Шешендік өнердің зерттелуі

Софистердің риторика ғылымына сіңірген еңбегін әдебиетші ғалым С.Негимов былайша бағалайды: “Олар риториканы -шешендік, эвристиканы — тартыс өнері, диалектиканы — дәлелдеу өнері дәрежесіне жеткізді” — дейді.
Шешендік өнер теориясына айтулы үлес қосқан грек философтары: Платон мен Аристотель болды.
Платон шешендік өнердің пәні мен мәнін: “Шешендік -нандырудың шебері, оның маңызы мен мақсаты осында” — деп, анықтайды.
Шешендік өнер теориясының бүтін бір дәуірін тудырған атакты грек ойшылы, алыптардың алыбы, жаратылыс, логика, этика, психология, педагогика, тарих, саясат, эстетика ғылымдарының түп-тамырын қозғап зерттеген Аристотель творчествосы.
Шешендік өнер табиғатын жасай отырып, Аристотель риторика пәнінің ауқымын өзіне дейінгі бұл мәселеге қатысты көзқарастармен салыстырғанда кеңейте түсті. Аристотельдің айтуынша, риторика жекелеген пәннің арнасында қалып қалмауы керек. Ол нандырудың құралы мен жолдарын шартты түрде барлық пәндерден таба алады. Осы қасиетімен ол дәрігерлік, арифметика, геометрия т.б. арнайы ғылымдардан ерекшеленеді.
Шешендік өнердің жалпылық мәнін, мақсатын тиянақгаған соң, Аристотель шешеннің мақсатқа жету жолында нені меңгеру керек екендігін үйретеді.
Шешеннің сөйлеу барысындағы нандырудың амалдарын қарастыра отырып, Аристотель өзінің “Риторика” еңбегін үш бөлімінен түзеді. Бірінші бөлімде шешеннің тыңдаушыларын тыңдауға мәжбүр ететін принциптері сараланады. Екінші бөлім тындаушының сеніміне кіріп мақсатқа жету үшін қажетті шешеннің жеке бас қасиеттері мен ерекшеліктері сипатталады.
Үшінші бөлімде Аристотель шешендік өнердің техникалық жақтарын: сөйлеу процесінде пайдаланатын ойды жарыққа шығарудың амалдарын, сөйлеу мәтіндерінің құрлысын қарастырады. Ол сөйлеудің алғы сөз, әнгіме, дәлелдеме, қорытынды секілді төрт түрлі бөлшегін бөліп көрсетіп, әрқайсысының нандыруға, сендіруге қажетгі маңызын жан-жақты негіздейді.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
№1Алматы қазақ мемлекеттік гуманитарлық педагогтік колледжі
Шешендік ... ... ... ... ... сіңірген еңбегін әдебиетші ғалым С.Негимов былайша бағалайды: "Олар риториканы -шешендік, ... -- ... ... диалектиканы -- дәлелдеу өнері дәрежесіне жеткізді" -- дейді.
Шешендік өнер ... ... үлес ... грек ... ... мен ... ... шешендік өнердің пәні мен мәнін: "Шешендік -нандырудың шебері, оның маңызы мен мақсаты ... -- деп, ... өнер ... ... бір ... тудырған атакты грек ойшылы, алыптардың алыбы, жаратылыс, логика, этика, психология, педагогика, тарих, ... ... ... ... ... ... Аристотель творчествосы.
Шешендік өнер табиғатын жасай отырып, Аристотель риторика пәнінің ауқымын ... ... бұл ... ... ... ... кеңейте түсті. Аристотельдің айтуынша, риторика жекелеген пәннің арнасында қалып қалмауы керек. Ол нандырудың құралы мен жолдарын ... ... ... ... таба ... Осы ... ол дәрігерлік, арифметика, геометрия т.б. арнайы ғылымдардан ерекшеленеді.
Шешендік ... ... ... ... ... соң, Аристотель шешеннің мақсатқа жету жолында нені меңгеру керек екендігін үйретеді.
Шешеннің сөйлеу барысындағы нандырудың амалдарын қарастыра отырып, Аристотель ... ... ... үш бөлімінен түзеді. Бірінші бөлімде шешеннің тыңдаушыларын тыңдауға ... ... ... сараланады. Екінші бөлім тындаушының сеніміне кіріп мақсатқа жету үшін қажетті шешеннің жеке бас ... мен ... ... ... ... ... ... техникалық жақтарын: сөйлеу процесінде пайдаланатын ойды жарыққа шығарудың амалдарын, сөйлеу мәтіндерінің құрлысын қарастырады. Ол сөйлеудің алғы сөз, әнгіме, дәлелдеме, қорытынды ... төрт ... ... бөліп көрсетіп, әрқайсысының нандыруға, сендіруге қажетгі маңызын жан-жақты негіздейді.
Көне Грецияның маңдай алды шешендерінің бірі -- ... ... 384-322 жж.) Құл ... ... өкілі, демократиялық құрылымның қорғаны болған адам. Оның Македонияның үстемдік әрекеттеріне қарсы дербестік үшін болған Афина күресінің ... ... ... ... ... антимакедониялық партияны басқарған кездегі және оның Македония патшасы Филипке қарсы айтқан сындарлы сөздері ... ... ... ... ... ... өнер Демосфен өмірінің мәні болды, ол оны аталмыш өнердің ұстазы етіп шығарды. Ол ... пен ... ... ... ... ... туындатты", әлем шешендерінің эквивалентіне айналды. Демосфен сөйлеу мен оның техникасын ... ... Ол ... ... ... Цицеронның "Ақын болып жаралу керек, шешендер жүре келе қалыптасады" деген ... ... ... ... Ал бұл ... ... топырағындағы көрінісін бабаларымыз "көре-көре көсем болады, сөйлей-сөйлей шешен ... деп ... ... ... өз ... ... ... кеңінен пайдаланған. Осылайша, сөздің драмалық қасиетін күшейтті. Ол нақтылы дерек көздерімен сөйлеген, ойды түсінікті, еркін баяндаған. Сөйлеудің техникасын еркін ... ол ... ... мың сан ... ... ... сөздері сөйлеу мәнерімен туған. Қарапайым және көтеріңкі пафоспен (екі стильде) ... Ол осы екі ... де ... игерген. "Демосфеннен 170 қолжазба біздің дәуірімізге келіп жетті.
Грек шешендік өнерінің игі әсері ... көне ... де бүл өнер дами ... ... ... ... III ғасыр Рим мен Грек елдерінде эллиндік ... деп ... ... құндылықтардың алмасуымен сипатталады. Бұл сипат шешендік өнерге де тікелей қатысты.
Шешендік өнер көне ... ... ... ие ... ... ... Римде сөз күдіретіне ие болған адамға тәңіріндей табынған. Олар "адамды даңққа бөлейтін екі қасиетті өнер бар: бірі -- ... ... -- ... деп ... Рим ... істерді халық жиындарында, сенатта, сотта ерікті әрбір азаматтың сөйлеу мүмкіндігіне ие болатындай жағдайда қараған. Сондыктан Римде әрбір азаматына шешен ... ... ... өсу мемлекет істеріне араласу талабынан туындаған. Республикалық Рим үшін қоғамдық қарқынды өмір, сөз бостандығы шешендік өнердің кеңінен өрістеуіне жол ... ... ... "демократия -- шешендік өнердің анасы".
Цицеронның шешендік өнер іліміне арналған еңбектерінде ... үшін ... ... стилі, айшықты тіл оралымдары, сөйлеудің дыбыстық жағы, артистік қасиет ... ... ... ... жақтар қамтылған.
Шешендік өнер теориясына дамуына орыс ғалымдары да зор үлес қосты. XVII ғасырдың өзінде шешендік өнері туралы бірнеше ... ... ... ... ... ... "Риторика" кітабын атап көрсетуге болады. Бірақ осы және басқа да еңбектерде діни, яғни шіркеулік шешендіктің әсері әлі де күшті еді. Бұл ... ... ... жағынан демократияның парламенттік өмір сүру арнасынан қол үзгендігімен түсіндіріледі. Бұл түр батыс ... ... тән еді. ... ... ... ғана ... ... еркін дамып, жетілуіне жағдай туды.
Бұған шешуші қадамды Мәскеу университет! мен ғылым академиясының негізін қалаушы М.ВЛомоносов жасады. Ол қазіргі орыс ... ... ... қалап, орыс тілінің қиын реформасын жасады. Ломоносов "Шешендікке қысқаша басшылық" кітабын жазып, орыс шешендік өнерінің бастауын ... ... ... ... жоймаған бұл кітапта орыс шешендік өнерінің ары-қарай даму бағдарламасы жасалынды.
М.В.Ломоносов шешендік үшін ең ... ... ... мен дене ... ... деп көрсетеді. Алайда шешен үшін тек табиғи сапалар жеткіліксіз. Шешендік теориясының ... ... ... ... ... мен ... ... білім. Ломоносов "Риторика" атты кітабында сөйлеуді төрт бөлікке бөлуді ұсынады: кіріспе, түсіндіру, бекіту, қорытынды. Әрбір бөлікке қатысты тапсырмалар, ... ... ... ... ... ... тарихы да шешендік өнер тарихы секілді арыда жатыр. Бұл ретте: ... ... өнер ... тарихы, әлбетте, "Шығыстың Аристотелі" атанған отырарлық оқымысты Әбу ... ... ... Ол "Риторика" атты күрделі трактатында ғылыми-теориялық топшылауларын алдымен кәдімгі тәжірибелік іс-мақсаттан, қолдану аясынан туындатады",- деп ... ... өнер ... жүйелі еңбек жазған ғалым С.Негимов.
Қазақ қоғамындағы шешендік өнердің, билердің ролін пайымдау ... ... XIX ... ... ... ... атап ... орынды.
Ш.Уәлиханов "Сот реформасын жайындағы жазбалар" дейтін еңбегінде аталмыш өнер аясының билік-кесім айтылатын ... ... ... ... ... бүл ... ... бір елдің билік жүйесін атқарып тұрған зандық күші бар ... ... ... ... ... өнер екендігін айтады. Бүл орайда Шоқаннан көп кейінде қазақ оқымыстылары ... ... ... ... ... ... ... қойған жоқ. Мәселен, Ә.Қоңыратбаев шешендік сөздерді заңдыұ, нақылдық, философиялык, ... деп ... ... ... ... мұрындық болған қазақ баспасөзінің алғашқы қарлығаштары, әсіресе, "Дала уәлаятының газетінің" шешендік өнер, билік өнер қақындағы ой-толғамдарын С. Негимов былайша бағалайды: ... ... ... ... билерінің қоғамдағы орны, билік-кесім шығаруы жөнінде бірнеше мақалалар берілген. Атап өтер болсақ, "Қазак билерінің жұмыстарды тексеретұғыны турасынан", "Қазақ жұртының ... ... ... ... ... ... билік қылуы", "Бұрынғы замандағы қазақтардың билік қылуы" дейтін материалдарда ұтымды пікірлер, бағалы мәліметтер, құнды дерекгер бар".
Ш.Қүдайбердиев ... ... ... ... терең тарихи тамырын, өзіндік ішкі берік жүйесін ел ауызындағы мақалға айналып кеткен заңдық бап-қағидалардан көрсетіп береді.
Мәселен:
"Би екеу болса, дау ... ... ... биін ... ит ... ... қабар".
"Тапқан қуанса да, таныған алады".
"Кесімді малға өсім бар".
"Барымта алған мал болмас, қуып алған құн болмас".
"Ала арқан кеспей арылмас".
"Өзі ... ... ... ... ... кеміткен алады".
"Тұлпар түп иесін табады".
"Жортуыл жолдасына, ұры серігіне күйеді".
Ал жалпы шешендік өнер ... ... ... ... ... деп атап, оны әдебиеттің дербес, жеке жанры ретінде ғылыми тұрғыдан бажайлау үстіміздегі ғасырдың жиырмасыншы жылдарындағы А.Байтұрсынов, М.Әуезов және ... т.б. ... ... ... ... ... ... рет шешендік сөздерді ғылыми зерттеудің көзі ретінде арнайы қарастырды. Мәселен, А,Байтұрсынов 1926 ... ... атты ... ... сөз" ... ... шешендік сөздерді бес түрлі ішкі жанрлық үлгілерге жіктеді: а) саясат шешен сөз, ә) билік шешен сөз, б) қошамет ... сөз, в) ... ... сөз, г) ... ... ... ... шешендік өнер аясында пайда болған шешендік сөздердің құлақ кесті үлгісі ретінде қандай жәдігерлер қарастырылуы, аталуы тиіс деген көкейдегі ойдың ... ... бүл ... ... ... нені ... керектігін Әуезовтен кейін тағы да атап көрсетіп, әдебиет тарихының түтас бір дәуірін арнаған еңбек С.Сейфуллиннің 1932 жылғы "Қазақ ... ... ... ... ... М.Әуезовтің ой-пікірлерімен астасып, шешендік сөздердің негізі ретінде дау-дамайда, талас-тартыста туған билер сөзі ... ... ... ... ... ... сөздері" деген термин-атау ұсынғандығынан аңғарылады. Сондай-ақ С.Сейфуллиннің ... ... ... ... тағы бір қыры ... ... қазақ билерінің болмысының халық өмірінің сан-алуан қырларымен байланыстылығын, билердің көп қырлы ... айта ... ... ... бұл ... ... қоса ол әрі ... әрі әнші-ақын, жыршы, сыншы, сәуегей, шежіреші, ғұлама, бір сөзбен ... ... ... екендігін ескертеді", - деп пайымдайды.
Бұдан былайғы тұста ... ... ... ... ... бірі - ... ... тарихи негіздері" дейтін еңбегінде зерттеуші: "қазақтардың шешендік өнерін үшке белуге болады: а) салтанатты, екпінді сөздер; ә) нақгылы, қысқа түйінді ... б) ... ... ... ... - деп жіктеп, олардың мәтіндері мен түрлерін де саралайды.
Теориялық толғамдарды қалыптастыруда қазақ шешендік сөздерін ... алғы сөз ... ... ... ... ... ... де айтулы. Бұл орайда Т.Кәкішов, Ж.Дәдебаев, С.Қорабай, Н.Төреқұлов, М. Қазбеков сынды бұл істің үлкен ... ... ... ... сөз ... жете ... оған өз ... мейілінше мән берген, айрықша бағалаған. Сөз өнерін дертке балаған ел "тіл тас жарады, тас ... бас ... деп сөз ... ... оның уытты күшін "таяқ еттен өтеді, сөз ... ... деп ... ... ... ... ... солай сөйлеуге болмайтындығын ескертіп, "аңдамай сөйлеген, ауырмай өледі ", "іріген ауыздан, ... сөз ... ... сөз - ... ... деп ... айта ... жүйесін тауып сөйлей білгенді "сөз тапқанға қолқа жоқ" деп қошамет көрсетіп отырған. ... ... ең бай да ... ... ... ... елінің "жүйелі сөз жүйесін табар, жүйесіз сөз киесін табар" деп сөйлеудің мәдени нормаларын да ... тіл ... ... ... соншалықты қиын өнер екенін айтқандығы халқымыздың даналығын ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Битанудағы шешендік өнердің ролі56 бет
Шешен сөйлеу сыры10 бет
Шешендік өнер17 бет
Шешендік өнер және шешен таланты4 бет
Шешендік өнер шарттары86 бет
Шешендік өнердің халықтық сипаты3 бет
Қазақ даласындағы шешендік өнер20 бет
Қазақтың шешендік сөздері арқылы студенттерді тапқырлыққа тәрбиелеу34 бет
Ұлттық театрды дамытудағы шешендік өнердің орны40 бет
Ақын–жыраулар мен билердIң шешендIк сөз өнерIндегI тәлIмдIк ойлар16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь