамырда КСРО ХКК Түрксіб құрылыс басқармасының есебін ... ... ... ... және ... ... 1930 ж. аяқтап, 1932
ж. пайдалануға беруді қамтамасыз етуді тапсырды.
Түрксіб құрылысының ... ... ... ... ... жанынан Түрксіб құрылысына көмектесетін арнайы комитет құрылды. Оны
РСФСР Халық комиссарлар ... ... ... ... ... ... ... ұлт өкілдерінен құралған 100 мыңдай адам
тартылды. ... ... ... қарамастан еңбек еткен
олар, сөз жоқ, ерліктің үлгісін көрсетті. Әсіресе қиын да күрделі ... ... ... ... көбірек болды. Соның нәтижесінде
патша заманында ... орта ... 150 метр ғана ... ... ... салу ... ... 1500 метрге дейін жетті. Ертіс, Іле, Аягөз, Шу,
Қаратал және т.б. ... ... ... де ... ... ... жолы жоспарда белгіленген бес жылдан екі жыл бұрын, яғни үш жылда
салынып бітті. Құрылыстың ... ... ... 155 км, ... — 185 км, ал 1929 ж. — 432 км ... темір жол төселді. Бұл
жұмыс жылдамдығы күніне орта ... 2,5 км ... сөз еді. ... ... ... 506 км жол ... ... оңтүстік және
солтүстік бөліктері 1930 ж. 28 сәуірде Айнабұлақ станциясында түйісіп, жол
уақытша пайдалануға берілді. Ал 1931 жылдың ... ... ... ... ... ... ... ұзындығы 1445 километрге созылған бұл темір
жолдың ел өміріндегі маңызының зор екенінде дау жоқ. Бірақ ... ... ... ... Патша заманындағы сияқты бұл бағыттағы темір жол да
негізінен еліміз аумағындағы шикізатты шетке ... ал ... ... ... келу үшін қызмет етті. Қазақстан сонымен Кеңес Одағының да ... ... ... бірі ... қала ... Ал салынған
өнеркәсіп орындары мен темір жолдар еліміз аумағынан ... ... ... көбейте түсті. Мәселен, 1929/30 шаруашылық жылдары 1928/29
жылдармен салыстырғанда Қазақ жерінде өндірілген тас көмір — 1,4 есе, ... 1,3 есе, мыс кені — 2,5 есе, ... ... ... — 2,3 есе ... ... ... республикамыздағы жүк тасымалы 1928 жылғы
2902 мың тоннадан 1932 ж. 8888,4 тоннаға дейін, яғни 3 ... ... ... ... ... тасу — 10 ... тас ... мен кокс — 8
еседей, мұнай өнімдері — 2 ... ... ... ... кезіндегі басты құрылыс болып жарияланған Түрксібтің өзі
кеңестік тоталитарлық орталықтың ... ... ... ... ... металлургиясы. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Қазақстан
КСРО-дағы республикалар арасында металлургия бойынша екінші ... ... ... ... ... ... ... қорғасынның 73,9, ал
Балқаш зауыты елімізде балқытылған мыстың 51, Қарағанды бассейні ... ... ... Қазақстан мұнай өндіру бойынша да Ресей мен Әзірбайжаннан
кейінгі үшінші орында тұрды. Бұның бәрі, сөз жоқ, ... ... ... ... еліміздің жарқын болашағына ұмтылуы, өскелең
ұрпағы үшін жақсы ... ... ... ... ... ... ... ерен ерлігіне партияның “Шығыстағы алғашқы социализм
құрушылар”, ... ... ... ... “коммунистік
ұйым¬дасқан еңбек және шығармашылық энтузиазм”және т.б. рухани үгіт-
насихаты мен ... кең ... ... де ... ... ... ... және моральдық ынталандыру да ... ... мен ... ... ... дүниеге келіп жатқан өндіріс
орындарының ... ... мән ... ... ... Сондықтан барлық
жұмысшылар қатаң ауа-райына, қиын тұрмыс жағдайына қарамастан қажырлылықпен
еңбек етті. Уақытша жертөлелерде, шатырларда, киіз үйлерде ... ... ... ... дамыту жолында
Смағұл Сәдуақасовтың социалистік құрылыс жөніндегі көп ... озық ... ... Ол ... және ... да республика
басшыларының ой-пікірлерімен келіспейтінін ашық білдірді.Мәселен, байлардың
жеке мал-мүлкін талауға сап тәркілеп, кешпелі шаруашылықты жедел ... ... ... айналдыруға үзілді-кесілді ... ... өр ... ... ... ... да ... тиді.
Ол "Кеңес үкіметі мемлекеттік аппаратты және өндірісті ... ... ... ... ... ... сая-сатын жалғастырып
қитұрқылық жасап отыр" деді.Сондай-ақ, Орталық басшылық біздің өлкеміздегі
өзіміз ... ... ... ... мен ... құрылыс
орындарын одақтық шикізат базасына ... ... ... ... ... бағытына қарсы ... ... ... ... ... бағытын айқын
көре білгендердің алдыңғы қатарында тағы да С.Сәдуақасов тұрды. Ол: ... орыс ... шет ... тек шикізат талап, фабрикалар
мен зауыттарды өз ... ... ... ... ... ... қажеттілік жағдайына орайластырылып дамытылуы
қажет. Егер ... ... ... ... ... ... теңсіздігі сияқты
өткеннің “қарғыс атқан мұрасы” түріндегі қиындықтарға кездессе, қайта құру
кезеңі оларды жеңуі қажет. ... ... ... аймақтарды социалистік
құрылысқа бейімдеу және шет аймақтардағы Кеңес өкіметін нығайтудың кепілі
осында жатыр”, — деп ... ... ... ... орталыққа тәуелді еткісі келген республиканың ... ... ... ... ... ... жолдастың
жүн жуатын орыннан әрі бармай, дұрысырақ айтқанда, барғысы келмей отырғаны
неліктен, ал шұға фабрикаларын ұйымдастыру ... ... ... отыр ... ... сол ... ... “мәскеулік” шұғаны әрлі-берлі екі рет
тасығанша, ... ... ... ... ... ... темір жолға да
оңайға түспей ме?” Тоталитарлық ... ... ... ... бастаған сталиншіл үкіметтің қолшоқпары болып отырған
Голощекин бағытының түп-тамыры Кеңестердің Бүкілодақтық ІV ... ... ... ... ... ... сөзі ... аймақтар өкілдерін
қатты алаңдатты. Солардың ішінен орталық ... ... ... ... ... бірі тағы да С.Сәдуақасов
болды. “Рыков “ұлттық ... ... қилы ... ... ... ... жабық шаруашылық құрғысы келеді деп түсінеміз” ... ... ... ... ... шаруашылық біздің пікірімізше
ешқашанда алғашқы қауымдағыдай тұйық шаруашылық болмайды. Сондықтан ... ... ... мен оның жеке ... ... тәуелділігі арта
түссе екен деген тілегі ұлттық аймақтар бұрынғыша шикізат базалары ... ... тез ... ... ғана ... аса ... — деген пікірлері
әрі үлкен ерлік, әрі ... ... ... еді. Ол ... ... қазақ
жеріндегі индустрияландырудың жүйесіз, бей-берекет жүргізіліп жатқанын, оны
реттей отырып қарқынды түрде іске ... ... да ... ... бай ... ... мен шикізат көздерін және миллиондаған
жұмыссыз қазақтарды тиімді пайдалану бұл мәселені ... ... ... ... ... ... түрлi салаларына да ... ... ... ... ... ... қателiктердi
де орынды көрсете бiлдi. Оның 1927 жылы ... «Ұлт және ұлт ... ... мақаласы осының айғағы. Смағұл ВКП (б) Орталық Комитетi ... ... ... ... ... ... шаруашылықтарды
дамыту жолында ұстанған бағытын батыл ... ... ... ... ... ... ... барынша жақын болуы керектiгiн
айтқан. Қазақтың бұрынғы оқыған азаматтарын пайдалану және ... ... ... мен ... ... ... жайын айтқан ұсыныстарына
Голощекин қарсы болады.
С.Сәдуақасовтың саясатта ұстанған бағыты – ... ... жеке ... үшін ... ... ... ... кейін онысынан таймаған.
Оның қызметі, шаруашылық, экономика ... ... да, ... бұл мәселелерді айналып кетпейтін, «республика шикізатты өңдеп
бұйым етіп шығаратын завод, фабрика ... ... алуы ... деп ... айтатын С.Сәдуақасұлына Ф.Голощекин айнала ор қазып, ақыры 1927
жылы 15-23 қарашада өткен өлкелік ... ... ... ... ... босатуға шешім шығартты. Осы ... «Мен ... ... ... қосыла алмаймын» деуі –
қайраткердің қайыспас қайсарлығына дәлел» болатыны ... ... ... өзін ел ... ойлаушы көрнекті мемлекет қайраткері әрі
көреген саясаткер ретінде таныта білді.
Қорытынды
Сонымен біздің ... ... мен ... аз болған
жоқ. ХХ ғасырдағы реформалар тарихы ... ... ... ... ... сәйкес индустрияландыру идеясын қорғады. Осы бағытқа қарсы
топтың қатарында болған жетекшілердің бірі ... ... т.б. ... зиялылары өнеркәсіпті шикізат көзін жақындату
идеясын қорғады.
1930-1940 жылдары елдің ... ... ... ... ... ... жылдар болып белгіленгені тарихтан
белгілі. Осы ... ... ... қабылданды. Бірақ бұл он жылдықта
барлық мәселелер шешілді деп айта алмаймыз.1929 жылдан бастап ... ... ... ... ... Бірінші (1928-
1932 ж.ж.), екінші (1933-1937 ж.ж.) және ... ... ж.ж.) ... ... ... ауыр өнеркәсіпті дамытуға бөлінді. «Қарқын бәрін
шешеді» деген ұран ... ... ... жоспар өмірдің
шындығына сәйкес келмеді. Өнеркәсіпорындарының мүмкіндіктерін ... ... оны ... жол ... ... ... ... шикізаттың, отынның, құрал-жабдықтардың, жұмыс күшінің
жетіспеуінен ... ... ... ... ... шаруашылығының шаңырағы ортасына түсті. Ұлттық емес, кәдімгі
мемлекеттік мүдденің өзі ... ... ... ... талан-
таражға салынды. Қазақ мемлекетінің апатқа бет алғанын аңғарған Смағұл
Сәдуақасов, ... ... ... Мыңбаев, Нығымет Нұрмақов, Ораз
Жандосов іспетті қайсар қайраткерлер екі-үш жыл қасарыса ... ... ... ... ... ... ... пен секем септі.Оларға тыңшылық
әрекет арқылы ... ... ... соққы берілді. Әккі отаршы қазақтың
маңдайалды оқыған азаматтарын коммунистік ... ... ... ... ... “ауытқушыл” деген сияқты айыптар тағып, ... ... бұл ... ... елін орны ... ... етті. Сөйтіп, қазақ жұртын 1931-1932 жылғы ашаршылыққа алып ... ... ... 1937 ... ... ... әлеуетіне қанша зардап әкелсе, ғылыми-техникалық прогресс
заманындағы кедейшілік- қуғын-сүргіннің ұзаққа ... ... ... еді.
Мұның бірі із-түзсіз кетпеді. Бүгінде Байқоңырды, ірі кен орындары мен
зауыттарды ... ... ... ... ... біріншіден
қаржымыздың тапшылығынан болса, екіншіден істі жаңаша жүргізіп кетуге даяр
мамандарымыздың жоқтығынан ... ... ... ... себебі
тереңде сол бір ХХ ғасыр басында жатыр...
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Д.Қамзабекұлы «С.Сәдуақасұлы», Алматы,1996.
2. ... ... ... ... ... ... ... және қызметі».Алматы,
1997ж
4. М.Қойгелдиев,Т.Омарбеков «Тарих тағылымы не дейді?»Алматы, 1993ж
5. Т.Жұртбай ... ... ... ... ... пен ... ... «Қазақ зиялыларының қасіреті»,Алматы,2001ж
8. Е.Қуандықов «Сүрең салған сұрқия саясат»,Алматы,1993ж
9. Д.А.Махат «Тайталас немесе Қазақстандағы «Садуақасовшылдықты»
қудалау», «Қазақ әдебиеті»-1997ж,2 шілде
10. ... ... жапа ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Смағұл садуақасұлының өмірбаяны мен атқарған кәсіби қызметі85 бет
Смағұл Сәдуақасовтың дүниетанымының қалыптасуы және мемлекеттік қызметінің басталуы55 бет
Смағұл Сәдуақасұлының шығармашылығы20 бет
Индустрияландыруға бағыт алудағы қиыншылықтар.5 бет
Қазақ зиялылары қазақ тілінің мәртебесі жайында51 бет
Ұлт ұстаздары Ы. Алтынсарин мен А. Байтұрсынұлы мектеп оқушыларына кезінде Ленинді дәріптегеннен артық ұлықталуы тиіс6 бет
Ақ боз үй трилогиясындағы тарихи шындық64 бет
Жазушы Жүсіпбек Аймауытовтың ‟Ақбілек” романы тіліндегі фразеологиялық ерекшелігі6 бет
С.Садуақасұлы шығармашылығы28 бет
Қоғамдық тамақтандыру89 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь