Ғұн мемлекетінің этникалық және саяси тарихы туралы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .2
Ғұн мемлекетінің этникалық және саяси тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... 3.4
Ғұндардың шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4.6
Азиядағы хундар құрған мемлекет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7.10
Ұлы қоныс аудару ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .10.11
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13
Тарихта ғұндар аты кеңінен белгілі. Осынау жоғалып кеткен халық аты — жаугерліктің, қаталдық пен тағылықтық бейнесіндей көрінеді. Аттила (Еділ) бастаған ғұндар Еуропа елдеріне жортып-жорық жасап, оларды құлазытып кетеді, олар халықтардың ұлы қоныс аударуын бастайды. Мұның бәрі Еуропа тарихынан таныс оқиғалар. Ал б.з. дейінгі дәуірдің соңғы ғасырлары мен б.з. алғашқы ғасырларында Орта Азияны, оның ішінде Қазақстан жерін мекендеген азиялық ғұндар тайпалары онша мәлім емес. Тарихи әдебиетте олар «хунну» немесе «сюнну» деген атпен белгілі.
Деректерде ғұндар (хунну) мен қаңлылардың өзара қарым-қатынас жасағаны жайлы мәліметтер сақталған.
Б.з.б. I мың жылдықтың екiншi жартысынан бастап Байкалдан Оңтүстiкке және Ордосқа дейiн созылып жатқан дала және шөлейт аудандарда қарабайыр мал шаруашылығымен шұғылданған, этникалық жағынан әр түрлi тайпалар көшiп жүрдi. Солардың басты бiр тобы б.з.б. IV-III ғасырларда Солтүстiк Қытайдың шекарасына дейiнгi жердi мекендеген тайпалық екi одақ Сюнну және Дунху бiрлестiктерi едi.
1. Көне тарих 103-108 б.
2. Түркістан халық энциклопедиясы Алматы 2000ж 268-270 б.
3. «Ұлы дала тарихы». Маданов М. Алма-Ата, 1997 ж. 36-37 бб.
4. «Қазақтың қысқаша тарихы» Нығмет Мыңжани. Алматы: Жалын, 1994 ж. 157-173-бб.
5. Әлкей Марғұлан. «Тамғалы тас жазуы», «Жұлдыз» журналы. Алматы 1988 ж. № 1
6. «Қазақстанның көне тарихы» Мұратхан Қани Алматы: Жалын, 1993.
7. Қожабекұлы Б.А. Тарихи таным: Ежелгі халықтар, тайпалар, рулар, жер жұтқан қалалар.-А.,1994
8. Нысанбаев Ә.Ж. Ежелгі Қазақстан: Арийлер, Сақтар, Ғұндар.-А.,2004.
9. Ирмуханов Б.Б. Этническая история древнего Казахстана.-Алматы,1998.
        
        Мазмұны
Кіріспе.................................................................................2
Ғұн мемлекетінің этникалық және саяси тарихы................................3-4
Ғұндардың шаруашылығы........................................................4-6
Азиядағы хундар құрған мемлекет..........................................7-10
Ұлы қоныс аудару.............................................................10-11
Қорытынды.........................................................................12
Пайдаланған әдебиеттер тізімі................................................13
Кіріспе
Тарихта ғұндар аты кеңінен белгілі. Осынау ... ... ... аты -- ... ... пен ... бейнесіндей көрінеді. Аттила (Еділ) бастаған ғұндар Еуропа елдеріне жортып-жорық жасап, ... ... ... олар ... ұлы ... ... ... Мұның бәрі Еуропа тарихынан таныс оқиғалар. Ал б.з. дейінгі дәуірдің ... ... мен б.з. ... ... Орта Азияны, оның ішінде Қазақстан жерін мекендеген азиялық ғұндар ... онша ... ... ... әдебиетте олар немесе деген атпен белгілі.
Деректерде ғұндар (хунну) мен ... ... ... ... ... мәліметтер сақталған.
Б.з.б. I мың жылдықтың екiншi жартысынан бастап Байкалдан Оңтүстiкке және Ордосқа дейiн созылып жатқан дала және ... ... ... мал ... ... ... ... әр түрлi тайпалар көшiп жүрдi. Солардың басты бiр тобы б.з.б. IV-III ... ... ... ... ... жердi мекендеген тайпалық екi одақ Сюнну және Дунху бiрлестiктерi едi.
Сюннулар (хунну немесе ғұндар деп аталады), әсiресе, б.з.б. III ... ... ... ... бұл тобының аты қайдан шыққаны белгiсiз. "Ғұн" деген атаудың өзi кейiнiрек сюнну (хунну) деген ... ... деп ... ... Енді осы ғұн мемлекетінің тарихына үңілсек.
Ғұн мемлекетінің этникалық және ... ... з. б. I ... ... ... ... Ордостан Каспий өңіріне дейінгі Орталық Азияның ұлан-байтақ кеңістігін тегі мен этникалық құрамы жөнінен әр ... ... ... ... ... ... біршама ортақтығы, эт-никалық жақындық, саяси тәртіп факторы Орталық Азияда ертедегі таптық ірі бірлестіктердің құрылуына әкеп соқты. Олардың ... ... ... ... (ғұндар) болды. Б. з. б. III ғасырдың аяғында кытай деректемелерінде пайда болған сюнну (ғұн) атауы тегі әр түрлі тайпаларды біріктірген және ... ... пен ... ... ... мен ... дейінгі аумақта, ал кейіннен одан әрі батысқа да ара-тұра таралып отырған саяси құрылымға катысты болды.
Ғұндар проблемасы - ... ... ... ... ... бірі. Өйткені ғұн тайпаларының басқа жерлердегі тайпалармен араласуына қарағанда, олардың Қазақстанда орын тебуі және ... ... ... ... олармен іргелес өмір сүруі басым болған. Олардың ... ... ... арақатынасы бір-біріне тигізген саяси, экономикалық, мәдени және ... ... ... әсерлері жеткілікті зерттелуі тиіс.
Ғұндардың этникалық шығу тегі, тілі осы ... ... ... ... ... деректері өздерінің солтүстігін мекендеген тайпаларды сюннюлар (солтүстіктегілер) және дунхулар деп атаған. Осы сюнну сөзі тайпаның атына арналған тәрізді, ол ... ... ... ғұнға айналып отыр. Қытайлардың басқа бір жылнамаларында өздерінің терістігіндегі көрші
түркі ... ... да ... деп те ... Бұл хабарға қарағанда ғұндардың түркі тілдес болғандығына ... ... ... болмайтын сияқты. Ал сюнн, хуни деген сөздердің ... әр ... ... бар. Олар әлі де ... ... жүйелі зерттеуді қажет етеді.
Ғұндардың этникалық тегi туралы мәселе әлi анықталып болған жоқ. ... ... ... ... арғы ... деп ... Ғұндардың құдiретi тасып тұрған кезде, олардың бiрлестiгiне басқа ... ... ... сондықтан "Ғұн" атауы этникалық болудан гөрi саяси одақ атауына қарай айналыңқыраған. Зерттеушілердің басым көпшілігінің пікіріне ... ... ... арғы ... ... ... ... келіп кіруіне байланысты, шығыс иранның қаңлы тайпаларының түріктенуі басталады. Б. з. I мыңжылдығының бірінші жартысынан Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... де, ... тұрпаттылар пайда бола бастайды.
Ғұн тайпаларының бiр одаққа бiрiгуiне негiзгi себеп қытайлықтардың бұларға қарсы төрт ғасырға созылған ... ... деу ... Хань империясы кезiнде қытайлықтар ғұндарды талай рет басып алмақшы болады, бiрақ ғұндар iргелес ... ... ... шабуылдарына батыл тойтарыс берiп отырады. Бастапқы кезде Солтүстік Қытайда, Моңғолияда, Байкал өңірінде қоныстанған. Ежелгі Қытай жылнамаларында ғұндар "гуй фаң", "гун руң", "хун ю", ... ю", ... ну" ... ... берілген. Б.з.б. 3 ғ-дың соңына қарай Ғұндар бірігіп әскер түзеп, өздерінің мемлекетін құрды.Ғұндар 24 руға ... ... ... ... ... ... ... жүретін өз жері болды. Жоғары билеушісі "тәңірқұт" лауазымын иемденген.
Қытай ... ... ... ... ... деп ... Одан ... түменбасылар болды. Патриархалды-рулық қарым-қатынастардың белгілері өте күшті болған. Олардың басында ағамандар тұрған. Ағамандар кеңесі мен ... ... ... ... ... ... құралған құлдар да болған. Ғұндар қоғамында мал мен ... жеке ... ... ... ... ... аппараттың құрылуы, алым-салық, жазу-сызудың болуы таптық қоғам мен мемлекеттің пайда болуын туғызды.
Ғұндардың шаруашылығы.
Ғұндардың өмір-тіршілігінде мал ... ... ... өсіру басты рөл атқарған. Жылқы болмаса, көшпелі мал ... өзі өмір сүре ... еді, ... ... - ... ат әскердің өзін ғана алып жүрмей, оларды аспен де қамтамасыз етіп отырған. Ғұндардың аттарының ... ... ... ... дене бітімі тығыз да дөкірлеу, басы үлкен болып келеді. Олар жүріске төзімді жарлауыт тау ... ... ... ... қиналмай өте беретін болған. - деп жазған ... ... Час ... қойы да көшпелілердің күллі қажетіне жараған.
Ғұндар шаруашылығының жүйесін алғашқы қауымдық немесе экстенсивті ... мал ... деп ... ... ... ... пен егіншілік те болған. Деректерде > - деп ... ... ... та ... орын алған. Бұл жөнінде деректерде: - деп жазады.
Сыма Цянь былай деп жазады: . Ғұндардың өмірінде жылқы ... ... рөл ... Ал ... ... ... ... пайдаланды. Қой терісі мен жүннен киім, аяқкиім жасады, жүннен киіз басылды.
Малының бәрі дерлік бүкіл жыл бойына жайып бағылды. Сондықтан ... ... ... қыста көктайғақ болуы, мал індеті үлкен апатқа ұшыратып отырды. Деректемелер мұны да жиі ... ... ... ... ... ... ... деректерге қарап, халыктың жан басына шаққандағы орташа мал санын ... ... ... ... ... б. з. б. 72 жылы келтірілген ең толық ... ... ... ... ... ... деп хабарлаған: 700 тұтқын мен 10 мың бас мал қолға түсірілді - 15 : 1;
100 ... мен 2 мың. бас мал -- 20 : 1; 300 және 7 мың -- 29 : 1; 19 және 100 - 5 : 1; 1900 және 70 мың - 35 : 1; 39 және 700 мың - 18 : 1. ... орта ... ... жан ... шаққанда 19 малдан келеді. Қарапайым мал шаруашылығы жағдайында ... ... ... болатын.
Байкал сыртындағы Нижнс-Иволгинск қала жұртын казған кезде еденді сылаған балшық арасынан туралған сабан шықты. Нақ осы жерден қысқы жартылай ... ... ... олар ... жүйесімеи жылытылған. Тары дәндері, шойын түрендер, темір орақ, тас дәнүккіштер және астық сақтайтын ұралар шықты. Адам жерленген ағаш кималар да ... ... ... ... ... дақылдың ішінде тарыны көп өсірген. Кен қазып, металл қорытқан. ... мен ... ... ... ... болған. Зергерлік өнердегі полихром стилін дүниеге әкелген. Ат сайыс ойындарының ... ... Көк ... ... ... ... ...
Қабірлерде керамика -- құмыралар, көзелер, саптыаяқтар аз ... олар ... ... және құмырашы ұршықшасында дайындалған, мұның өзі қыш-құмырашылықтың дамығанын дәлелдейді. Басқа жақтан әкелінген заттар, жібек маталар, айналар, көз ... ... ... ... әулеттік және жеке меншіктік болғаны туралы мәліметтер бар. Мәселен, Сыма Цянь ғұн ... хань ... Су Уға екі рет ... үйірі мен қой отарын тарту еткенін және сыйлық ретінде мал бергенін айтады.
Азиядағы хундар құрған мемлекет.
деген кітаптың ... ... ... ... . Хун ... ... ... Сыма Цянь осылай жеткізеді.
Б. з. б. 202 жылы Қытайда азамат ... ... Ел ... Хань ... ... Оның негізін қалаушы Лю-Бан (император Гао-ди) мемлекет шекарасын қауіпсіздендіруге ... 202 ... ... ... ... ... ... бастады. Бірінші қақтығыстан соң-ақ Мөде кейін шегінді, ал олардың соңынан жүріп отырған Хань әскері өзінің ... ... ... көз ... қалды. Әскерімен бірге императордың өзі де бар еді. Мұны байқаған Хундар шегіністі бірден тоқтатып, төрт атты корпусымен императорды Байдан тауының ... ... ... -- деп ... ... Сыма Цянь. -- Батыстағы сюннулар атты әскері -- ақ аттарға, ал ... ... -- ... ақ дағы бар сұр ... ... -- қара тұмсықтыларға, ал оңтүстік жақтағылар -- жирен аттарға мінген>>.
Императорға хундармен туыстыққа негізделген ... ... ... ... уәде беруден басқа жол қалмады, яғни Мөдеге император үйіндегі ханшайымды беруге тура келді. Бірақ император өз ... ... ... ... кейін ғана орындады, ханшамен бірге жыл сайын сыйлық беріп отыруға міндетті болды. Ол сыйлықтар -- ... ... ... ... ... бұйымдар еді. Шындығына келгенде бұл салықтар көзбояушылық еді. Хундар мен Хань арасындағы ... ... б. з. б. 166 -- 163 ... ... ... Бұдан соң, туыстық пен бейбітшілік туралы шарт қайтадан басталып, ... ... мен оның ... ... ... тәңірқұт Лаошань ең қатал соғысты ұлы жүздермен (юэчжилермен) жүргізуге тура келді (б. з. б. 177 -- 176 ... ... ... ... ... және біздің заманымыздан бұрынғы 174 -- 167 жылдары хундар үйсіндермен одақтас болудың нәтижесінде катты шиеленіскен соғыста ... ... ... көсемі ұрыста қаза тауып, оның бас сүйегінен тәңірқұт Лаошань ішімдік ішетін сүйек тостаған жасатады. Бұл жөнінде қытайдың ... ... ... ... бұл ... шабуылдар арқылы хундар мен үйсін тайпалары ұлы жүздің қоныстарын ... ... ... өз ... айналдырған.
Хун империясының кұрылуымен және ұзаққа созылған хун -- юэчжи (ұлы жүз) ... ... кең ... ... орнады. Б. з. б. II ғасыр хундардың көшпелі шаруашылығының өркендеген уақыты болды.
Біздің заманымызға дейінгі 119 жылы ... мол ... ... ... ... ... алып, 90 мыңға жуық хундарды қырып салды, қытайлықтардың өздері де үлкен ... ... ... ... ... ... Орта Азия бағытына жылжи бастады, ол жерде біздің заманымыздан бұрынғы 101 жылы Ферғана калалары ... ... ... ... ... бөлініп қалған еді. Б. з. б. 99 -- 97 жылдары ханьдықтар (қытайлар) хундарға қарсы тағы ірі екі ... ... ... ... қытай армиясы қолбасшы Ли Гуанлидің басшылығымен хун жеріне басып кірді. Бірақ бұл жолы қытайлар өз күштерімен хундарды жеңе алмады, тек 20 ... соң ғана ... ... ... халықтардың батыстағы үйсіндердің, шығыстағы ухуан (дунху) және солтүстіктегі Енисей динмендіктерінің көмегімен жеңіске жетті. Жан-жақтан жау анталаған ауыр соғыста ... көп ... ... ... саяси дағдарысы басталды.
Б. з. б. 56 жылы оңтүстік хундар ... ... ... ... бас ... да, ... бейбіт қатынастар орнатады, ал қытайлар олардың тынышталуы үшін бәрін істеді, сөйтіп 50 ... ... бойы хун -- ... ... ... ... жоқ. ... хундар тәңірқұты Чжичжидің басшылығымен Орта Азияға кетіп, одақтас қаңлы мемлекетіне өтті, бірақ бұл жерде хундар қытайдың ... ... тап ... талқандалады.
Біздің заманымыздың 48 жылы хундар солтүстік және оңтустік болып екіге бөлінді. Оңтүстік ... ... ... Хань империясына тәуелді болды. Солтүстік хундар -- Енисей (ежелгі ... ... ... ... -- ... ... ... -- Манчжуриядан айырыла бастады. Хундардың ... ... ... ... ... ... Түркістанға ығыса отырып, біздің заманымыздың II ғасырының бірінші жартысында хун тайпаларының миграциясы әуелі Қазақстанның шығысына -- ... және ... ... ығысты. Осы кезде хундар өздерінің 5 ғасырдай өмір сүрген Юэбан мемлекетін құрды, ол ... ... ... көлінің солтүстігінде орналасты. Ал кейін хундар Батыс Сібір угор тайлаларымен бірге Орал, Каспий, Еділ маңындағы жерлерге ... ... ... ... қоныс аударуының екінші толқыны б. з. 93 жылы басталады. Олар бірқатар тайпаларды бағындырып, ... ... ... Сырдария бойы мен Арал өңіріне, Орталық және Батыс Қазақстан
аймақтарына ... ... Б. з. ... олар Европадан бой көрсетеді.
Ғұндардың аландарды талқандауы, 4 ғ-дың 2-жартысында Еділ -- Жайық өңіріндегі ғұндар Қара теңіздің ... ... ... ... сарматтарды бағындырған кезде аландар ғана табан тіресе қарсылық көрсетті. Бірақ ... 370 -- 72 ж. ... ... ... ... ... жетті. Аландардың бір бөлігі ғұндарға бағынғанымен, бір бөлігі Рим ... ... өтіп ... ... олар ... Батыс Рим империясына қызмет етуге мәжбүр болды. Батыс Рим ... ... ... ... ... осы ... ... Батыс Римге қызмет еткен аландардың басшысы Сангибан 451 ж. Аттилаға қарсы соғысудан сескеніп, оған өз ... ... ... ... ... Рим императорының ықпалынан шыға алмай, өз әскерімен Каталаун шайқасына қатысты. ... ... ... осы шайқаста аландардың әскери күші толығымен талқандалды.
375 ж. остгот, ... ... ... ... Қап ... ... ... Ғұндардың қап тауына жорығы -- 4 ғ-дың соңына қарай ғұндардың Кіші Азияны бағындыру мақсатында жасаған ... ... ... Қара ... солтүстік жағалауын жаулап алғаннан кейін Кіші Азияға бет ... 395 ж. ... Қап ... тауынан өтіп, Кіші Азияға басып кірді. 397 жылға дейін Сирияны, Каппадокияны, Месопатамияны бағындырды. Ол ... ... ... ... Рим ... қол ... қараған парттар ғана ғұндарға бағынбай қалды. Осылайша Кіші Азияға түркі тілдес халықтың енуі ғұндардан ... ... ... ... ... ұлы ... ... түрткі болды. Ғұндар Еуропада өз империясын құрды ол Батыс Ғұн ... деп ... ... ... және өзге де ... елдері алдында өзекті мәселелердің бірі ретінде тұрған руникалық түркі жазба ескерткіштері өзін ... тек көне ... ... ... кезеңнен емес, бастауын сонау ғұн, сақ мәдениетінен іздеуді меңзейді.
Қорытып айтқанда, ежелгі замандағы ғұндар батысқа қоныс аударудан бұрын ... ... ... ... байланыста болған. Олар бір мезгіл үйсін, қаңлы, тағы басқа тайпаларды билеген. Солтүстік ғұндар батысқа ... ... ... ... алан ... келіп, одан соң шығыс Европаға қарай ауған. Осы кезде ғұндардың бір бөлігі осы ... ... ... ... алан ... ... оларға сіңісіп кеткен. ... ... ... ... ... ... келе ... бір бөлігі үйсін, қаңлы, аландарға қосылып кетті. Ал қаңлылардың кейде үйсіндерді, кейде аландарды өз қол астына қаратқан ... де ... Бұл ... ... ... ... ... жатты. Бұл қарым-қатынастар оларды бір-біріне жақындата берді. Сонымен ... бұл ... өз ... ... ... даму ... ... еді.
5-ғасырда Еділ мен Днепр аралығындағы ғұн одағы ыдырағаннан кейін, бұлардың бір бөлігі қайта толқып, қазақ ... ... ... ... ... ... қыпшақ, қарлұқ атанып кеткен. Бұл тайпалардың бір бөлігі қазақ халқының құрамына қосылып, қазақ халқын қалыптастыруға елеулі үлес қосты. Сол ... ... ... ... ... құраған қайнардың бірі деуге болады.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
* Көне ... 103-108 ... ... ... ... ... 2000ж 268-270 ... . Маданов М. Алма-Ата, 1997 ж. 36-37 бб.
* ... ... ... ... 1994 ж. ... Әлкей Марғұлан. , журналы. Алматы 1988 ж. № 1
* ... Қани ... ... ... ... Б.А. ... ... Ежелгі халықтар, тайпалар, рулар, жер жұтқан қалалар.-А.,1994
* Нысанбаев Ә.Ж. ... ... ... ... ... ... Б.Б. ... история древнего Казахстана.-Алматы,1998.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ғұн мемлекетінің этникалық және саяси тарихы13 бет
Қазақ тарихы жайлы34 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Байжігіт8 бет
Ежелгі үйсіндердің әлеуметтік экономикалық қатынастар22 бет
Көне Түркі дәуіріндегі Қазақстан12 бет
Талас өңіріндегі көне жазбалар – ежелгі түркі жазу мәдениетінің бастауы6 бет
Ғұн және Усун мемлекеттері30 бет
Ғұн мемелекеті7 бет
Ғұн тайпасы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь