Түргештердің орналасуы және саяси ұйымы

Кіріспе
Түргеш қағанаты ( 704 . 756ж )

1.1. Түргеш қағандығының территориясы, орталығы

1.2. Саяси . әкмшілік құрылысы

Қорытынды.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Ғұндардың ордасы Тарбағатай тауларының бөктерінде орналасты да , негізінен Жетісу мен Тянь – Шань аймағын алып жатты. Ал Сарыарқа мен Сыр бойында Теле халқының, немесе Түркі тілдес ру – тайпалардың Қаңлы патшалығының негізіне біріккен мемлекеті Гаогюй империясы болды. Сонымен бірге Тянь Шань мен Жетісу маңайында тағы екі халық болатын. Бірі « Абар » деген атаумен белгілі. Бұл тарихтағы Еуропа жеріне Гундерден кейін еніп, тағы бір көшпенді империя құратын Аварлар емес, басқа халық. Еуропалық «Авар қағанатының» тарихын кейін кезегінде бандайтын боламыз. Бұл жерде Аварлардан басқа «мекрин» деген халық бар. Оның не жұрт екенін тарихшылар шеше алмаған. Біреулер Сәнбилер десе, біреулер оның Ухуань тармағы дейді. « Мекрин» деген халықты кейде «хабардин» деп те атайды екен. Осы сөз мәселенің анығын шешетін шығар. Ондай халық қазір Кавказда бар. Осы Аварлар мен мекриндердің Жетісудағы тайпалары ұласып бірлесіп, II ғасырда «Түргештер» деген халық пайда болды. Олардың Ұлы Түрік қағандығынан кейін құрған мемелекеті тарихқа «Түргеш қағандығы» деген атпен таныс.
1.Байбосынов К. Тас мүсіндер тарихымыздың тамыры. / Егемен Қазақстан.
2002 ж.
2.Гумилев Л.Н. Көне түркілер. Алматы, 1994ж.
3.Досымбаева А.М. Түркілік тарихи – мәдени кешендер. Қазақ тарихы. 2004ж.
4.Марғұлан Ә.Х. Шығармалар. Т 3 – 4. Алматы, 2003ж.
5.Махаева А.Ш. Көне түріктердің рухани мәдениеті. Алматы,2002ж.
        
        Алматы энергетика және байланыс университеті
Жылуэнергетика факультеті
Әлеуметтік
пәндер кафедрасы
Қ а з а қ с т а н т а р и х ... с е м е с т р л і к ж ұ м ы ... ... ... және ... ... А.Л
Топ.
БАУк-11-1
Сынақ
кітапшысының № 28
Тексерген: Раджапов А.Ө.
Алматы, 2012
Жоспар
Кіріспе.....................................................................
..................................................3
Түргеш қағанаты ( 704 – ... ... ... ... ,
орталығы.........................................
1.2. Саяси - әкмшілік
құрылысы....................................................................
.........
Қорытынды...................................................................
...........................................
Пайдаланылған әдебиеттер
тізімі......................................................................
....
2
Кіріспе
Ғұндардың ордасы ... ... ... ... да ,
негізінен Жетісу мен Тянь – Шань ... алып ... Ал ... мен
Сыр бойында Теле халқының, немесе ... ... ру – ... ... негізіне біріккен мемлекеті Гаогюй империясы ... ... Тянь Шань мен ... маңайында тағы екі халық болатын.
Бірі « Абар » деген атаумен белгілі. Бұл тарихтағы Еуропа ... ... ... тағы бір көшпенді империя құратын Аварлар емес, басқа халық.
Еуропалық ... ... ... ... кезегінде бандайтын боламыз. Бұл
жерде Аварлардан басқа ... ... ... бар. Оның не жұрт ... шеше ... ... Сәнбилер десе, біреулер оның Ухуань
тармағы дейді. « Мекрин» ... ... ... «хабардин» деп те атайды екен.
Осы сөз мәселенің анығын шешетін шығар. Ондай халық ... ... бар. ... мен ... ... тайпалары ұласып бірлесіп, II ғасырда
«Түргештер» ... ... ... ... ... Ұлы Түрік қағандығынан кейін
құрған мемелекеті тарихқа «Түргеш қағандығы» деген атпен таныс.
Гумилев осы Түргештерді қазіргі Карақалпақ ... ... деп ... дәлелдер келтірмейді, сондықтан тарихшылар бұл сөздер жеткіліксіз деп
санайды. Қарақалпақ халқының ... ... ... ... көп ... сөзсіз мойындайтындықтан, мен ғалымның бұл болжамына қарсы
шықпаймын. Себебі, « ... ... ... ... IX-X ... ... мемлекетіне танымал болған, сосын олардың бір бөлігі, сол жаққа
сіңісіп кеткен. ... ... ... деп ... ру тайпалар
бар. Оның ең көп тұратын жері қазіргі Әзірбайжан елі. ... ол ... ... Әзірбайжандықпыз деп санайды. Ал «Қалпақ» деген ру
Қазақ ,Башқұрт, ... ... ... бар. Өздерін тиісінше Қазақпыз,
Башқұртпыз т.б деп осылай санайды. Осылайша ... ... және ... ... ... оғыз-қыпшақ заманына
бұрында кең таралған Қарақалпақ ру тайпаларын көре ... ... ... ... ... ... олардың аталары б.з.б.-ақ Оғыз
тайпаларының (Улкен ... ... ... кеткен Сәнбиліктер екеніне
келісемін.
Түргеш қағандығы
( 704 – 756 )
Түргештер – үйсіндер ... ... ... уақыттардан бері кіретін
Дулаттар тайпасының ірі рулық ... ... ... ... ( 603 – 704 ж.ж. ) ... ... үйсндер орта ғасырда дулаттар
деп атала бастады.Белгілі тарихшы – ғалым Нығмет Мыңжан ежелгі қытай ... ... « ... ... ... » деген өзінің кітабында
былай деп жазады:
« Дулат тайпасының бес негізгі бөлімдері былайша бөлінеді:
1.Түргештер – Алаш – Ұлыс ( ел ) ...... – Ұлыс ... –( ... ) – Луй – Ұлыс ... – Тоң – Ұлыс ...... – Ұлыс Шора ».
Дулаттар арасында ең ірі рулық бірлестік ... саны мен алып ... ... ең ... ... ... Олар шежіре деректерде «сары үйсін»
деп те аталады. ... сол ... де ... Түрік қағанаты ыдырағаннан кейін
ие болған жерлерінде түргештер «Он оқ халқымен» ... ... ... ... ... ... ... Күлтегін ескерткішінде
4
және Қытай жазба деректерінде кездеседі. Ал ... жеке ... ... ... ... ... жазуында айтылған. Түргеш қағанаты
халқының этникалық құрамы негізінен манағы жоғарыда айтып өткендей ... қара ... ... тұрған. Шу бойындағы түргештер сары ... ал ... ... ... қара ... деп ... ... басты қалалары Батыс пен Шығыс арасындағы сауда
жолының бойында орналасуына байланысты ... ... және ... ... ... өмір ... де шапшаң өсті. Сауданың гүлденуі
қағанаттың өзінің мемлекеттік ақшасының пайда болуына ... ... ... ... металдан тиын құюға бұйырды. Ертедегі түргештер қалаларының
орнын қаза отырып, археологтер төрт бүрышты, ортасында тесігі бар ... ... ... Тиындарда жазулар бар, бүл біздер үшін ерекше
бағалы; оның бір жағына: "Түргештер қағаны Бай Баға", екінші ... ... ... деп ... ... ... ... тілінде түсірілген.
Теңгелердегі "Он жебе" туралы бүл жазулар он түргеш рулық бірлестіктерінің
қүрметіне түсірілгенін білдіреді, өйткені түргештер ... ... ... Егер теңгелерде бейнеленген "Т" таңбасын жеке алып қарасақ, онда
Орхон-Енисей жазуларында "Т" таңба-белгісі "жебе - оқ" ... ... ... үстіндегі қос дефис "-" "10" цифрын білдіреді. Және мынаны еске
түсіре кету керек. Батыс ... ... ... ... ... он ... ... және үлыс басшыларының әрқайсысы бір жебе алады,
сондықтан
бұрынғы қалыптасқан үрдіс ... ... ... ... “он оқ ... тайпа”, “он жебе қағандығы”, деп те атай берді.Бұл этнонимдердің
қалыптасу тарихы тым ... ... – VIII ... ... оның
құрамы әлденеше рет жаңарып,толығып отырған.Ол өзгерістер дәуірін ... ... ... ... пайда болу кезеңі: Яғни Естеми Ябғудың ... ... ... ... ... Таң ... ... алғаш рет: “Естемидің қол астында бағындырған соң “он оқ ... ... ” деп ... әрі “он оқ бұдұнға” қандай тайпалар
жататыны атап көрсетілмеген.Бұны бірінші кезең деуге болады.
Екінші кезеңі: Ол “он оқ ... ... ... ... Батыс
Түрік қағанаты шекарасын барынша кеңейтіп,халқын ... ... ... ... ... “он оқ бұдұнды” дулат пен нушбелер билеп
– төстей бастады.Олар Батыс Түрік қағанаты аумағын екі ... ... ... ... ... ... ... тұсында (634-636) оның
бұйрығымен “Бес дулатты Суябтың шығысына,ал бес нушбені ... ... ... ... ” деп ... ... ... Түрік қағанаты аумағында бес дулаттың
белгілі ... ... ... VII ... ... ширегі жатады.Бұл
кезеңде бес дулат пен бес нушбені негіз еткен ру-ұлыстар ара ... ... ... де,тарихи қалыптасқан “он оқ бұдұнның”
этникалық ... ... ... ... деуге болмайды.
Тарихи жазбаларда Түркеш қағандығы “он оқ бұдұн,он жебе халқы”
немесе “он ... ... деп ... ... ... ... ... болған.Қытай тарихшысы Лин Ган “он жебе тайпаларына” тағы да ... аты мен ... ... ... ...... – Мұһы ... Баға) ұлысы – Іле өзенінің орта
және
төменгі сағасының ... ...... ... ұлысы –(Зайсанның шығысы мен Ертіс
өзенінің Оңтүстік жағалауында).
3.Қарлық Чи ... ... ... ... ... – тасты (Ге лолу Та ши(мұрындардың Батыс оңтүстігінде)
Оңтүстігі шимойындармен шектеседі.
5.Яғма ұлысы.
6.Мұқы Тархан (Мохэ Даган) ұлысы
6
7.Ду Можы ұлысы.
8.Чуми ... йо ... ... ... ... ұлысы (Баркөлдің шығысында).
11.Хеса ұлысы (Каспий теңізі маңында).
Түркеш этнонимінің этимологиясына тоқталар болсақ ... ... ... ... ... кездестіреміз,онда: “Ту ши шы”
деген Батыс түріктің Бес Дулат тайпасының бірі.Іле өзенінің орта ... ... ... ... ... ... деп
жазылған.
Ал, Күлтегін ескерткіш тасындағы – ... ... ... еді және он оқ ... ...... жолдардың авторы Иоллуғ
Тегін өзінің ата жауы саналған ... мен ... “өз ... ... жазбаған болар еді.
Араб тарихшысы Эль – Идриси түргешті – нағыз ... шын ... ... ... ... сөзі деп түсіндірген болатын.
Қытай жазба деректеріне ... ... ... ... ... ... белді тайпасының бірі ретінде Жетісу мен ... ... ... ... ... ... ... дәлелденді.Сондықтан
да VI ғасырдың алды – артында Жетіуға келіп ... ... ... – мүкрилер) VII ғасырдың басында Жетісудың “байырғы
тұрғыны” ретінде сарылар – ақсүйектер қатарына ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттігі
мен қазақ халқы өзінің бастауында Түргеш қағанаты сияқты ірі бірлестікке ие
болды, Сырдария мен Әмудария және ... ... ... ... ... ... ... ең басты халықтардың бірі болды және
"Он оқ халықтары" қазақ халқының ... ... ... мен ... ең
бастысы болып табылады деп заңды күші бар қорытындылар жасайды.Алайда жер
бетінде
7
мәңгі ... жоқ. ... ... ... іріткен көптеген қарама-
қайшылықтың, өзара қақтығыстар мен ... ... 766 жылы ... әскерін бүл уақытқа дейін күшейіп кеткен қарлүқтар быт-шыт
етті. Солай бола түрса да, ... ... ... жуық тарихының үлы
дала мен далалық мемлекет тарихы үшін зор маңызы бар. ... ... ең ... оқиға қытай әскерлерін жеңген ... ... ... Бүл ... 751 жылы ... ... аңғарында өтеді, және де қытай
жаулап алушыларын Орта Азияны басып алғаннан ... ... ... Араб халифатының әскерлері тоқтатады. Қарлүқтар мен түргештер,
арабтар өз діндестері ... ... ... олар ... ең ... ... жауы - қытайлықтарды талқандайды, сонысымен Батысқа қарай
қытайдың етек алуы ... ... ... ... дала мен ... ... ... қағандығының территориясы,орталығы
Түргеш қағанатының территориясы Орта Азияның Оңтүстік шығысында Шаш
( Ташкент ) ... ... ... ... ... қалаларына
дейінгі аралықты қамтыған. VI ғасырда Тянь – Шань таулы аймақтарында өмір
сүрген түргештер VII ғасырда ... ... ... – Суяб ... ... ... ... қалаушы Үшлік қаған ( 704-706 ),
өзінің негізгі тайпаларын екі ордағы бөліп, басты саяси орталығы – Шу ... Суяб ... оны Ұлы Орда деп ... ал ... ... – Іле
өзені бойындағы Күңгіт қаласын өзінің кіші ордасы еткен. Шу ... ... ал ... ... ... қара ... деп аталған.
Шежіреде айтылғандай, Батыс Түрік ... ... ... ... (
яғни Шығыс Түрік қағанатымен ), батыс-
8
та – хулармен ( соғды князьдіктерімен ) шектесіп, ... ... ... ... және ... ( Бесбалық ) аймақтарына дейінгі жерді алып
жатқан ... ... ... ... мен ... ... ... әскербасы Шен руынан шыққан Сұлушор болды. Аса ... ... ... ... В. В. ... ол туралы былай деп жазады: " Батыр Сұлушордың
даңқы мен ... сол ... ... ... ... ... Ашин руында тең
келетін ешкім ... ". Және де дәл сол ... ... қағанаты
Алтайдан Тәңір тауына , Баркөлден Арал теңізіне дейінгі ... ... ... соншалықты , оның игі ниетін Тибет те , Қытайдың Таң
әулеті де іздеді, олар оған өз хан ... ... ... ... ... ... ... келді.
Саяси - әкімшілік құрылысы
Саяси әкімшілік билігі қағандықтың ең жоғарғы ... бас ... ... ... ... 16 ... ... (640-657 жж.) екі
тайпаның (Дулу мен Нишаби) арасындағы соғыс қағандықтың ... ... ... Батыс түрік қағанатының мұндай іштей әлсіреп жатқанын білген
Қытай Тан империясы оның ... ... ... Түрік тайпалары, әсіресе,
түргештердің саяси ... ... ... ұзақ ... ... ... ... жеңіп алады. Сөйтіп, VIII
ғасырдың басында Батыс түрік қағандығы құлап, оның орнына түргеш ... ... (704 ж.). ... ... әулетінің атасы Үшлік қаған (699-706
жж.) болды. ... ... өзін ... етіп жариялаған күннен бастап, қағанның
саяси - әкімшілік ісін басқару үшін, жоғарыда жазылған ... ... ... ... ... ... Ол Жетісудан
9
Бөрішадты қуып шығып, Ташкенттен бастап, Бесбалыққа дейін төселіп жатқан
жерде өз үкіметін орнатады. Ол ... Шу ... ... ... ... ордасы Іле өзені жағасындағы Күнгіт қаласында болатын.
Саяси әкімшілік билік қағандықтың ең жоғарғы ... ... ... Ол ... 20 ... ... ... Әрбір
әкімшілік аймақты тархандар басқарған, аймақтар 7000 әскер жинаған. ... ... ... ... Әмударияның шығысындағы Мәуренахарды жаулап
алуға кірісті. Хорасанды билеуші Күтейб – Ибн – ... ... ... ... ... ... Осындай қиын кезеңде түркештер Соғды ( Согдиана )
еліне көмекке келеді, Күтейбке тойтарыс береді.
709 жылы ... ... ... ... ұйымдастырады. Ол Согдиана
патшасы Тархунды ... оны ... ... ... ... ... Бұхараны басып алады.
Түркеш қағанатында Үшлік өлгеннен кейін ... оның ... ... ... Оның ел ... кезі 706 -711 жылдар. Бұл ... ... ... ... ... өте күрделі еді, бірлік болмады. Батыста Түркештер
соғдылармен бірігіп арабтарға ... ... ... Оңтүстіктен оған
Қытайдың Тан импеиясы, Шығыстан Орталық Азия ... ... ... ... Шығыс Түрік қағаны Қапаған Жоңғария жерінде ( ... ... ... ... ... ... ... Бұл кезде арабтарға қарсы
Самарқандықтар мен Орталық Азия түріктері көтерілді 712 – 713 ... ... ... ... ( ... ), Шаш ( ... ) қаласы
тұрғындары және ферғаналықтар бірігіп күш ... ... ... ... ... ... түсінген Күтейб Шаш қаласын өртеді, 714 жылы
ол Испиджабқа шабуыл ұйымдастырды.
Көптеген қиындақтардан кейін түркеш қағанаты ... ... ... ж) тұсында қайта күшейе бастады. Бұл ... ... қара ... ... көшіп, мемлекет орталығы Талас ( Тараз ) ... ... ... және ... әскери қолбасшы Сүлік екі майданда:
батысты арабтарға қарсы, шығыста Батыс ... ... ... ... ... ... ) қолдаған Тан имериясымен күрес ... ... ... ... ... және Шаш ... ... күйрете соққы берді. Дегенмен арабтар 732 жылы өз ... ... ... жеңіп Бұхара қаласын басып алды. 737 жылы
Сүлік ... ... ... ... ... ... ... бірақ
кейін жеңіліп қалды. Қайтып келе жатқанда, оны өзінің әскери басшысы ... ... ... қаза ... ... ... үшін « сары » және « қара
» түркештердің арасында ұзаққа созылған ... ... ... ... ... ... нәтижесінде едәуір әлсіреді, оның осы жағдайын Тан (
Қытай ) ... ... ... Оның ... ... ... 748 жылы ... басты қаласы Суяб әскер жіберіп, оны ... Шаш ... ... ... Оның ... арабтардан көмек
сұрады. 751 жылы Тараздың қасындағы Атлах қаласы жанында Зият – Ибн – Салых
бастаған араб ... мен Гао – ... ... ... ... бес ... созылған қырғын соғыс жүрді. Нәтижесінде қытай ... ... Олар ... ғана ... ... ... ... тастап
кетуге мәжбүр болды. Сондай – ақ арабтар да Талас жерін қалдырып, ... ... ... өз ішінен әлсіреген Түркеш мемлекеті де 756 жылы
құлады.
Сөйтіп, ... ... ... ... ... ... қағанатының
орнына төрт күшті мемлекет құрылды. Олар: Төменгі Поволжье мен Солтүстік
Кавказ жеріндегі Хазар қағанаты, Сырдың орта және ... ... ... орналасқан Оғыз мемлекеті, Солтүстік Шығыс және ... ... ... ал ... Түрік қағанатының негізгі ... ... ... ... ... ... ол ... бұрынғы Батыс Түрік қағандығы сияқты, Алтай
тауынан Тянь – Шянь тауына, Баркөлден Арал теңізіне ... ... оқ ... ... биледі.ОНың негізгі орталығы ежелгі ... ... Осы ... ертеден еркелеткен қазақ тайпалары түркеш
қағандығының құрамында болды.
Тарихи мағлұматтар 756 ж. ... ... ... ... және ... ... ... Суябтың енді Қарлұқтардың
астанасына айналғанын нақты жазады. Осылайша Іледен Шу ... ... ... ... ... (қағанаты) дүниеге келді. 775-776 жылдар
аралығында Қарлұқтар билігі Қашқар және Ферғана өңірлерінде де ... ... ... бұрынғы Он оқ елінің, яғни ... жер ... ... Айта ... бір ... ... 751 ... қытайлар мен арабтар арасындағы Талас шайқасында Қарлұқтар алғаш
Қытайдың жағында болса, кейінірек арабтар ... ... ... ... ... ... жетуіне ықпал жасады.
Түргеш қағандығы бар-жоғы жарты ... өмір ... Оның ... сыртқы жаулармен соғыста өтсе, ішкі жағдайында да тыныштық болмады.
Тайпалар екі ... ... ... ... ... ... ұзақ
уақытқа созылған саяси күрес қағанаттың экономикалық және мәдени жағынан
өсіп ... кері ... ... ... ... Орталық Азияның тарихи аренасында өзінің
рөлінен толық айырылды.
12
Қорытынды
Түркеш қағанатының мемлекеттік құрылымы, билік жүйесі, әлеуметтік
шаруашылығы мен ... ... ... ... бойы ... ру – ұлыстарға ұйтқы болған « он тайпа елі » қағанатының этникалық
тірегі ... ... ... ... ... ... мемлекеттік-әкімшілік,
әскери және әлеуметтік-мәдени дәстүрлерін жалғастыра берді. Археологиялық
зерттеу жұмыcтарының ... ... ... ... ... Қытай жазуымен жазылған төрт бұрышты ортасында тесігі ... ... ... ... ... ... ... Олай
болса, сондай ауыр талас – ... ... ... Қазақстан
жерінде түркі дәуірінде өмір сүрген бұл қағандықтардан тарихи із қалған.
Түркеш қағанаты аса қолайлы географиялық орналасу ... ... атты ... ... арқасында төрт тарабындағы қуатты
көршілермен терезесі тең қарым – қатынас жасап, осы ... ... ... ... ... орнатқаны тарихтан белгілі.
Қорыта келгенде, түркеш қағанаты өзінің өмір ... ... ... ... ... жорықтарымен, мәдениеттерімен
тарихта өшпестей із қалдырды.
13
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1.Байбосынов К. Тас ... ... ... / ... ... ... Л.Н. Көне түркілер. Алматы, 1994ж.
3.Досымбаева А.М. Түркілік тарихи – мәдени кешендер. Қазақ тарихы. 2004ж.
4.Марғұлан Ә.Х. Шығармалар. Т 3 – 4. ... ... А.Ш. Көне ... ... ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алты ғасыр іздеген баласағұн18 бет
Түркеш қағандығы3 бет
«Семей қаласында орналасқан 5 қабатты тұрғын үйдің жобасы»70 бет
Windows жүйесіндегі excel программасы6 бет
«Новый» 110/10 кВ қосалқы станциясын жобалау54 бет
Атмосфера туралы түсінік, онын құрамы және биосфера мен адам өміріндегі маңызы14 бет
Ағатай батыр8 бет
Испиджаб-сайрам және яссы-түркістан27 бет
Семей полигоны8 бет
Қоршаған орта ластануының генетикалық салдары5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь