Мемлекеттік бюджеттің теориялық негіздері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

I МЕМЛЕКЕТТІК БЮДЖЕТТІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ ... ... ... ... ... ... ..4
1.1 Бюджет жүйесі және бюджет құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
1.2 Мемлекеттік бюджеттің кірістері мен шығыстарының құрамы ... ... ... ...6
1.3 Бюджет балансы және бюджет тапшылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...14

II МЕМЛЕКЕТТІК ҚАРЖЫ ЖҮЙЕСІНДЕГІ БЮДЖЕТТІҢ ОРНЫ МЕН РӨЛІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22
2.1 Қазақстан Республикасының бюджеттік рәсімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .22
2.2 Бюджетаралық қатынас . бюджет процесін дамытудың бірден.бір қайнар көзі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29

III БЮДЖЕТТІК ҚАТЫНАСТАРДЫ ЖӘНЕ БЮДЖЕТ ПРОЦЕСІН ЖЕТІЛДІРУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .33

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .35

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

ҚОСЫМША ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Экономикалық теория тұрғысынан, ел экономикасынан, ел экономикасының дамуында, мемлекеттік қаржы жүйесінің бел ортасында мемлекеттік бюджет тұрады. Бюджеттің жүйе құрылымы, оны қалыптастырып пайдалану, өте күрделі механизмдер арқылы жасалады. Ол сол елдің ерекшелігін, оның әлеуметтік-экономикалық құрылысын, мемлекеттік құрылымын білдіреді. Сонымен қатар бюджеттің құрылымы, жалпы елдің мемлекеттік құрылымымен тікелей байланысты болып, әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан, мемлекет, бүкіл ел дамуының қаржы негізі пайда болады. Бюджеттің екі түрі бар:
1.республикалық (мемлекеттік) бюджет;
2.жергілікті бюджет.
Унитарлық мемлекеттердің бюджеттік жүйесі екі деңгейден – мемлекеттік және жергілікті бюджеттен тұрады. Федеративтік мемлекеттерде, штаттардан (АҚШ), жерлердің өз бюджеттері болады. Оған сәйкес әкімшілік ұйымдары қызмет етеді.
Мемлекеттік бюджет – үкімет қолындағы ақша ресурстарының орталықтандырылған қоры. Бұл қаражат мемлекеттік аппараттарды, қарулы күштерді қаржыландыруға және әлеуметтік – экономикалық қызметтерді атқаруға жұмсалады. Қазіргі жағдайда бюджет экономиканы мемлекеттік реттеудің, шаруашылық конъюктураға ықпал етудің, дағдарысқа қарсы шараларды жүзге асырудың аса күшті құралы.Қазіргі мемлекеттік бюджет, оның сан түрлі қызметін көрсететін күрделі де, көп қырлы құжат. Ең алдымен бюджетте – мемлекеттің кірісі мен шығынының құрылымы бейнеленеді. Шығында бюджеттік ассигнациялардың бағыттары мен қызметтері көрінеді. Өзінің құрылымы жағынан бюджеттің шығыны мынадай бөлімдерден тұрады:
• әскери шығындар;
• мемлекеттік шаруашылық жұмыстарының шығындары;
• сыртқы экономикалық шығындар.
Мемлекеттік шығындардың басты тармағына экономиканың өндірістік секторының қызмет істеуін қамтамасыз етуге байланысты шығындар жатады. Әлеуметтік инфрақұрылымдарға білім беру мен денсаулық сақтауға бөлінетін шығындардың да үлесі айтарлықтай.
1. Ә.Ә Әбішов, В.В Сидорович «Ұлттық экономика» Алматы, оқулық, 2010жыл
2. Экономикалық теория. Оқу-тәжірибелік құрал /Шумеков З.Ш., Сүйіндіков Ж.С., Жанағұлов А.Ш.-ҚЭУҚ-Қарағанды 2005
3. Экономикалық саясат. Оқу-тәжірибелік құрал /Жанағұлов А.Ш., Сүйіндіков Ж.С.,Байгуренова М.А., Есдәулет М.А., Қуаныштаева А.Е.-Қарағанды 2006
4. Мадиярова Д. М. Сыртқы экономикалық саясат және экономикалық қауіпсіздік. Оқу құралы - Алматы: Экономика
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ...................................................................
...............................................3
I МЕМЛЕКЕТТІК БЮДЖЕТТІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ..........................4
1.1 Бюджет жүйесі және бюджет
құрылысы......................................................4
1.2 Мемлекеттік бюджеттің кірістері мен шығыстарының
құрамы...............6
1.3 ... ... және ... ... ... ... ... ОРНЫ МЕН
РӨЛІ.....................................................................
.................................................22
2.1 Қазақстан Республикасының бюджеттік
рәсімі.........................................22
2.2 Бюджетаралық қатынас – бюджет процесін дамытудың бірден-бір қайнар
көзі.....................................................................
.......................................29
III ... ... ЖӘНЕ ... ... ... ... ел ... ел экономикасының
дамуында, мемлекеттік қаржы жүйесінің бел ... ... ... ... жүйе ... оны ... ... өте күрделі
механизмдер арқылы жасалады. Ол сол елдің ерекшелігін, оның әлеуметтік-
экономикалық ... ... ... ... ... ... құрылымы, жалпы елдің мемлекеттік құрылымымен тікелей байланысты
болып, әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан, мемлекет, бүкіл ел ... ... ... ... ... екі түрі ... ... бюджет;
2.жергілікті бюджет.
Унитарлық мемлекеттердің бюджеттік жүйесі екі деңгейден – мемлекеттік
және ... ... ... Федеративтік мемлекеттерде, штаттардан
(АҚШ), жерлердің өз ... ... Оған ... ... ... ... бюджет – үкімет ... ақша ... ... Бұл қаражат мемлекеттік аппараттарды, қарулы
күштерді қаржыландыруға және ...... ... ... ... ... бюджет экономиканы мемлекеттік ... ... ... етудің, дағдарысқа қарсы шараларды жүзге
асырудың аса ... ... ... ... оның сан ... көрсететін күрделі де, көп қырлы құжат. Ең алдымен бюджетте –
мемлекеттің ... мен ... ... ... ... ... ... мен қызметтері көрінеді. Өзінің құрылымы жағынан
бюджеттің шығыны мынадай бөлімдерден тұрады:
• әскери ... ... ... ... ... ... экономикалық шығындар.
Мемлекеттік шығындардың басты тармағына экономиканың өндірістік
секторының қызмет ... ... ... байланысты шығындар жатады.
Әлеуметтік инфрақұрылымдарға білім беру мен ... ... ... да ... ... бюджетінің басты құрамды бөлігі – жергілікті бюджеттер. Олар
арқылы ең алдымен коммуналдық меншік объектілері, жол, ... ... ... және ... үй ... ... ... кірістері, біріншіден, орталық және жергілікті
ұйымдар жинайтын салықтардан, ... тыс ... ... ... ... ... ... құрылуы ірі қаражатты ресурстарын
нақты мақсаттарға, ең ... ... ... мақсаттарға
шоғырландыру қызметтерінен тұрады. ... ... ... жол ... ... ... қорғау, жұмыс күшін даярлау,
қайта даярлау және тағы басқалары жатады.
Бюджет – салық саясат экономиканың ... мен оның ... ... ету мақсатында мемлекеттік шығысқа, салық салу мен бюджеттің жай-
күйіне ықпал ету арқылы елдегі ... ... ... ... Осы ... тауарлар мен қызметтерді ... ... ... ... ... салу ... ... ұсыныста да реттеуге бағдарлануы мүмкін. Бірінші жағдайда
дискрециялық және ... емес ... деп жеке ... ... ... ... өтелім, салық жеңілдіктері, ... ... және т.б) ... ... ... арнайы шара мен
шешім қабылдауға бағдарланады, ал дискрециялық емес саясат экономикадағы
ауытқуларды тегістеуге және әр ... ... ... ... ... ... шығарылымның деңгейін қолдауға мүмкіндік беретін қоса кіріктілердің
(автоматикалық) тұрақтандырғыштар арқылы экономиканы ... ... Қоса ... ... әдетте, алдын ала заңмен
шақталады және экономика субъектілері ... ... ... ... ... ... ретінде прогрессивтік салык салу;
мемлекеттік трансферт пен ... ... ... көмек көрсету
бағдарламасы және т.б. болады.
I МЕМЛЕКЕТТІК БЮДЖЕТТІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Бюджет ... және ... ... ... дегеніміз экономикалық қатынастар мен заңды нормаларға
негізделген бюджеттердің ... ... ... Бюджет құрылысы – бұл
бюджет жүйесін құрудың кағидаттары, оның буындарының өзара байланысының
ұйымдық ... ... ... ... ... ... ... Мемлекеттің федеративтік және унитарлық құрылымы
болуы мүмкін. Федеративтік мемлекеттерде бюджет жүйесі үш буыннан тұрады:
мемлекеттік ... ... ... бюджет немесе мемлекеттің орталық
бюджеті; федерация мүшелерінің бюджеттері (АҚШ-та ... ... ... ... ... ... ... бюджеттері); жергілікті бюджеттер. Унитарлық (біркелкі)
мемлекеттерде екі буынды бюджет жүйесі қолданылады: орталық ... және ... ... ... ... Екі ... да бюджеттердің
оқшаулануы мен дербестігінің түрлі ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық үдерістерді басқаруды орталықтандыру
деңгейіне байланысты төменгі ... ... ... ... ... рөл ... бюджетте сакталады. Мемлекеттік органдардың өздерінің
функцияларын орындауы үшін басқарудың барлық деңгейлерінде тиісті қаржы
базасы ... ... Осы ... әр елде ... шаруашылығын,
әлеуметтік сферасын, әрбір әкімшілік-аумақтық бірліктерді абаттандыруды,
заң шығарушы билікті, ... ... ... және ... ... үшін ... ақшалай ресурстарын жұмылдыруды қамтамасыз ететін
бюджеттер тармақтарының желісі құрылады. Бюджеттердің ... ... мен ... ... ... теңестіру үдерісінде заңмен
реттеліп отыратын белгілі бір қаржылық өзара қарым-қатынастар пайда болады,
осы элементтердің барлығы – ... ... ... мен құрудың
қағидаттары, оның буындарының өзара қатынастары мен байланысының ұйымдық
нысандары, бюджет ... ...... ... ... ... әр ... елдерінде бюджет құрылысы мемлекеттің
құрылысына, аумақтық-әкімшілік бөлінісіне, экономиканың даму деңгейіне ... ... ... айрықша белгілеріне байланысты өзгешеліктермен
ерекшеленеді.
Бюджет құрылысында басты орынды бюджет жүйесі алады, ол экономикалық
қатынастарға және ... ... ... ... ... ... бірге бюджеттік үдеріс пен қатынастардың жиынтығын
білдіреді. Әр түрлі елдердің бюджет жүйелері өзінің құрылымы, бюджеттердің
жекелеген ... саны ... ... ... ... өйткені олардың
аумақтық құрылысы мен аумақтық бөлінісіне ... ... ... құрамы елдің ... ... ... ... және ... ... болуы мүмкін.
Шығыстарды бөлудің негізгі уәжі шығыстардың үлкен ... ... ... ... табылады. Әрбір бюджеттің белгілі бір, ... және ... ... ... тиіс. Шығыстардың бағыттары
Бюджеттік кодексте мемлекеттік басқарудың ... ... ... Ауылға (селоға) бекітілген шығыстар жекелеген бағдарламалармен
аудандық бюджетке бекітілетін болды, ... ... ... ... ... ... және ... бюджеттерді ішкі бақылаудың сатылас
сызбасы енгізілді: ішкі ... ... ... ... ... мемлекеттік сатып алу комитеті жүргізеді. ... ... ... ... атқарылуы жөніндегі Есеп комитеті мен
мәслихаттардың ревизиялық ... ... ... ... кеңейтілді, инвестициялық жобаларды кезеңдік іріктеу, сондай-ақ
жобалардың тиімділігін бағалау ... ... ... ішкі ... ... ... атқарушы органдардың қарыз алуы жойылған,
тек ... ... ... ... алуы ... ... Ұлттық қорына қаражаттарды аударудың жаңа
механизмі енгізілді. ... ... ... ... ... іске ... оңтайлы дүниежүзілік тәжірибені ... ... ... әдіс ... ... экономикалық әлеуметтік жағдайы жіті көзқараспен, байыпты
бағдар ұстап қарауды қажет ететін ... Оны ... ... ... сол ... ... ... шешім қабылдамаса болмайды.
Өйткені, республика былай тұрсын, облыс ... ... ... ішіндегі
әр шаруашылықтың өзіне тән ерекшелігі, қалыптасқан ... ету ... ... ... ... ... ... нарықтық
экономиканың даму мен құрылу жолын қабылдауы оның ... жаңа ... ... ... ... орын ... ... бюджет – бұл мемлекеттік аппаратты, қарулы күштерді
қаржыландыруға, ... ... ... ... ел ... ... ... ақша ресурстарының
орталықтанған қоры болып табылады. ... ... ... ... реттеудің, шаруашылық конъюнктураға ықпал етудің, дағдарысқа
қарсы шараларды жүзеге асырудың қуатты құралы болып табылады.
Қаржының айқындылығы – нақты ... ... бір ... көрсеткіші.
Бюджет, қаржы саласындағы заң, тәртіп бұзушылықтар мен зиянкестіктер небір
хронологиялық байланысқа, ұлттық тамырларға ие ... ... ... әр ... ... оның ... асады, сондықтан шенеуніктер тез ... ... ... ... ... ... тығыз қажеттіліктерге бөлістіруге
ұмтылады;
- екіншіден, әр қоғамда әртүрлі дәрежедегі ... ... ... және ... ... ... аталған мүдделерді
экономика саласында қорғау, түрлі жеңілдіктер алу көзделеді.
1.2 Мемлекеттік бюджеттің кірістері мен шығыстарының
құрамы мен құрылымы
Мемлекеттің ... ақша ... ... ... байланысты болып келетін бюджеттің жұмыс жасауы ... ...... ... мен ... ... болып
отырады. Олар құндық бөліністің жеке көздерін ... ... де ... өзі сияқты объективті және олардың өзгеше қоғамдық
арналымы болады: кірістер мемлекетті ... ақша ... ... ... орталықтандырылған ресурстарды жалпы мемлекеттік
қажеттіліктерге сәйкес ... ... ... кірістер, бюджеттік
кредиттерді өтеу, мемлекеттің қаржы активтерін сатудан түсетін түсімдер,
сондай-ақ мемлекеттік ... ал оның ... ... ... ... ... сатып алу, қарыздар бойынша негізгі ... ... ... мен шығыстардың құрамы мен ... ... ... және ... ... жүзеге асырылатын мемлекеттік бюджет
және салық ... ... ... ... ... Бұл ... белгілі бір жағдайларда кірістерді қалыптастырудың және ... ... ... мен ... пайдаланады.
Нарықтық қатынастарға кешкенге дейін КСРО-ның мемлекеттік бюджетінің
кірістері мемлекеттік кәсіпорындардың ақша жинақтарына негізделіп келді. ... ... ... сомасының 90%-ын құрады және ... ...... ... мен ... алынатын төлемдерден тұрды. Бұл жүйе
1930 жылдан 1990 жылға дейін өмір сүрді. 1980 жылдары енгізілген өндірістік
қорлар, еңбек ресурстары және ... үшін ақы ... ... ... ... ... ... төлемдер жүйесін өзгертпеді және жеке
кәсіпорындар қызметінің жеке-дара нәтижелеріне бағытталып отырды.
Дағдыдағыдай, кірістердің көзі салықтар ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының мемлекеттік бюджеті
кірістерінің құрамы мен құрылымы салық төлемдерінің ... ... ... ... сипаттағы салықтық емес қаражаттардың
түсімдерімен айқындалады.
Бюджет кодексіне сәйкес бюджеттің құрылымы мына ... ... ... ... түсімдер;
- салықтық емес түсімдер;
- негізгі капиталды сатудан түскен түсімдер;
- ... ... ... шығындар;
3) операциялық сальдо;
4) таза бюджеттік кредит беру:
- бюджеттік кредиттер;
- бюджеттік кредиттерді өтеу;
5) қаржы активтерімен жасалатын операциялар бойынша сальдо:
- қаржы ... ... ... мемлекеттің қаржы активтерін сатудан түсетін түсімдер;
6) бюджет тапшылығы (профициті);
7) бюджет тапшылығын қаржыландыру (профицитін ... ... ... ... ... бюджет қаражаты қалдықтарының қозғалысы.
Бюджеттерді бекіту және бюджеттердің атқарылуы ... ... ... ... ... бойынша жүзеге асырылады.
Бюджеттің кірістері салықтық және басқа міндетті төлемдер (салықтар
және бюджетке ... ... ... ... ... ... ... негізде берілетін, қайтарылатын сипатта болмайтын және
мемлекеттің қаржы активтерін сатумен байланысты емес, бюджетке есептелуге
тиісті ... ... ... Салықтық емес түсімдер – бюджетке төленетін
міндетті, қайтарылмайтын төлемдер, сондай-ақ ... ... ... өтеусіз негізде берілетін ақша. Негізгі капиталды сатудан түсетін
түсімдерге мемлекеттік мекемелерге бекітіліп берілген мемлекеттік мүлікті,
мемлекеттік ... ... ... ... ... ... жеке меншікке сатудан немесе оларды тұрақты немесе уақытша жер
пайдалануға беруден, мемлекетке тиесілі материалдық емес ... ... ... ... ... трансферттердің түсімдері – бұл бюджеттің бір
деңгейінен ... ... ... бюджетке түсетін трансферттердің
түсімдері.
Мақсатты ресми трансферттерді қоспағанда, кірістердің нысаналы мақсаты
болмайды.
Бюджеттің шығындары – ... ... ... ... ... ... ... арналымы болады.
Бюджет шығындары мынадай түрлерге бөлінеді:
1) мемлекеттік мекемелердің қызметін қамтамасыз ететін шығындар;
2) тұрақты сипаты жоқ іс-шараларды ұйымдастыру мен өткізуге байланысты
шығындар;
3) ... ... ... ... – мемлекеттік саясатты
іске асыру мақсатында (мемлекеттік ... ... ... ... тауарларға (жұмыстарға, көрсетілетін қызметтерге)
мемлекеттік органдардың ақы төлеуі;
4) жеке тұлғаларға ақшалай төлемдер – ... ... ... ... басқа, Қазақстан Республикасының заңнамалық актілеріне
сәйкес жеке тұлғаларға ақша нысанындағы төлемдермен байланысты шығындар;
5) заңи тұлғаларға субсидиялар – ... ... және ... болып табылмайтын заңи тұлғаларды өтеусіз және ... ... ... трансферттер – бюджеттің бір деңгейінен екіншісіне, сондай-ақ
Ұлттық қорға трансферттер төлеу және ... ... ... шығындардың өзге де түрлері.
Заңи тұлғаларға субсидиялар нақты саланы немесе ... ... ... ... іске асырудың басқа, неғұрлым
тиімді тәсілі болмаған реттерде ғана Қазақстан Республикасының ... ... ... ... мүмкін. Заңи тұлғаларға субсидия
берудің басым бағыттары орта мерзімді фискалдық саясатпен айқындалады.
Ресми трансферттердің жалпылама сипаты да, ... ... да ... ... сипаты бар ресми трансферттер нысаналы трансферттер ... және ... ... ... болмағандықтан
жоспарланбаған және ағымдағы қаржы ... ... ... ... ... ететін шығындарды қаржыландыру үшін республикалық және
жергілікті ... ... ... пен жергілікті атқарушы
органдардың резервтері құрылады.
Үкіметтің, жергілікті атқарушы ... ... ... ... ... ... ... резервті;
3) облыстық бюджеттердің, республикалық маңызы бар қалалар, астана
бюджеттерінің, аудандар (облыстық маңызы бар ... ... ... ... ... ... кіріктіреді.
Үкімет резервінің және жергілікті атқарушы ... ... ... ... бюджет түсімдері қөлемінің екі пайызынан аспауға тиіс.
Үкіметтің және жергілікті ... ... ... ақша
бөлу тиісті қаржы ... ... ... ... ... бекітілген көлемдер шегінде тиісінше Үкіметтің және жергілікті
атқарушы органдардың ағымдағы қаржы жылы аяқталғаннан ... ... ... ... ... ... құрамында көзделген ақша толық көлемінде пайдаланылған жағдайда
Үкімет немесе жергілікті атқарушы орган қажет ... ... ... ... ... қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы
заңға немесе жергілікті бюджет туралы мәслихаттың шешіміне өзгерістер ... ... ... ... ... жергілікті атқарушы орган
резервтерінің мөлшерін ұлғайту туралы ұсыныстар ... ... ... ... ... ... бөлінген ақша
қаржы жылы ішінде пайдаланылмаған немесе ішінара пайдаланылған ... ... ... ... ... ... ... қаржы жылының соңына дейін тиісті бюджетке қайтаруды қамтамасыз
етеді.
Үкіметтің және ... ... ... ... ... ... ... сальдо бюджет кірістері мен шығындары арасындағы айырма
ретінде айқындалады.
Бюджет шығындарының ... ... асып ... ... ... ... ал ... кірістерінің бюджет шығындарынан асып түскен
сомасы оң операциялық сальдо ... ... ... ... ... ... ... кірістерінің
көлемінен асып түспеуге тиіс.
Таза бюджеттік кредит беру бюджеттік кредиттердің және бюджеттік
кредиттерді өтеудің арасындағы ... ... ... ... ... операциялар:
1) қаржы активтерін сатып алуды;
2) мемлекеттің қаржы активтерін ... ... ... ... сатып алу – заңи ... ... ... ұйымдардың қатысу үлестерін, бағалы қағаздарын ... ... алу ... ... ... ... қаржы активтерін сатудан түсетін түсімдер – мемлекеттік
меншіктегі заңи ... ... ... ... ... ... түріндегі мемлекеттік мекемелер мен мемлекеттік кәсіпорындардың
қатысу ... ... ... ... ... ... ... немесе шаруашылық жүргізуіндегі өзге де мемлекеттік
мүлікті сату жөніндегі операцияларға ... ... ... ... активтерімен жасалатын операциялар ... ... ... ... алу мен ... қаржы активтерін сатудан түсетін
түсімдердің арасындағы айырма ретінде айқындалады.
Қаржы ... ... алу және ... ... ... сатудан
түсетін түсімдер Қазақстан Республикасының заңнамалық актілеріне және
әлеуметтік-экономикалық ... орта ... ... ... ... ... экономикасы басынан кешіріп отырған нарықтық
қатынастарға көшу кезеңі оның ... ... ... ... ... ... етіп отыр. Бюджеттің, ... ... ... және ... тез өсуі оған тән ... болып отыр.
Бұл инфляциялық процестерден және егеменді мемлекеттің функцияларының
кеңеюінен, ... ішкі және ... ... өзі қамтамасыз ету
қажеттігінен туып отыр.
Бюджеттің кірістері – бюджетке ... ... ... және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерден алынатын
түсімдердің, салыққа жатпайтын және өзге де түсімдердің, сондай-ақ ... ... ... кірістердің көлемі.
«Қазақстан Республикасының Бюджет кодексіне» ... ... ... ... ... ... табылады:
1) салықтық түсімдер, алымдар және басқа да міндетті тәлемдер:
корпорациялық табыс салығы; ... ... ... ... ... ... ... аумағында өндірілген тауарларға, ... мен ... ... және ... ... ... салынатын қосылған құн салығы; импортталатын
тауарларға акциздер, газ конденсатын қоса алғанда; шикі ... ... жер ... ... салықтары мен арнаулы төлемдері;
экспортқа ... шикі ... ... ... салығы; Қазақстан
Республикасының аумағы бойынша автокөлік құралдарының ... ... ... ... және ... ... ... спектрін
пайдалануға рұқсат бергені үшін алынатын алым; теңіз, өзен кемелері мен
шағын көлемді ... ... әуе ... ... және жиілігі жоғары құрылғыларды, дәрілік заттарды мемлекеттік
тіркегені үшін алынатын ... ... және ... ... ... ... үшін, радиожиілік съестрін; кеме жүретін су жолдарын
пайдаланғаны үшін төленетін төлем; ... және ... ... ... ... тауар өндірушілерді қорғау шаралары ретінде алынатын
баждар; ... ... ... ... ... паспорттары
мен жеке куәліктерін бергені үшін мемлекеттік баж; жүргізуші куәліктерін
және көлік ... ... ... ... куәліктер бергені үшін
алынатын мемлекеттік баж; мемлекеттік ... ... ... ... ... үшін ... ... баж және басқа
алымдар мен төлемдер;
2) салықтық емес түсімдер республикалық меншіктен ... ... ... ... мен ... ... таза табысы
бөлігінің түсімдері, республикалық меншіктегі: ... ... заңи ... қатысу үлесіне кірістер, мүлікті жалға беруден
алынатын кірістер, Үкіметтің депозиттері, екінші ... ... ... мемлекеттік сыртқы қарыздар, республикалық
бюджеттен ... ... ... ... ... ... ... техниканы сатудан түсетін кірістер, республикалық меншіктен түсетін
басқа да кірістер); ... ... ... ... тауарларды (жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді) өткізуден
түсетін түсімдер және осы мекемелер ұйымдастыратын ... ... ... ... ақша ... ... ... салатын
айыппұлдар, өсімпұлдар, санк-циялар, өндіріп алулар және ... ... ... да ... ... ... негізгі капиталды сатудан түсетін түсімдер (республикалық бюджеттен
қаржыландырылатын мемлекеттік мекемелерге бекітіп берілген ... ... ... ... резервтерден тауарларды,
материалдық активтерді сатудан түсетін ақшалар);
4)ресми ... ... ... ... ... бар қаланың, астананың бюджеттерінен алынған ... ... ... ... ... ... ... бюджетке республикалық бюджеттен кредиттерді өтеуден,
республикалық меншіктегі мемлекеттің ... ... ... Үкіметтік
қарыздарды өтеуден түскен түсімдер есепке алынады.
Қазақстан Республикасының 2003 жылғы республикалық бюджет кірістерінің
құрамы мен құрылымы мына мәліметтермен сипатталады. (Қосымша – ... ... ... ... ... салықтық түсімдер
құрайды, ал салықтық түсімдердің негізгі көздері, бұрынғыдай қосылған құнға
салынатын ... пен ... ... ... ... ... бюджет кірістерінің басқа едәуір көзі – ... ... және ... ... ... ... ... шығыстары – бұл бекітілген бюджет шегінде қайтарылмайтын
негізде бөлінетін қаражаттар.
Республикалық бюджеттің шығыстары мына бағыттар бойынша жұмсалады:
1) ... ... ... ... көрсету: Қазақстан
Республикасы Президентін және оның отбасын қамтамасыз ету; оларға ... және ... ... ... және ... ... ... сайлаулар мен референдумдар өткізу; мемлекеттік бюджетті
болжау мен республикалық бюджетті жоспарлау; салық ... ... ... ... ... мемлекеттің бірыңғай жүйесін
ұйымдастыру; мемлекеттік қаржылық бақылау; ... ... ... саяси қызметі; іргелі ғылыми зерттеулер жүргізу мемлекеттік
статистикалық есеп; ... ... ... ... ... ... қызметтің әр түрлі салалары мен ... ... ... беру және мемлекеттік наградалармен марапаттау және
басқалары;
2) ... ... ... ... ... қорғанысын
ұйымдастыру және қамтамасыз ету; ... және ... ... ... ... қарсы күрес; Қазақстан аумағында
қоғамдық ... ... және ... ... ... ... және виза ... жүзеге асыру; жедел іздестіру; тергеу қызметі;
азаматтық қорғаныс жүйесін ... ... және ... ... қорғау қызметі және басқалары;
3) құқық, сот, қылмыстық-атқару қызметі: әділет сферасындағы қызмет;
азаматтар мен мемлекеттің мүдделерін құқықтық қорғау; зандылық пен ... ... ету; ... ... ... сот ... жұмыс
істеуі және басқалары;
4) білім беру: ... ... ... ... ... ... ... бер; республикалық мектеп олимпиадаларын өткізу;
республикалық деңгейде орта ... ... бар ... ... ... жөне ... оқу орындарынан кейінгі кәсіби білімі бар мамандарды
даярлау; ... ... ... ... ... және ... ... берудің республикалық ұйымдарын оқулықтармен қамтамасыз ету;
республикалық маңызы бар білім беру ... ... ... ... ... сақтау: жоғары мамандандырылған медициналық ... ауру ... ... ... ... ... қатерлі
инфекцияларға қарсы іс-ерекет; республикалық денсаулық сақтау ұйымдары үшін
қан, оның ... мен ... ... ... ... ... ... деңгейде және мемлекеттік шекара мен көлікте қамтамасыз ету;
сот-медицина және сот-психиатрия сараптамасын жүргізу және басқалары;
6) ... ... және ... ... ... қаражаттары
есебінен зейнетақы заңнамасына сәйкес зейнетақымен қамсыздандырылуға құқығы
бар азаматтарға зейнетақы төлемдері; мемлекеттік әлеуметтік ... ... ... арнаулы мемлекеттік жәрдемақылар;
экологиялық апат ... ... ... ... ... әскери
қызметшілерге құқық қорғау органдары қызметкерлеріне, олардың ... ... ... ... ... және одан ... төлемдер; көші-қон іс-шаралары; баланың туылуына байланысты
әлеуметтік төлемдер және басқалары;
7) мәдениет, спорт, туризм және ақпараттық кеңістік;
8) ... су, ... ... шаруашылығы және қоршаған ортаны қорғау, жер
қатынастары;
9) өнеркәсіп, жер қойнауын пайдалану, сәулет, қала ... ... ... және ... ... ... ... стандарттау; метреология және
сертификаттау; ... ... ... ... және ... ... ... мемлекеттік экспорттық және импорттық
бақылау; саудалық және демпингке қарсы ... ... ... ... монополияларды реттеу;
12) басқада бағыттар: облыстық бюджеттерге, республикалық ... ... ... ... ... қорға берілетін ресми трансферттер;
үкіметтік борышқа қызмет ... және оны ... ... ... ... орындау.
Республикалық бюджеттен сонымен бірге барлық мемлекеттік органдардың
және басқа мемлекеттік мекемелердің қызметтін қамтамасыз ... ... ... және бұл мемлекеттік мекемелер ... ... қоса ... ... инвестициялық жобалар мен
бағдарламаларға, халықаралық ынтымақтастыққа, сондай-ақ қолданбалы ... ... ... ... органдардың заңнамалық
актілері мен көзделген өзге де ... ... ... ... (Қосымша-Б)
Орталық мемлекеттік органдарды және олардың аумақтық бөлімшелерін
ұстауға жұмсалатын шығындар Қазақстан ... ... ... актілерімен бекітілетін штат саны лимиті мен Үкімет бекітетін
натуралдық нормалар негізінде жоспарланады.
Нарықтық қатынастарға көшу ... ... ... ... да айтарлықтай өзгерістерге ұшырауда – ... ең ... ... күрделі жұмсалымдарға
жұмсалатын бюджет қаражаттары шұғыл қысқаруда. Жекешелендіру бағдарламасын
жүзеге ... ... ... ... едәуір бөлігі
акционерлік қоғамдарға өзгерді, олар ... ... ... ... ... меншікті қаражаттар мен ресурстар есебінен жүзеге
асыруы тиіс.
Алайда нарықтық механизмдердің іс-әрекеті жағдайында да жеке ... ... ... инвестициялық бағдарламаларды, экономиканың
мемлекеттік секторын бюджеттен қаржыландыру өзінің шешуші маңызын сақтап
қалуда.
Бұрынғы кезеңмен ... ... ... ... ... бағыттылығы арта түсуде. Республикалық деңгейдегі
білім беруді, денсаулық сақтауды, әлеуметтік ... мен ... ... бағдарламаларды қамтитын әлеуметтік-мәдени шараларға жұмсалатын
тікелей шығындар барлық шығыстардың 60%-нан асып ... ... ... мақсаттардың: басқаруға, армияға, құқық қорғау органдарына,
үкіметтік борышқа ... ... ... ... ... ... біріккен шараларды жүргізу квоталары бойынша
жарналарға және т.с.с. ... ... да ... Бұл ... жыл
сайын бюджет қаражаттарының 1/3 бөлігі жұмсалады.
Сөйтіп, ... ... мәні бар ... ... ... ... қамтамасыз ететін ... ... ... процесін реттеуде аса маңызды рөл атқарады. ... ... ... ... ... ... ... рөлін
төмен түсірмейді. Тап солар биліктің жергілікті органдарының өздерінің
функцияларын ... ... ... ... ... етеді,
халықтың тұрмыстық әлеуметтік ... ... ... ... материалдық және мәдени дәрежесіне айтарлықтай ықпал
етеді (жергілікті бюджеттердің кірістері мен шығыстары).
Рынокқа өтпелі кезеңде бюджет жүйесінің ... ... ... ... қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін қоғамдық өндірістің құндық
ара қатынастарын жақсартуға ықпал етеді, нарықтық ... ... ... ... ... ... үшін ұлттық табысты
қайта бөлудің белсенді құралы болуы тиіс. Бұл тек ... ... ... ... ... және қаражаттарды пайдаланудың
прогрессивті нысандарын, әдістерін қолдану ... ... ... ... ... ... тиімділікке қол жеткізу жағдайында
ғана мүмкін. Сонымен қатар бюджет рәсімін, барлық ... ... ... ... пен шаруашылық жүргізуші ... ... ... ... одан әрі ... ... ... етеді.
1.3 Бюджет балансы және бюджет тапшылығы.
Әр бюджетте оның кіріс және ... ... ... яғни
баланстандырылған дұрыс. Баланс – бұл тепе-теңдік, бюджетті жасаған кезде
негізгі мәселе мемлекеттің ақшалай түсімдері мен ... ... ... жету ... ... ... ... яғни бюджетке түсетін
түсімдердің жалпы сомасының шығыстардың және қайтарымды негізде бөлінетін
кірістердің ауқымынан асып ... ... ...... ... ... борышты өтеуге бағытталады немесе бюджеттік ... және ... ... бос қалдығын құрауы мүмкін.
Аяқталған бюджет жылы ... ... ... ... ... қаражаттардың бос қалдықтары үкімет пен жергілікті атқарушы
органдардың арнайы шоттарына есептеледі және ... ... ... ... және биліктің тиісті органының мемлекеттік борышын жабуға
пайдаланылады. Мұндай қажеттік болмаған жағдайда бұл қаражаттарды пайдалану
туралы шешімдерді тиісті ... ... ... ... мен ... ... негізде бөлінген кредиттер ауқымының
бюджетке ... ... ... ... асып түсуі мемлекеттік
бюджеттің ... ... ... ... әрі тұрақты болуы
қаржының дағдарыстық жай-күйін сипаттайды.
Тапшылықтың ұйғарымды деңгейі деп елдің жалпы ішкі өнімге қатысты 2-3%
мөлшері ... ... ... ... ... ... ... ақшалар эмиссиясының көмегімен біршама жеңіл жабылуы мүмкін.
Бюджеттің едәуір және ... ... ... ... мемлекеттің
қажеттіліктерін жаппайды, олар ақшаның қосымша (яғни тауар айналымының
қажеттіліктерінен тыс) эмиссиясымен қамтамасыз ... бұл ... ақша ... заңының бұзылуына, ақшаның құнсыздануына, нақтылы
табыстардың және халықтың тұрмыс деңгейінің төмендеуіне апарып соғады.
Бюджет тапшылығы экономиканың ... ... ... ал ... мына себептерге байланысты:
1) елдің экономикасында өндірістің жалпы құлдырауы;
2) қоғамдық өндіріс шығындарының өсуі;
3) айналысқа ... ... ... ... ... тыс ... ... шығыстарында экономиканың даму деңгейіне сәйкес келмейтін
едәуір әлеуметтік шығыстардың ... ... ... ... ... ... шығыстарды,
басқару шығыстарын қаржыландырудың қомақты ауқымы;
6) «көлеңкелі» экономиканың ірі ауқымды айналымы;
7) ұлттық шаруашылықтағы өнімсіз шығыстар мен ... ... ... мынадай әдістері бар:
а) мемлекеттік қарыздар;
б) салық салуды көбейту;
в) ақша эмиссиясы.
Өз кезегінде ақша эмиссиясы ақша белгілерін тікелей ... ... ... ... ... қағаздар шығару және оларды коммерциялық
банкткерге өткізу ... да ... ... коммерциялық банктер өзінің
резервтерін көбейтеді және банктік мультипликатордың арқасында айналыстағы
ақшаның санын ... ... ... ... ... үш ... Жыл сайынғы теңдестірілетін бюджет. Мұндай ... ... ... ... ... деп ... ... бюджеттің мұндай жай-күйі
фискадық саясаттың тұрлауландырушы, циклге қарсы бағыттылығын азайтады.
Бюджетті теңдестіру тіпті экономикалық ... ... ... мүмкін.
Жұмыссыздықтың болуы және халықтың табысының құлдырауы кезінде салық
түсімдері автоматты түрде қысқарады. Бұл ... ... ... ... не ... мөлшерлерін арттыруы, не бұл екі ... ... ... ... ... ... ... қысқаруы және
өндірістің одан сайын құлдырауы болып табылады.
Бюджетті теңдестіру саясаты сонымен бірге инфляцияны үдетуі ... ... ... ақшалай табыстардың артуы автоматты түрде салық
түсімдерін көбейтеді. Бюджеттің артығын жою үшін ... мына ... ... не ... ... ... не мемлекеттің
шығыстарын көбейтуі, не бұл екі ... ... ... ... Циклдік негізде теңестірілетін бюджет. Бұл тұжырымдамаға сәйкес
бюджет жыл ... ... ... ... ... ... құлдырауын болдырмау үшін мемлекет тапшылықты әдейілеп ... ... ... және ... көбейтеді. Экономиканың келесі
өрлеуі кезінде мемлекет салықтарды көбейтеді және шығыстарды қысқартады, ал
пайда болған бюджеттің артығы құлдырау ... ... ... ... циклға қарсы фискалдық саясат және экономикалық цикл
ішінде бюджетті ... ... ... мен ... ... ... ... бірдей болмайтындығы, мұның өзі бюджеттің циклдік
теңгерімділігін бұзатындығы бұл тұжырымдаманың әлсіз ... ... ... ... тұжырымдамасының мақсаты макроэкономикалық
тұрақтылыққа, инфляциялық толық емес қамтылуды қамтамасыз етуге жету ... ... ... ... ... Бұл ... кезінде
бюджетті теңгеру болмашы мәселе болып табылады, бюджет тапшылықтары мен
мемлекеттік борыштың да, ... ... да ... ... ... Бұл
жағдайда экономикалық өсуге қарай салық жүйесі бюджетке түсетін ... ... ... ... ал ... тұрақтылық бұл өсуді
ынталандыратын болады, мұның нәтижесінде ... ... ... ... ... ... басқа, мемлекет салықтармен іс жүзінде шексіз
айла шарғы жасай алады және ... ... жаба ... ... сонымен бірге тапшылықтар мен ірі мемлекеттік борыштың болуы
қалыпты экономика үшін қауіпті емес деп шамаланады.
Циклдік негізде және ... ... ... ... ... бағдарланған фискалдық саясат ақша
айналысының жай-күйін есепке алатын, бюджет тапшылығының ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін ... ... ... ... ... етеді.
Бюджет тапшылығы (профициті) таза бюджеттік кредит беруді және қаржы
активтерімен жасалатын операциялар бойынша сальдоны ... ... ... тең.
Теріс белгімен алынған шама бюджет тапшылығы, оң белгімен алынған шама
бюджет профициті болып табылады.
Бюджет ... жол ... ... ... ... ... орта ... жоспарымен белгіленеді.
Бюджет тапшылыгын қаржыландыру – қарыз алу және бюджет қаражатының бос
қалдықтары есебінен бюджет тапшылығын жабуды ... ету. Оның ... ... ... ... ... ... қозғалысының
қарыздар бойынша негізгі борышты өтеу ... асып ... ... ... ... мәні оң ... ... жөне
бюджет тапшылығының шамасына сай келеді.
Бюджет профицитін пайдалану – қарыздар бойынша негізгі борышты өтеуге
бюджет профицитін, қарыздар қаражатын, ... ... бос ... Оның ... қарыздар бойынша негізгі борышты өтеу сомасының алынған
қарыздар және бюджет қаражаты қалдықтарының қозғалысы сомасынан асып ... ... ... ... мәні ... белгімен белгіленеді және
бюджет прфицитінің шамасына сай ... ... ... ... кейін ел экономикасының шешуші
проблемалары бола бастайды. ... ... сөз жок, ... ... ... ... ... категориялар» деп аталатындарға
жатады, алайда олар экономикалық ... ... ... ... ... ... кезінде негізгі мәселе ... ... мен ... ... тепе-теңдігіне жету болып табылады. Әр
бюджетте оның кіріс және шығыс бөлігін теңестірген, яғни баланстаған дұрыс.
Жалпы түсінікте ... ... асып ... ... ... ... ал шығыстардың кірістерден асып түсуі мемлекеттік бюджеттің
тапшылығын құрайды.
Қазақстанда ... ... ... бұл ... нактыланған
түсінік берілген: бекітілген, ... және ... ... ... ... ... (профициті) олардың борышының
негізгі сомасын өтеу ... ... ... қарыз алу сомасына тең.
Теріс белгімен алынған шама республикалық және ... ... оң ... ... шама – ... ... ... нактыланған және түзетілген республикалық бюджеттің
мұнайлық емес ... ... ... қордың түсімдерінен басқа
республикалық бюджет шығыстарын шегеріп тастағандағы республикалық бюджет
түсімдерінің сомасына тең. ... ... ... ... ... берілген трансферт мөлшерін алып тастап, Ұлттық қорға
түсетін жалпы түсімдер ретінде есептелетін Ұлттық ... ... ... ... ... Профициттің сомасы мемлекеттік борышты өтеуге
бағытталады немесе республикалық және ... ... бос ... ... ... бос ... ақша – белгілі бір уақыт кезең ішінде
пайдаланылмаған, бірыңғай қазынашылық ... ... ... қаражаттар.
Республикалық және жергілікті бюджеттердің уақытша бос ... ... ... ... орталық уәкілетті орған Ұлттық банктегі
депозиттерге орналастыра алады. Уақытша бос ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілейді.
Тапшылықтың едэуір әрі ... ... ... ... ... ... ... деңгейі деп елдің жалпы ішкі өнімге
қатысты 2-3% мөлшері саналады. ... ... ... ... шығарудың немесе кағаз ақшалар эмиссиясының көмегімен ... ... ... Бюджеттің едәуір және созылмалы тапшылығы ... ... ... ... олар ақшаның қосымша (яғни
тауар айналымының қажеттіліктерінен тыс) эмиссиясымен қамтамасыз етіледі,
бұл ... ... ақша ... ... бұзылуына, ақшаның
құнсыздануына, нактылы табыстардың және халықтың тұрмыс ... ... ... ... ... жай-күйін бейнелеп көрсетеді, ал оның
болуы мына ... ... ... ... өндірістің жалпы құлдырауы;
- қоғамдық өндіріс шығындарынық өсуі;
- ... ... ... ... ақшаны шектен тыс шығару;
- бюджеттің шығыстарында экономиканың даму деңгейіне сәйкес келмейтін
едәуір ... ... ... ... ... ... жұмсалатын әскери шығыстарды, басқару
шығыстарын қаржыландырудын комақты ауқымы;
- ... ... ірі ... ... ... ... ... шығыстар мен ысыраптар.
Ақша эмиссиясы есебінен бюджет тапшылығын жабуға болмайды. ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
қарыздар шығару; кредиттік ресурстарды пайдалану. Тапшылықты ... ... жою ... секвестр – ағымдағы қаржы жылының қалған уақыты ... ... ... (қорғаландарынан басқа) белгілі бір ... ... ... ... ... ... құрамын республика Парламенті мен биліктің жергілікті ... ... ... мынандай әдістері болады:
- шығыстар тұракты, кірістер өседі;
- кірістер тұрақты, шығыстар ... ... ... шығыстар азаяды (тапшылық 2 ... ... ... – оны жабу үшін қосымша ақшалай қаражаттарды
іздестіру.
Бюджет тапшылығын қаржыландырудың жолдары:
Бюджет тапшылығының өзінің сапасы әр түрлі болуы мүмкін және оны ... ... ... ... ... Елдің бюджет құрылысына
қарай республикалың (өңірлік) және жергілікті бюджеттердің тапшылықтарын
ажыратады. Биліктің жергілікті орғандары үшін бұл ... ... ... ... ... қарағанда оны шешу үшін олардың қаржылық
ресурстары шектеулі болады. Бюджет тапшылығының ... болу ... ... ... ... ... қарсы тапшылықты, дағдарыстан кейінгі
тапшылықты бөліп көрсетуге мүмкіндік береді.
Тапшылықтың бірінші түрінің негізінде төтенше жағдайлар ... ... және т.б.) ... ... ... қиын әрі ... емес. Бұл
жағдайда мемлекеттің кәдуілгі резервтері көтірілген зиянның салдарларын
жоюга ... ... ... ... ... тура келеді. Дағдарысқа
қарсы тапшылық экономика дамуына ірі мемлекеттік жұмсалымдарды жүзеге асыру
қажеттігімен байланысты, ол ... ... ... ... құрылымында прогресті байланыстарды ... ... ... ... ... ... ... экономикадағы
дағдарыстық құрылымдарды, олардың қаржяИіық жағдайатты күйреуін, қаржы-
кредиттік байланыстардың тиімсіздігін, ... ... ... ... тұруга үкіметтің қабілетсіздігін бейнелеп көрсетеді. Бірінші, сондай-
ак екінші ... да ... ... ең ... ... ... оның салдарлары тудырып отыр. Бұдан ынталандырушы ... н ... бар ... ... ... ... ... экономикалық мазмұны мен ықпал ету бағытына қарай активті және
пассивті бюджет тапшылықтары ... ... ... ... ... (салық салудың, шығыстардың жекелеген түрлерінің мөлшері)
мемлекеттік жедел оңтайландыру нәтижесінде ... ... Дж. ... сәйкес тапшылықтың Бұл турі ұлттық ... ... ... Пассивті тапшылық ұлттық табыстың ІЖӨ-нін өсу қарқынының қысқаруы
нәтижесінде пайда ... ал Бұл ... ... құлдырауына жеткізеді. ... ... және ... ... ... ... Тап ... жай-
күйі құрылымдық және циклдіктапшылықтардыңдеңгейін анықтайды.
Пайда болу сипаты бойынша бюджеттің ... ... ... ... ... бөліп көрсетуге болады. Бюджеттің кездейсок
тапшылығы, ... ... деп ... ... ... ... кассалық (уақытша) алшактықтан пайда болады. Әдеттегідей,
кассалық тапшылықтарга кірістің бір көзіне жоғары ... ... ... ... сипаты бар (мысалы, жер салығынан, жеке адамдардың
мүлкіне салынатын ... және ... ... салықтар мен алымдардан
түсетін түсімдер) бюджеттер ұшырайды. Мұндай ... ... ... ... немесе бюджет татиылығының бұл сөздің шын мағынасында пайда
болуы бюджетке кірістер түсуінің ... ... ... ... озық ... ( кірістер мен шығыстардың токсан сайынғы
тізімдемесі) емес ... ... ... және олардан кірістердің тым
қалып коюына ... ... ... ... Республикалық бюджет туралы
заңда шекті мөлшер ретінде белгіленеді, бірак бюджеттің атқарылуы ... не ... не ... болуы мүмкін.
Жоспарға қатысы бойынша бюджет тапшылығын Республикалық ... ... күні ... ... ... және ... тыс ... әрдайым кассалық емес) тапшылық ретінде сипаттауға болады. Жоспардан
тыс тапшылық кірістердін мөлшерін онда болмаған қысқартудан, ... ... ... ... ... Егер әр түрлі резервтік, сақтық,
бюджеттен тыс арнаулы ... ... ... және ... ... жүргізу есебінен жағдаятты қорғауга ... ... ... ... ... ... ... өте
жағымсыз әсер етуі мүмкін. Жоспардан тыс тапшылықты жою мақсатында
бюджеттің ... ... оның ... ... ... ... табылады.
Ұзактығы бойынша бюджет тапшылығын созылмалы (жүйелі) және уақытиіа
(дүркін-дүркін) тапшылықка ... ... ... ... ұзак уақыт
бойы жылдан жылға пайда болуы және аса «жазылуы аса қиын ... ... Оның ... ... ... ... ... дағдарыстың
ұзақ циклі ( бірінші кезекте жауапсыздық, олак экономикалық саясат тудырған
және т.б.), ұзақ ... және ... ... ... ... ... тыс ... («қырғи қабақ соғыс» кезінде), төтенше оқиғалар,
өтелімділіктің белгілі бір ... ... ... ... қымбат
тұратын инвестициялық бағдарламалар қызмет атқарады.
Ұзактығы бірнеше айға, жылға тең болатын немесе қатарынан 3-5 жыл бойы
қайталанатын бюджеттің ... ... ... ... ... ... қиын болмайды, себебі онын негізінде жатқан экономикадағы дағдарысты
құбылыстар емес, ... ... ... ... ... және
басқадайы) және субъективтік (жоспарлау мен болжаудағы кателер, әлемдік
тауар және қор рыноктарындағы бағалардың ... және ... ... ... бағыттарына (немесе бюджет сапасына) қарай
ағымдағы бюджет тапшылығын (ағымдағы тапшылық) және даму ... ... ... ... ... Қазақстанда, дүние
жүзінің көптеген елдерінде сияқты, тапшылықтын бүкіл көлемін немесе оның
үлкен ... ... ... даму ... көшірудің заңнамалық негізі
каланған. Даму бюджетінің тапшылығын жою шығыстарды секвестрлеу жолымен,
сонымен ... ... ... ... ... кредиттік ресурстарды
пайдалану есебінен жүзеге асыру ... ... ... ... ... ... ортақ құбылыс екенін дәлелдейді. Онымен іс жүзінде
барлық мемлекеттер қақтығысады. Дамыған ... ... ... ... ... жоспарлана бастады. ... ... ... ... өндіріс үдерістерін реттеудің ... ... ... бұл салада белгілі бір ережелер мен тапшылықты басқару
механизмдерін жасауға мүмкіндік ... ... ... тапшылығын жою салықтық және салықтық емес кірістердің көлемін
көбейту, сонымен бірге инфляциялық емес және ... емес ... ... ішінде халықтың бос ақшаларын тарту жолымен ... ... ұзак ... ... ... ... орналастыру арқылы және
т.б.) жүзеге асырылуы тиіс. Түрлі деңгейлер бюджеттерін ... ... ... ... сыртқы рынокта қарыз қаражаттарының көлемін,
мемлекеттік борышты және қызмет көрсету ... ... ... ... ... тап өңірлік және жергілікті деңгейдегі
баланстылынған ... ... ... шешуші факторы болып
табылады. Салықтардың мөлшерлемелерін ... ... ... ... ... оны ... амалы болып табылады. Бюджеттің
кірістерін көбейтуге және шығыстарын қысқартуға, ... ... ... экономикалық дағдарысқа қарсы шаралардың жиынтығында
нысаналы басқаруға бағытталған шараларды әзірлеу және ... іске ... ... ... ... ... жасайды, оның әлеуметтік-
экономикалық дамуына жәрдемдесетін болады.
Бюджет ... ... ... ... үш ... сайын баланстандырылатын бюджет. Мұндай бюджет ... ... ... ... деп ... ... бюджеттің мұндай жай-
күйі фискалдық саясаттың тұрақтандырушы, циклге қарсы ... ... ... тіпті экономикалық циклдың ауытқуын ұлғайтуы
мүмкін. Жұмыссыздықтың болуы және халықтың ... ... ... ... ... түрде қысқарады. Бұл жағдайда бюджетті теңгеру
үшін ... не ... ... ... не ... ... не бұл екі әрекетті де ... ... ... ... ... ... және ... одан сайын құлдыруы
болып табылады. Бюджетті баланстау саясаты сонымен бірге инфляцияны ... ... ... ... ақшалай табыстардың артуы автоматты түрде
салық түсімдерін көбейтеді. Бюджеттің артығын жою үшін ... ... ... ... не ... ... төмендетуі, не
мемлекеттің шығыстарын көбейтуі, не бұл екі шараның ... ... Бұл ... кез ... ... ... ... ҚАРЖЫ ЖҮЙЕСІНДЕГІ БЮДЖЕТТІҢ ОРНЫ МЕН РӨЛІ
2.1 Қазақстан ... ... ... ... – мемлекеттік органдар мен лауазымды ... ... ... ... ... оның атқарылуын бақылау және
бюджеттің ... ... ... ... ... ... акті мен
регламент қызметі. Бюджеттік рәсімнің барлық стадиялары өзара байланысты
және қоғамның экономикалық процестерін ғана ... ... ... ... ... ... болып табылады. Қазақстан Республикасында
бюджеттік рәсім «Бюджет жүйесі туралы», ... ... ... ... ... жыл ... ... бюджет
туралы» заңға және Қазақстан Республикасының басқа заңдарына сәйкес
жүргізіледі. Бұл ... ... ... ... ... сәйкес
жүргізіледі.
Республикалық бюджеттің жобасын әзірлеу үшін Қазақстан Республикасының
Президенті Бюджет комиссиясын құрады.
Бюджеттік рәсімде Бюджеттік жоспарлау ... ... ... рөл ... бюджет туралы заң мыналар:
- Кірістердің, алынған ресми трансфеттердің, республикалық бюджеттен
берілген кредит бойынша негізігі борышты ... ... және ... ... көлемдерін;
- Мемлекеттік акциялар пакеті бар ... ... ... ... кәсіпорындардан алынатын түсімдердің толық
тізбесін;
- Айлық жалақының, зейнетақымен айлық есептік көрсеткіштің ең төменгі
мөлшерін;
- Қазақстан ... ... ... ... ... ... мемлекеттік кепілдіктері бойынша
міндеттемелерді орындау сомасын;
- ... ... ... ... ... және ... қалаларының жергілікті атқарушы
органдарының тиісті қаржы жылының ... ... ... ... тиісті қаржы жылына арналған мемлекеттік
кепілдіктерін беру лимитін;
- Республикалық ... ... ... ... ... және ... бойынша шекті шығыстардың
тізбесін;
- Тиісті қаржы жылына арналған республикалық және жергілікті бюджеттерді
атқару ... ...... ... ... ... бюджеттік бағдарламалардың тізбесін.
Өткен қаржы жылдарының қорытындылары бойынша пайда болған республикалық
бюджеттің кредиторлық берешегінің өтем сомасын қамтуы ... ... ... ... республикалық бюджет туралы заңның ... ... ... ... ... ... 15-нен кешіктірмей
Парламентке табыс етеді.
Республикалық бюджетті бекіту және оған ... мен ... ... Мәжілісте, одан кейін Сенатта дәйекті ... ... ... отырысында жасалады.
Бюджеттің атқарылуы жөніндегі уәкілетті орган уақытша бос ... ... ... ... ... ... ... шоттарынан Ұлттық ... ... ... ... ... ... тәртібінің мәні бюджет тапшылығының
белгіленген деңгейі асып кеткен не оны атқару барысында кіріс ... ... ... ... ... бюджет шығыстарын және кредит
беруді, бірақ ... ... 10 ... ... ... ... ... және мәслихаттардың тиісті шешімдеріне өзгерістер енгізу
жолымен қабылданады.
Қазақстан Республикасының бюджет жүйесі ... ... ... анықталады, өйткені Қазақстан – федералдық емес, басқарудың
Президенттік-парламенттік ... және ... ... бар ... ... ... ... бюджеттер: республикалық
бюджет; облыстық бюджет; республикалық маңызы бар қала, астана бюджеті;
ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) ... ... ... ... болып табылады.
Қазақстан Республикасында талдамалық ақпарат ретінде пайдаланылатын
және бекітуге жатпайтын мемлекеттік және шоғырландырылған бюджеттер, ... ... ... ... өз ... өзара өтелетін
операциялар ескерілместен, ... және ... ... ... ... ... ... қоры
болып табылады. Бюджеттік ... ... ... ... ... бюджет өз араларында өзара өтелетін
операциялар ... ... ... ... ... бар ... астана бюджеттерін және ... ... ... ... ... ... ақшалай қаражаттарының орталықтандырылған қоры болып ... ... те ... ... ... ... ақпарат
ретінде пайдаланылатын және бекітілуге жатпайтын бюджеттік түсімдерден
құралған бюджет болып табылады. ... ... – өз ... ... операциялар ескерілместен, облыстық бюджетті, аудандар (облыстық
маңызы бар ... ... ... ... ... қоры. Қазақстан Республикасында төтенше немесе соғыс
жағдайында төтенше мемлекеттік бюджет әзірленуі, ... және ... ... ... ... ... және жергілікті бюджеттер
негізінде қалыптастырылады және Қазақстан Республикасында төтенше немесе
соғыс жағдайларында енгізіледі және осы ... ... ... ... төтенше бюджеттің қабылданғаны ... ... ... ... ... ... ... төтенше
бюджеттің қолданылу уақытында республикалық бюджет ... ... ... ... жергілікті органдардың бюджеттері туралы ... ... ... ... ... ... ... токтатылысымен Республикалық және жергілікті бюджеттерді
нақтылау жүргізіледі.
Мемлекеттік ... және ... ... ... ... ... мемлекеттердегідей Қазақстан Республикасы қаржы жүйесінің
орталық буыны болып табылады.
1991 жылдан бастап Қазақстан Республикасының бюджет ... ... ... ... ... Қазақстанның мемлекетік бюджеті, басқа
одактас ... ... ... ... ... ... ... онда ел аумағының барлық бюджеттері, соның
ішінде ауылдық және поселкелік бюджеттер де камтылып ... Ол ... 15 ... республиканың мемлекеттік бюджеттерінен және
мемлекеттік әлеуметтік сактандыру бюджетінен тұрды. Одактық бюджетке ... жж. ... ... ... ... 52-50% ... ... республикалардың республикалық бюджеттерінің және 15% жергілікті
бюджеттердің қарамағында болды. 1991 ... 17 ... ... құрылысын анықтаған «Бюджет жүйесі туралы» бірінші заңға қол
койылды. Оның негізгі ... ... ... ... ... ... ... дербестігін беру еді. Әр ... ... ... ... әлі ... белгіленбеген болатын.
Рыноктық экономикаға көшумен байланысты экономикалық және ... ... 1995 ... 30 ... жаңа ... ... жылы жаңа ... заңнамасын енгізу, сонымен бірге Қазынашылық
орғандарын құру 1996 жылғы 24 ... ... ... ... ... заңын дайындауға себебі болды. Заңда бюджет жүйесінің
кағидалары ескерілді, бюджетті ... ... ... ... атқарылуын бақылаудың тәртібі регламенттелінді. ... ... ... мемлекеттік кепілдер, қарыздар, қарыз алу
және борыш, үкіметтін және жергілікті атқарушы ... ... жаңа ... ... ... ... ... жалпы
мемлекеттік салықтар, алымдар, төлемдер және жергілікті салықтар ... ... ... 1998 ... ... ... ... тура қарыз алу
токтатылды.
1997 жылы кірістер мен шығыстардың жаңа ... ... ол ... ... ... ... ... жағдай жасады.
1999 жылдың сәуірінде «Бюджет жүйесі туралы» ... заң ... ... ... ... ету мақсатында барлық
өңірлер үшін кірістерді бірыңғай бөлу ... және ... ... ... ... белгіленді. Түсімдердің түрлері бойынша
республикалық және ... ... ... ... ... ... тиісінше республикалық бюджеттен және жергілікті бюджеттерден
қаржыландырылатын мемлекеттің функциялары шектелінді. Республикалық бюджет
пен жергілікті бюджеттер ... ... ... ұзақ ... ... ... бюджеттердің теңгерімділігі жүтеге
асырылатыны анықталды. Мемлекеттік ... ... ... тыс
қорлар шоғырландырылды.
2002 жылы Стратегиялық жоспарлау агенттігін, ... және ... ... ... ... ... және бюджеттік
жоспарлау министрлігін, Қаржы министрлігін қайта ұйымдастыру бюджеттік
үдерісті реформалауда маңызды қадам болды. ... ... ... жоспарлау
мен оның атқарылу функциялары бөлінді, ал стратегиялық, ... ... ... шоғырландырылды.
Бұл әдіске сәйкес мұнайлық кірістерден түсетін түсімдер түгелдей
Ұлттық қорға ... ... ... ... ... ... экономиканың мұнайлық емес бөлігінен республикалық
бюджетке аударылатын аударымдар есебінен ... ал ... ... ... шығыстарды қаржыландыру Ұлттық қордан
алынатын кепілденілген трансферлер есебінен жүзеге асырылады, бұл ... ... ... ... бір ... соның ішінде белгіленген
шектеулер шеңберіндегі қарыз алу ... және ... ... ... жылы ... ... ... кодекстің жаңа нұскасы
бюджет жүйесін жаңғыртуга ... ... ... ... стратегиялық және бағдарламалық құжаттардың рөлі, нәтижеге
бағдарланған бюджетті жоспарлауға көшуге сәйкес ... ... ... ... кол ... үшін бюджеттік бағдарламалар
әкімшілерінің жауапкершілігін арттыру, ... ... ... ... жандандыру сияқты шешуші салаларды камтитын үш ... ... ... ... жаңа ... ... үдерістің
стадиясындағы барлық операцияларды - стратегиялық бағыттар мен мақсаттар
негізінде бюджеттік өтімдерді қалыптастыру мезетінен – ... ... ... ... ... ... жүргізуге ... ... мен ... ... ... көрсетуге қайта бағдарланған. Жаңа Бюджеттік кодекстін нормалары
бюджеттік қаражаттар мен ... ... ... ... ... ... жетелейді.
Бюджеттік заңнама бюджеттік, бюджетаралық қатынастар, бюджет жүйесінің
жұмыс істеуінің, бюджеттік қаражаттардың құралуы мен ... ... ... мен ... ... ... Қазақстан
Республикасы Ұлттық қорының қалыптасуы мен пайдаланылуын белгілейді. Бюджет
жүйесінің жұмыс істеуі бюджеттердің әр ... ... ... ... және ... ... ... қарау, бекіту,
атқару, бақылау тәртібімен, сондай-ақ республикалық және ... ... ... ... қамтамасыз етіледі. ... ... ... мына ... ... ... бюджет жүйесін ұйымдық-экономикалық орталықтандырудың
дәрежесін білдіреді. Бірлік кағидасы бұрынғы КСРО-ның ... ... ... ... ... ... ... жергілікті органдарының
дербестік алуымен және оларға қаржылық ресурстарды иелену ... ... ... Бұл ... ... ... Бюджет
жүйесінің бірлігі бірыңғай қаржылық саясатты қамтамасыз етуге бағытталған
және ең алдымен Қазақстан ... ... ... ... және саяси негізін тірек етеді. Ол реттеуші ... ... ... ... деңгейдегі бюджеттердің өзара іс-әрекетіне, төменгі
деңгей бюджеттерінің теңгерімділігі үшін оларды қаржылық қолдауға, сондай-
ақ ішінара қайта бөлудің ... және ... ... ... ... ... ... бірлігі бюджет жүйесін ұйымдастыру мен оның ... ... ... ... ... бюджеттік сыныптаманы
және бюджеттік үдерістің ... ... ... ... ... ... ... салықтық саясатты қоса ... ... ... іске асырылады.
Алайда бюджеттердің бірлігі бюджет жүйесін құрудың маңызды қағидасы
болып отырған оның жеке ... ... ... ... ... ... – түрлі деңгейдегі бюджеттер арасында түсімдердің
тұрақты бөлінуін белгілеу және ... ... ... ... ... ... ... басқарудың барлық деңгейлерінің бюджеттік
үдерісін дербес жүзеге асыру құқығы,жергілікті ... ... ... ... кірістерді және жергілікті бюджеттер қаражатының
калдықтарын жоғарғы бюджеттерге алып қоюға жол ... ... ... ... ... ... шығыстар жүктеуге жол берілмеуі.
Бюджеттің толымдылығы кағидасы Қазақстан Республикасы заңнамаларында
көзделген барлық ... мен ... ... және ... Ұлттық қорында көрсетуді, бюджеттік қаражаттарды пайдалана
отырып, өзара талаптарды ... ... сол ... ... қаражаттар
бойынша талап құқықтарынан шегінуге жол ... ... ... ... ... пен басқару органдарының барлық кірістері мен шығыстарын
бюджетке жинақтап, жұмылдырудың объективтік қажеттігін бейнелеп ... ... ... ақшалай түсімдерді, сондай-ақ бюджет шығыстарының
көлемі мен нақтылы ... ... ... ... ... бұл кағида
оны дәл қолдану бюджетке кірістерінің дербес ... бар ... ... ... ... аса көп ... жүктейтіндіктен қазіргі кезде
орынды деп ... ... ... ... ... ... ... сондықтан 1998 жылдан
бастап мемлекеттік бюджетке бюджеттен тыс қорлардың - зейнетақы, әлеуметтік
сактандыру, жол, халықтың ... ... ... және ... ... ... ... – бекітілген (нақтыланған, түзетілген) бюджеттік
көрсеткіштердің ... ... және ... ... ... ... органдардың
стратегиялық жоспарлары ... ... ... ... ... ең ... жеке ... жоспарларын және
жалпы тиісті деңгейдің бюджет ... ... ... қол жетеді.
Транспаренттілік қағидасы ... ... ... ... өзге құпия
болып табылатын мәліметтерді, сондай-ақ қоғам мен бұқаралық ақпарат
құралдары үшін ... ... ... ... ... бюджет
заңнамасы саласындағы нормативтік құқықтық актілерді, ... ... ... және ... ... ... стратегиялық жоспарлар мен олардың іске асырылуы ... ... ... ... қорын қалыптастыру және
пайдалану туралы ақпаратты міндетті түрде жариялау. Дәйектілік қағидасы деп
мемлекеттік органдардың ... ... ... бұрын қабылдаған
шешімдерді сақтауын айтады. Нәтижелтік қағидасы ... ... ... ... тура және ... нәтижелерге кол
жеткізуге бағдарланған бюджетті әзірлеу және атқару.
Сабақтастық қағидасы – өткен кезеңдерде ... ... даму мен ... параметрлер, базалық шығыстар, болжамдарына,
бюджеттік мониторинг қорытындыларына, нәтижелерді бағалауға ... және ... ... ... ... қағидасы -
бюджет жобасына қандай да ... ... ... ... ... ... нормативтік құқықтық актілердің және басқа
құжаттардың негізінде бюджетті жоспарлау.
Касса ... ...... ... ... ... ... шотқа есептеу және бірыңғай қазынашылық шоттан барлық
көзделген шығыстарды ұлттық валютада жүзеге асыру.
Уақтылық ...... және ... ... Республикасы Ұлттық қорының колма-қол ақшаның ... ... ... және ... ... банктегі Үкімет шотына аудару,
міндеттемелер бойынша қаржыландырудың дара ... ... ... ... ... ... бойынша қаржыландырудың дара
жоспарларына сәйкес төлемдер жасау және тиісті нормативтік ... ... ... ... ... мерзімінде бюджеттік
қаражаттарды алушылар шоттарына аудару.
Тиімділік ...... ... ... ... ең ... тура нәтижелерге қол жеткізу қажеттігін ... ... ... ... және атқару немесе бюджеттік қаражаттардың аз
көлемін пайдаланып тура нәтижеге кол ... ... – тура және ... ... және бюджеттік бағдарламалар әкімшілері мен мемлекеттік
мекемелер басшыларының Қазақстан Республикасы заңнамасына сәйкес ... ... үшін ... ... етуге бағытталған
қажетті әкімшілік және басқару шешімдерінің қабылдануы.
Бюджеттік қаражаттардың атаулық және ... ... ... ... ... әкімшілерінің Қазақстан Республикасы заңнамасын
сақтай отырып, бюджеттік қаражаттарды мемлекеттік органдардың ... ... ... ... кол ... ... ... жүйесін құрудың барлық қағидалары өзара үйлестірілген және
бірін-бірі толықтырып отырады, олар ... ... ... ... ... ... ... және атқарушы органдар туралы»,
«Қазақстан Республикасының жергілікті мемлекеттік басқару туралы» арнайы
заңдарында және басқа ... ... ... ... бұл ... жиі ауытқу болады. Мысалы, кейде ... ... ... өйткені көптеген арнаулы және бюджеттен тыс
қорлар пайда болады. Реалистік кағидасы да өзінің ... ... ... ... бюджеттен тыс қорлар жұмыс істеуі мүмкін, олар арқылы мемлекет
қаржылық қатынастарды саралауға ұмтылады. ... ... ... ... ... мақсатты және өңірлік бюджет ... ... ... ... бөлу ... ... асырылатын барлық деңгейлер бюджеттерінің
өзара іс-эрекеттеріне негізделген.
2005 жылы бюджетті қалыптастырудан ... оны ... ... ... ... қаржылық рәсімдерін регламенттейтін бірыңғай
заң – Бюджеттік кодекс ... ... ... ... ... ... ... қойылған, бюджеттік жоспарлаудың бұрынғы қағидалары,барлық
денгейлер бюджеттерінің кіріс және ... ... ... ... ... ... қаралды. Орта мерзімді ... ... ... ... ... ... ... атқарылу үдерісі
тәртіпке келтірілді, ... ... ... ... ... ... ... және бюджеттік жоспарлауды үйлестіру үшін үш жылдық
кезеңге арналған салықтық-бюджеттік ... ... ...... ... саясат әзірленді. Сонымен бірге бюджеттің атқарылу
үдерісі де тым егжей-тегжейлі регламенттелінді, ... ... ... ... деңгейлері жүйеленілді, әрбір деңгейдің кала мен аудан
бюджетіне дейінгі шығыстары, ... ... мен ... ... ... ... қойылды.
Заңнамада бюджеттердің тек екі деңгейі – республикалық және облыстық
денгейі ... ... ал ... ... ... ... Айқындықты қамтамасыз ету және олардың қызметіне ... ... үшін ... ... ... ... қатынас – бюджет процесін дамытудың бірден-бір қайнар
көзі
Бюджетаралық қатынастар – бұл тұрақты немесе ұзақ мерзімді ... ... ... ... ... ... өкілеттіліктері шектеу,
тұрақты және ұзақ мерзімді негізде ... ... ... ... ... ... тәртібі бойынша жоғарғы деңгей
бюджеттерінен төменгі бюджеттерге қаржыларды ... ... ... ... ... қабылдаумен немесе шығыс өкілеттіліктерді берумен
байланысты ... ... ... ... ... және ... негізінде
уақытша көмек көрсету, сонымен қатар биліктің әртүрлі деңгейлері және бір
билік деңгейінің әртурлі ... ... ... ... ... ... ... барысында мемлекеттік және
муниципалдық билік органдары арасында пайда болатын, экономика-құқықтық
қатынастар. Берілген анықтаманың принциптік ... ... ... ... ... ретінде қарастыруға ... ... ... ... ... ... толық тізімі
келтірілген;
- екіншіден, берілген анықтамада бір ... ... ... да ... ... ... жүйесі – мемлекеттік бюджеттің қызмет етуінің ұйымдастырушылық
нышаны болып табылады. Бұл елдің бүкіл аумағындағы әлеуметтік ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету
маңыздылығымен, бюджет қаржыларын пайдалану тиімділігімен шартталған.
Бюджетаралық қатынас – мемлекетті басқарудың негізгі ... ... ... ... және ... ... ... экономиканы құру
аумақаралық айырмашылықтарды теңестіру мәселелерін шешпейіше мүмкін емес.
Бюджетаралық қатынастарға мыналар жатады:
- жеке әлеуметтік және ... ... ... ... ... және ... ... арасында бөлу және
заңдық тағайындауға негізделген шығыстарды тарату;
- бюджеттік жүйенің әрбір деңгейінебекітілген өкілеттіліктерге бара-
бар шығындар ... ... ... деңгейдегі бюджеттер кірістерінің көздерін заңдық бекіту және
анықтауды көздейтін кірістерді тарату.
Қалыптасатын бюджетаралық мәнін, олардың ұйымдстырылу ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді:
бюджетаралық қатынастар қалыптасатын, бюджеттік жүйелер ... ... ... ... және бір ... ... ... бөлуге болады, ал бюджетаралық қатынастардың ... ... ... ... үш ... ... бөлуге болады. Олар:
бюджеттік жүйе деңгейлері арасында ... ... ... және ... ... ... ... бюджетаралық реттеу; бірігіп қаржыландыру
шаралары бойынша және өзара ... ... ... ... ... бюджетаралық қатынастар.
Республика үшін бюджетаралық қатынастарды реттеу өте көкейтесті және
күрделі мәселеге айналып отыр. ... ... ... әртүрлі деңгейдегі билік органдарының көптеген қаржылық
мәселелері ... ... ... ... шоғырландыру, әртүрлі
деңгейлердегі бюджеттер ... ... ... ... болуы,
жергілікті бюджеттердің меншікті кірістері деңгейінің төмендігі – осылардың
барлығы жергілікті билік органдарының, халықтың өмірлік маңызды мәселелерін
шешу ... ... ... ... сәйкес аумақтарда тиімді салықтық-
бюджеттік саясатты жүргізуге кедергі жасайды.
Бюджеттік процес маңында заңнамалар арқылы ... ... ... ... ... ... мен ... бюджеттерді
атқаруын ұйымдастыру мен оның ... ... ету ... ... ... ... процестің мазмұны елдің мемлекеттік
және бюджеттік құрылымдары арқылы анықталады. ... ... ... өз алды мемлекеттік биліктің орталық және ... ... ... ... бюджеттер мен Ұлттық қор
болжамын жасау мен қарастыру, оларды бекіту мен ... және ... ... ... және ... ... іске асыруды
көрсетеді.
Егеменді мемлекеттің ... ... ... бюджеттік
заңнамаларға сәйкес ұйымдастырылады. Қазақстанда ол бюджеттік кодексі және
басқа да бюджеттік процеске қатысты ... ... ... ... бюджеттік процесті ұйымдастыру келесі принциптерге
негізделеді.
- Тұтастық оның маңында бірыңғай құқықтық база, ... ... пен ... ... ... ... ... бірлігі және ақша жүйесінің бірлігі;
- Дербестік оның маңында бюджеттік ... ... ... өз ... еркі ұйымдастырады және сол әрекет кірістердің өздік қанар көздері
барлығымен және оларды пайдалану бағыттарын анықтайтын ... ... ... оның ... барлық бюджеттердің кірістері мен шығыстары
арасындағы арақатынастарды дұрыс ... ... ... ... ... ... ... аймақтар және іс әрекет салалары аралығындағы ақша құралдарын бөлудің
қажетті пропорцияларын қамтамасыз етуге тиісті. Бұл ... тағы бір ... ... ... ол мемлекеттің барлық ... ... бас ... ... ... оның ... ... мен қаржы резервтер
құру.
Бюджеттік кодекс бойынша бюджет қалыптасу ... ... ... ... ... ортамерзімді даму жоспары ... ... ... ... ... ... Жолдауынның
есебімен құрастырылған аумақтардың даму бағдарламалары табылады. Бюджеттік
кодексте көрсетілген басқа бір ... ... ол ... ... қоса ... қаржы ресурстарын басқарудағы мемлекеттік
биліктің фунцияларын регламенттеуі. Бұл ... ... ... экономикалық және қаржылық мақсаттарының әрекеттесуінде;
- әр түрлі деңгейдегі бюджеттердің өзара және экономика ... ... ... құралдарды жетілдіруінде;
- бюджеттен тыс арнайы қорларға бөлектеулердің көлемі мен қайнар
көздерін анықтауда;
- ... ... мен ... ... мен ... республикалық бюджет тапшылығының көлемін анықтағанда;
- жергілікті бюджеттердің ... ... ... ... ... әсері мен өтеуінің есебімен
оның динамикасы мен ахуалын бағалауда;
Бюджеттік процесті ұйымдастыру бойынша бюджеттік іс ... ... ... ... ... шешіледі:
- Жеке салықтық пен басқа түсімдер бойнша және ... ... ... мен ... ... ... бюджет кірістерін
анықтау;
- Бюджет шығындарын арнаулы және адрестік белгілер ... ... ... ... тұрақтылығын қамтамасыз ету мен ... ... ... ... қаржылық құқықтылықтын
тұрақтылықтын ... ... ... ... ... ақталған қайнар көздер арқылы бюджет тапшылығын қысқырту
мен жою;
- Әр деңгейдегі бюджеттер ... ... ... ... ... сол бюджеттер және аймақтар мен іс әрекет
салалары арасында қайта бөлу арқылы ... ... іске ... әр түрлі үлкен ауқымдағы әлеуметтік экономикалық бағдарламалардың
пропорционалдығы мен ... ... ету үшін ... ... мен болжамдаудың рөлін жоғарылату;
- заңды және жеке тұлғалар өздерінің салықтық міндеттемелерін орындау
кезінде олардың қаржылық әрекеттері мен ... ... ... ұйымдастыруы бюджеттік жоспарлау ... ... ол ... және ... ... ... ... жылға арналған бюджет саясатының негізгі бағыттары мен мемлекеттің
нығайланған қаржы жоспарының жобасын дайындаудан басталады. Жоба жыл ... ... ... ... ... Жолдауы, ортамерзімді
әлеуметтік экономикалық даму жоспары, ... даму ... ... ағымды бағалауы, макроэкономикалық көрсеткіштердің
динамикасы, ақша несиелік пен ... ... ... бағыттырының
негізінде жасалады.
Ұсынылған құжаттар ұйғарымды болған кезде Республика Үкіметі ... ... мен ... ... ұсыну тәртібі және ... ... ... ... ... ... бюджеттік процеске
қатысушылар Қазақстан Республикасы Үкіметі бекіткен республикалық және
жергілікті бюджеттерді ... мен ... ... ... ... бюджеттік жайластырушылық пен бюджеттік құқықтарға негізделген
бюджеттік процесс мазмұнымен оның іс ... ... ... ... ... ... іске асыру бюджеттік іс әрекеттің келесі
кезеңдерін ... ... ... ... ... ... және бекіту;
3. Бюджетті атқару;
4. Бюджетті атқару жөніндегі есеп беруді құрастыру мен оны бекіту.
Бюджет жобаларын ... ... ... ... мен ... тиісті атқарушы органдарына жүктелгендіктен, республикалық және
жергілікті бюджеттер жасаудың тәртібі мен мерзімі және ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істеудің тәртібі
Үкіметтің арнайы Қаулысымен анықталады. Бюджет жобасының есептемелері мен
көрсеткіштері өкілдік билік ... ... ... ... ... болады.
Бюджеттік жыл аяқталғаннан кейін әрекеттейтін бюджет процесінің ақырғы
кезеңі ол бюджет атқару жөніндегі ... ... есеп ... ... органдар ол республикалық бюджетті атқару жөніндегі
орталық өкілетті орган (Қаржы ... және ... ... ... ... органдар (әкімшілік). Есеп биліктің өкілеттік
органдарына ... ... ол ... ... ... ... БЮДЖЕТТІК ҚАТЫНАСТАРДЫ ЖӘНЕ БЮДЖЕТ ПРОЦЕСІН ЖЕТІЛДІРУ
Қазіргі уақытта бюджет ... ... ... ... ... бюджет жүйесінің ұзақ мерзімді кезеңдегі теңгерімділігін қамтамасыз
ету. Бұл ретте мемлекеттің әлеуметтік міндеттемелерін орындауға
ерекше көңіл ... ... ... ... ... оларды соңғы нәтижеге
бейімдеу;
- орта мерзімді бюджеттік жоспарлаудың рөлін арттыру;
- бюджет қаражатын негізгі бөлушілердің жауапкершілігін арттыру ... ... ... және ... ... үшін ... ... жүйесін жетілдіру.
Бюджет жүйесінің осы және басқа да ... ... ... ... үш ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық даму мен бюджет параметрлерінің болжамдарын ... жаңа ... ... ... ... ... үйлестіру керек.
Соңғы оқиғаларға сәйкес қоғамдық қаржыны басқару тәсілдемелері
реформалануда. Бюджет процесінің ... ... ... ... орта ... бағдарлау ауқымында бюджет ... және ... ... ... ... мен
дербестігін арттыру арқылы «нәтижені басқаруға» көшу ... іске ... ... ... ... басқару» тұжырымдамасының ауқымында бюджет негізінен
бюджеттік жіктеу баптарына бөлінген ... бар ... ... ... ... шектеулерді қатаң сақтаған жағдайда
бюджеттің және бюджеттік ... ... ... ... ... ... шығыстарының күтілетін нәтижелері негізделмейді, ... ... тек ... және ... ... ... ... басқару» тұжырымдамасының ауқымында бюджет мемлекеттік
саясаттың мақсаттары мен жоспарланған нәтижелеріне орай ... ... ... ... ... түрлерімен) тығыз
байланысты. Оларды жоспарлағанда ... ... ... ... ... ... назар аударылады, бюджеттік бағдарламалар
әкімшілерінің дербестігі мен жауапкершілігі кеңейеді. Ұзақ ... ... ... ... олар орта ... ... жоспарының
ауқымында жыл сайын нақтыланады, белгіленген функциялар мен бағдарламаларға
арналған қаражаттың ... ... ... осының негізінде бюджет
қаражатының әкімшісі ресурстар ... ... ... (қызметкерлерді, жабдықтарды, үй-жайларды және т.б) пайдалануды
оңтайландыру үшін жағдай жасалады. Басымдық ішкі бақылауға беріледі, ... ... ... деігейлерге жүктеледі. Қаржының қызмет
нәтижесіне мониторинг пен кейінгі сыртқы аудит жүргізіледі, мұның ... ... ... ... қол ... ... ... кеңінен қолданылатын орта мерзімді қаржылық ... ... ... ... ... ... жаңа ұйымының негізіне айналады. Ол бюджет ресурстарын ... ... және өзі іске ... ... ... ... ... орта мерзімді басымдықтары мен
бюджет ресурстарына (шығыс ... ... ... ... нәтижелерге
(көрсетілетін қызметтерге) қол жеткізуді ескеріп ... оған ... ... ... ... ... дамуымен және бюджет
шығысы нәтижелілігінің мониторинг жүйесін құрумен қатар осы үлгіде бюджет
қаражатының әкімшілері ... ... ... мен құрылымын
өзгертудің, оның көлемінің болжамын арттырудың нақты ... ... ... ... ... ... Осыған байланысты шығыс
міндеттемелерді ... ... ... мен ... ... ... сәйкес топтастыру қажет. Бюджетті жасау мен оны ... ... ... ... ... ... іске асыруын бағалауға
бағдарланады және жоспарланған жайғасымды ... және ... ... мен ... өзгертіп, атқарушы органдардың бюджетті
атқарудағы өкілеттігін айтарлықтай кеңейтеді.
Бүгінгі күні көптеген елдерде дағдарысқа қарсы іс-шаралар ... ... жоқ, оның ... ... ... ауқымдағы шараларды
қолданады. Сондықтан Қазақстанда қабылданған жаңа ... және ... ... ... активтерін шоғырландыру, ұлттық әл-ауқат
қорын құру, түбегейлі салық өзгерістері, бюджеттік механизмді ... ... ... ... жоспары көп аспектілі, жүйелі шара болып
табылады және ол әлемдік ... ... ... ... ... ... кәсіпорындардың көбісі тоқтап, жұрттың бәрі
ұсақ саудагерлікке бет бұрған кезеңде ел ... ... ... күн ... ... ... Бюджет дегеніміздің өзі, халыққа
түсінікті ... ... ... ... үшін ... ... ... «Халық болмаса мемлекет болмайды» деген аксиоммаға сүйенсек сан-
салалы қызметін жандандырамыз. Бюджетті толтырудың қисынын ... ... оңай ... емес. Сондықтан да аса қатал қаржылық бюджеттік саясат
қолданылуда. Қазір біздің барлық күшіміз кірістерді бюджетке ... ... ... жыл ... ... ... үшін жаңа ... айқындалу
жылы болды. Салық туралы жаңа заңдардың жүзеге асуы мен ... салу ... жаңа заң ... ... да ... жылы ... жылдағы салық мәселесі мен бюджетке түсетін кірісті сөз
етпес бұрын өткен жылғы көрсеткіштерге ... ... ... ... ... 2 рет талқыланды.
Салық комитетінің орталық аппараты өзге де тиісті органдармен ... ... ... ... және ... ... ... көмек көрсетті.
Салық саласы бойынша тексерулердің бірін-бірі қайталамауы үшін ... ... ... ... ... үшін ... шаралары
жаалып, ол төменгі органдарға жеткізіледі. Соның аясында тексерулер ... ... ... ... ... ... ... Қазақcтан облысы, Түркістан ... ... ... И. ... пен Г. ... қызметтен босатылады.
Кей аймақтарда негізгі-негізгі берешек мекемелер қатаң назарда ұсталып
өзге ұсақ қарыздары барлар бақылаусыз қалады. ... ... ... ... салық комитеті мен Солтүстік Қазақстан облысы салық
комитеттеері жартыжылдықтағы берешекті 24,1 млрд теңгеге ... ... бір ... ... ... ... ... ету. Біз көбінесе өзге де тиісті ұйымдармен бірлескен тексерулер
жасауға тырысамыз. Алайда ... ... әлі ... ... ... ... ... инспекциясы, немесе керісінше, Осыны
жоюымыз ... ... ... бағалаудан мына көрсеткіштер есепке
алынуға ... ... ... ... көзі ... ... орындалуы;
- бюджетке төленетін қосымша салықтар мен басқа да ... ... ... жою және ... әлеуметтік қорлармен байланыс;
- жүйені компьютерлендіру;
- есте сақтау қабілеті бар кассалық аппараттарымен жұмыс істеу;
- салық заңын жетілдіруге ұсыныстар жасау;
Осы аталған көрсеткіштер ... ... ... ... ... ... ... комитеттерінің рейтингісі анықталатын ... ... ... өзге де факторлар, тіпті еңбек тәртібі, қызметтік
міндетті атқару сияқты дүниелер есепке алынады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... Ә.Ә ... В.В ... ... ... Алматы, оқулық, 2010жыл
2. Экономикалық теория. Оқу-тәжірибелік құрал /Шумеков З.Ш., ... ... ... ... ... саясат. Оқу-тәжірибелік құрал /Жанағұлов А.Ш., Сүйіндіков
Ж.С.,Байгуренова М.А., Есдәулет М.А., Қуаныштаева А.Е.-Қарағанды 2006
4. Мадиярова Д. М. ... ... ... және ... Оқу ... - Алматы: Экономика
Қосымша –
А
Кесте 1
Республикалық бюджет кірістерінің көлемі мен құрылымы
|Түсімдердің атауы | ... | % ... |722034 |100,0 ... |649000 |89,9 ... ... |603396 |93,0 ... ... ... ... салығы |272632 |45,2 ... ... ... салық |222161 |36,8 ... |6019 |1,0 ... емес ... |39348 |6,1 ... ... операциялардан |6256 |0,9 ... ... | | ... ... ... |57630 |8,0 ... ҚАЙТАРУ |15404 |2,1 ... ... ... бюджеттің 2009-2011жылдарға арналған табысы мен шығысы
(млрд теңге)
|Атауы |2009ж |2010ж | ... |3145 |3629 |3965 |
| | | | ... ... |2126 |2376 |2716 |
| | | | ... тыс ... |55,3 |58,4 |60,7 |
| | | | ... |3320 |3749 |4122 |
| | | | ... |-539,0 |-625,4 |-482,6 |

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Мемлекеттік бюджеттің экономикалық мәні."30 бет
«жергілікті бюджеттің қалыптасуы мен тиімді пайдалануының есебі мен аудитін ұйымдастыру»91 бет
Аймақтың әлеуметтік-экономикалық дамуында жергілікті бюджеттің әсерін талдау (Қызылорда облысы Қармақшы ауданы әкімдігінің экономика және бюджеттік жоспарлау бөлімі мысалында)33 бет
Бюджеттің есебі94 бет
Бюджеттің кіріс бөлігін қалыптастырудағы салықтардың теориялық негізі54 бет
Бюджеттің кірісі мен шығысының экономикалық талдауы41 бет
Бюджеттің кірістері, шығыстары және бюджеттік құқықтық қатынастар 7 3. Мемлекеттік борыш 1311 бет
Бюджеттің экономикалық маңызы және оның кірістері мен шығыстары35 бет
Бюджеттің экономикалық маңызы мен рөлі25 бет
Бюджеттің экономикалық мәні10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь