Жеткіншектердің девиантты мінез- құлқындағы гендерлік айырмашылықтарды зерттеудің теориялық негіздері

Мазмұны

Кіріспе

I Бөлім. Жеткіншектердің девиантты мінез. құлқындағы гендерлік айырмашылықтарды зерттеудің теориялық негіздері.
1.1. Девиантты мінез. құлық психологиясының теорияларының жалпы сипаттамасы.
1.1.1. Девиантты мінез. құлық себептерін түсіндірудің негізгі бағыттары.
1.2. Гендерлік айырмашылықтар психологиясы.
Кіріспе

«Не істесем екен, не істесем екен сендерге, сүрініп кетіп, бүлініп жатқан тағдырлар»
Мұқағали Мақатаев

Зерттеу тақырыбының көкейкестілігі. Қай ғасырда болмасын, тәрбие мәселесі назардан тыс қалып көрген емес. «Бала тәрбиесі – мемлекеттің маңызды міндеті» деген сөзді Платонның өзі де бекер айтпаған болар. Ұлт болашағы – жас ұрпақ десек, мынау өтпелі кезеңдегі жас ұрпақ тағдыры, болашағы барша қауымды бүгіннен бастап алаңдатуы тиіс. Халқымыз ұрпағымен мың жасайды дегенде, дендері сау, өмірге икемді, жүйкесі мықты ұрпақ туралы айтқаны күмәнсіз.
Жаңа ХХI ғасырда біз өзіміздің және балаларымыздың болашағын қандай күйде көргіміз келеді? Осыны айқындап алатын кез жетті. Елбасымыз Н.Ә. Назарбаев өзінің «Қазақстан – 2030» бағдарламасында осыған жол ашып беріп, салауатты өмір сүруге шақырып отыр.
Адам денсаулығына кері әсер ететін, оның ұрпағын тоздыратын әдеттер, яғни шылымқорлық, маскүнемдік, есірткі қолдану, өзіне- өзі қол салу, жезөкшелік, т.б. көптеген мінез- құлық ауытқушылықтары ұлт рухына үлкен қатер төндіруде. Қазақстан Республикалық денсаулық сақтау агенттігінің мәліметтеріне сүйенсек, балалар мен жеткіншектердің психикалық және мінез- құлықтық бұзылыстар мен аурулар қарқынды өсіп келеді. Балалардың 60% жуығы темекі тартатындығы, 40% ішімдік пайдаланатындығы, тіпті 12% жуығы есірткі қолданатындығы да бүгін бәрімізге мәлім болып отыр. Бұл, сөз жоқ, қынжыларлық жайт.
Қазақта «ауру қалса да әдет қалмайды» деген сөз бар. Сондықтан осы уақытқа дейін мән бермей келген қауіпті әдеттерден арылуды ойласақ, онымен күресу жолдарын айқындай түсіп, жеткіншектердің девиантты мінез- құлық дәл соларға неліктен аса тән болатындығын зерттеп, үлкен ғылыми- педагогикалық мәселеге айналдыруымыз қажет.
Девиантты мінез- құлық, соның ішінде жеткіншектердің девиантты мінез- құлқы мәселелерін зерттеу XIXғ. Ч. Ломброзоның еңбектерінен бастау алып, қазіргі күні бұл мәселе көптеген ғалымдардың зерттеу нысанына айналған. Девиантты мінез- құлықты зерттеудің дәстүрлері психоаналитикалық және әлеуметтік мектептерде қалыптасқан, ал әлеуметтік психология шеңберіндегі жеке бағыт ретінде ол әлеуметтік және криминологиялық еңбектерде көрінді. Олардың ішінен М. Вебер, . Олардың ішінен Ч. Беккарла, М. Вебер. Э. Дюркгейм, О. Конт, Р. Мертон, Р. Миллз, Т.Парсонс, А. Подгурецкий, Н.Дж. Смелзер, П. Сорокин, Г. Тард, Э. Ферри, Э. Фромм және т. б. ерекше көңіл бөлуді қажет етеді. Ресейлік ғалымдардың ішінде А.А. Александров, Б.С. Братусь, Л.И. Божович, С.А. Беличев, Л.С. Выготскийді, М.Г. Гернет, Я.И. Гелинский, А.А. Габиани, С.И. Голод, В.П.Кащенко, И.С. Кон, В.Н. Кудрявцев, Ю.А. Клейберг, В.Т. Лисовский, А.С. Макаренко, В.В. Новиков, А.А. Реан, А.М. Свядощ, А.А. Сукало, С.Т.Шацкий,В.Ф. Шавчук және Д.И. Фельдштейнді ерекше атап өткен жөн.
Қазақстандық ғалымдардың да осы мәселеге аса ден қойып, зерттеу жүргізулері өте қуантар жайт. Олардың ішінен Г.Е. Аимбетова, Ш.Е.Джаманбалаева, Д.А. Дуйсенгалиева, Т.А. Заритовская, Д. Казымбетова, А. Канагатов, К.Д. Калиев, А.Ш. Шөпшекпаева, т.б. атамауға болмайды.Бұл ғалымдар жеткіншектердің девиантты мінез- құлқы, оның себептері, динамикасы, оның алдын- алу және психокоррекция шаралары аймағында күшті еңбек етуде. Олардың еңбектерін қарастырсақ, мұнда жеткіншектердің девиантты мінез- құлқы жалпылай, яғни тек жастық критерий бойынша ғана қарастырылатыны анық. Жеткіншектік жастың ерекшеліктері, психологиялық сипаты жалпы қамтылып, девиантты мінез- құлықпен
        
        Мазмұны
Кіріспе
I Бөлім. Жеткіншектердің девиантты мінез- құлқындағы гендерлік
айырмашылықтарды зерттеудің теориялық ... ... ... ... ... теорияларының жалпы
сипаттамасы.
1.1.1. Девиантты мінез- құлық себептерін түсіндірудің негізгі ... ... ... ... ... ... не ... сендерге, сүрініп кетіп,
бүлініп жатқан ... ... ... ... Қай ... болмасын, тәрбие
мәселесі назардан тыс қалып көрген емес. «Бала ...... ... деген сөзді Платонның өзі де бекер айтпаған болар. Ұлт
болашағы – жас ұрпақ десек, ... ... ... жас ... ... барша қауымды бүгіннен бастап алаңдатуы тиіс. Халқымыз ұрпағымен
мың жасайды дегенде, дендері сау, өмірге икемді, ... ... ... туралы
айтқаны күмәнсіз.
Жаңа ХХI ғасырда біз өзіміздің және балаларымыздың болашағын қандай
күйде ... ... ... ... алатын кез жетті. Елбасымыз ... ... ... – 2030» ... ... жол ашып ... өмір ... шақырып отыр.
Адам денсаулығына кері әсер ететін, оның ұрпағын тоздыратын ... ... ... есірткі қолдану, өзіне- өзі қол салу,
жезөкшелік, т.б. ... ... ... ... ұлт ... үлкен
қатер төндіруде. Қазақстан Республикалық денсаулық сақтау агенттігінің
мәліметтеріне ... ... мен ... ... және ... бұзылыстар мен аурулар қарқынды өсіп келеді. Балалардың 60% ... ... 40% ... пайдаланатындығы, тіпті 12% жуығы есірткі
қолданатындығы да бүгін бәрімізге мәлім болып ... Бұл, сөз ... ... ... ... да әдет ... ... сөз бар. Сондықтан осы
уақытқа дейін мән бермей келген ... ... ... ... ... жолдарын айқындай түсіп, жеткіншектердің девиантты мінез- құлық дәл
соларға неліктен аса тән болатындығын зерттеп, үлкен ... ... ... ... ... ... ... ішінде жеткіншектердің девиантты мінез-
құлқы мәселелерін зерттеу XIXғ. Ч. Ломброзоның еңбектерінен бастау ... күні бұл ... ... ... ... нысанына айналған.
Девиантты мінез- құлықты зерттеудің ... ... ... мектептерде қалыптасқан, ал әлеуметтік психология шеңберіндегі
жеке бағыт ... ол ... және ... ... ... ... М. ... . Олардың ішінен Ч. ... М. ... ... О. ... Р. ... Р. Миллз, Т.Парсонс, А. ... ... П. ... Г. ... Э. ... Э. ... және т. б. ... көңіл
бөлуді қажет етеді. Ресейлік ғалымдардың ішінде А.А. Александров, Б.С.
Братусь, Л.И. Божович, С.А. ... Л.С. ... М.Г. ... ... А.А. ... С.И. Голод, В.П.Кащенко, И.С. Кон, В.Н. Кудрявцев,
Ю.А. Клейберг, В.Т. Лисовский, А.С. Макаренко, В.В. ... А.А. ... ... А.А. Сукало, С.Т.Шацкий,В.Ф. Шавчук және Д.И. Фельдштейнді
ерекше атап өткен жөн.
Қазақстандық ... да осы ... аса ден ... зерттеу
жүргізулері өте қуантар ... ... ... Г.Е. ... Д.А. Дуйсенгалиева, Т.А. Заритовская, Д. Казымбетова, А.
Канагатов, К.Д. Калиев, А.Ш. ... т.б. ... ... ... ... ... құлқы, оның себептері,
динамикасы, оның алдын- алу және психокоррекция шаралары ... ... ... ... ... ... ... жеткіншектердің
девиантты мінез- құлқы жалпылай, яғни тек ... ... ... ... ... Жеткіншектік жастың ерекшеліктері, психологиялық
сипаты жалпы қамтылып, девиантты мінез- құлықпен ұштастырылады. Бұл дұрыс-
ақ. ... ... бір ... ... тыс ... ... тәрізді. Бұл қандай
жағдай?
Жеткіншектердің көбінің ... ... ... ... ... ... Оларға сәйкес, ер адам күшті, ... ... ... ... ... ... және т.б. ... ал әйел заты – ... ... ... ... ... ... және т.б. болуы шарт.
Бүгінгі таңда өмір ұл балалармен ... ... қыз ... ... құлқындағы девиациялардың өсуінің мысалдарын келтіріп отыр. Осы
мәселемен күресу қоғамға ауыр тиіп ... ... ... жеткіншектердің
девиантты мінез- құлқы жыныс ерекшеліктерін ескермей- ақ зерттелінген еді.
Ол ең ... ... ... деп ... да, ... ... ... құлқын зерттеуге деген
гендерлік келісті ұсына келе, оның ... жаңа ... аша ... ... ... ... ... келісінде психикалық
құбылыстарға деген «жыныссыз көзқарас» ... ... ... «ер» ... иерархиясы мен поляризациясы қатал ұстанбайды. Психологиядағы
гендерлік талдаудың әдіснамалық ... ... ... Х.Джин,
Д.Кандиоти, Г.Коои, Д.Фаррингтон, Д.Зиммерман, т.б.), сонымен ... ... ... ... ... ... т.б.) ғалымдары да өңдеуде.
Біз неліктен жеткіншектердің девиантты ... ... ... ... ... алуды ұсынып отырмыз?
Ер және әйел адамдардың биологиялық айырмашылығынан бас ... ... ... ... ... ... жеткіншек ұл
және қыз балалар арасындағы агрессивтіліктің айырмашылық бастауын олардың
әлеуметтенуі мен ... ... бір ... ... ойнау
спецификасында көруге мүмкіндік береді.
Балалық шақтан есею фазасының дағдарыстық сиаптымен ... ... ... ... ... орындалатын
гендерлік рөлдерге деген талаптардың айқындалмауы келіп қосылады. Мысалы,
қыз балалардан үйде ... ... ... ... ... етсе, мектепте – ұлдардың жетістіктеріне тең ақыл-ой
және ... іс- ... ... ... ... ... (БАҚ) ола ... қатал, өзіне сенімді болу керектігін
біледі. ... ... ... ... және ... пен ... ... жетеіншекті өзін жыныссыз және оған ... ... ... пенде сезінуіне әкеліп соғады. Мұндай жағдайдағы
агрессивтілік, түрлі девиациялар ... ... ... ... байланысты қысымға жауап ретіндегі қорғаныс
механизмі болып ... да ... ... ... алу девиантты мінез- құлқы
байқалатын жеткіншектермен ... және ... ... ... ... ... маңызды принцип болары анық.
Сонымен, жеткіншектердің девиантты мінез- құлқын зерттеуге деген жаңа
келіс зерттеу ... ... ... ...... девиантты
мінез- құлқындағы гендерлік айырмашылықтар».
Зерттеу мақсаты: жеткіншектердің девиантты мінез- ... ... ... ... ... келесі міндеттер алдыға қойылды:
1. Жеткіншектердің девиантты мінез- ... ... ... ... ... ... ... девиантты мінез- құлқындағы гендерлік
айырмашылықтарын эксперименталды ... ... ... ... ... ... ... алынған нәтижелерді өңдеу және
қорытындылау;
4. Педагогтерге, ата- ... ... ... белгілеу.
Зерттеу нысаны: жеткіншектердің девиантты мінез- құлқы.
Зерттеу пәні: жеткіншектердің девиантты мінез- ... ... ... ... ... мінез- құлқындағы гендерлік
айырмашылықтарды маскулиндік деңгейі анықтайды.
Зерттеу әдістері: әдебиеттерге теориялық талдау жасау, Бем ... ... ... ... ... ... Басс- Дарки агрессия күйін диагностауға арналған әдістеме,
жыныстық ... ... ... проективті әдістеме,
нәтижелерді математикалық өңдеу, статистикалық мәліметтерді қолдану.
Зерттеудің эксперименталды ... ... ... Үлбі ... жасы ... ... бойынша инспекциясында тіркелген 34
жеткіншек.
Практикалық мәні: зерттеу барысында алынған ... ... ... бейім жеткіншектердің гендерлік әлеуметтенуінің профилактикасы,
коррекциясы бойынша нұсқауларды практикалық тұрғыдан пайдаланыла алады.
Зерттеу жұмысының құрылымы: зерттеу ... ... ... ... ... қорытындыдан, әдебиеттер тізімінен және тіркемелерден
тұрады.
Кіріспеде тақытыбымыздың көкейкестілігі ашыла ... ... ... ... ... ... ... пәні, зерттеу болжамы, зерттеу
әдістері, зерттеудің эксперименталды базасы және ... ... ... ... ... мінез- құлқындағы гендерлік
айырмашылықтарға қатысты психологиялық ... ... ... ... ... ... мінез- құлқындағы гендерлік
айырмашылықтарын эксперименталды зерттеудің әдістері, процедурасы, зерттеу
базасы, нәтижелердің интерпретациясы көрініс берген.
Қорытындыда жасалған ... ... шолу ... ... ... зерттеу болжамымыздың дәлелдену – дәлелденбеуі
жағдайы бағаланған.
Әдебиеттер тізімінде автормен зерттеу ... сай деп ... ... ... қатары берілген.
Тіркемелерде эксперимент барысында қолданылған ... ... ... таблицалар берілген.
1.1.Девиантты мінез- құлық психологиясының теорияларының ... өмір сүру мен іс- ... ... адам ... даму
және қызмет ету заңдылықтарын зерттейді.
Психологиялық пәндердің жалпы қатарындағы ерекше арнайы ... ... ... әлеуметтік психологиясы болып келеді.
Ол жеткіншектік жаспен байланысты әлеуметтік- ... ... ... ... ... өзінің пәні бойынша комплексті, пәнаралық сипатқа
ие. Алайда, шет елдік те, отандық та психологтарда «девиантты мінез- ... ... ... ... ... жоқ. Бір зерттеушілердің ойынша,
«девиантты мінез- ... ... ... ... ... ... кез- келген түрі жайлы сөз болған жағдайда қолданылуы тиіс
деп санаса, ... бұл ... тек ... ... бұзуды, ал
үшіншілері - әлеуметтік патологияның сан алуан ... ... ... және т. б.), ... ... ... ... rүрделілік мұнда жатыр׃ девиантты мінез- құлық әрқашан адамдардың
қылықтарының, әрекеттерінің, іс- ... ... ... ... ... ... ... нормаларына, мінез- құлық ... ... да бір ... ... мен рөлдерге сәйкес келмейтін мінез- құлықты девиантты деп
атайды. Мұнда кейбір ғалымдар санау басының нүктесі ретінде ... ... ... ... ... ... ... құлық аттитюдтерін( эталондар, үлгілер) қолдануды жөн көреді. ... тек ... ғана ... ... ... ... (көзқарастар) да
девиантты бола алады деген ... ... Жиі ... ... ... оған ... қоғамның реакциясымен байланыстырады, сонда ... ... ... ... ... ...... нормадан ауытқу;
артынан ол изоляция, емдеу, түрмеге жабу және тағы басқа жазалау түрлерін
қолдануға әкеліп ... (Б.А. ... ... ... ... ... индивидтің нақты
әрекеттерін де, сонымен қатар, тұрақты әлеуметтік құбылысты да ... ... деп ... нормалар мен күтулерге сәйкес келмейтін мінез-
құлық ... ... онда « ... ... ... түсінігі
салыстырмалы болып келеді, ал осыған сәйкес, девиантты мінез- құлық ... ... ... ... ... девиантты мінез- құлық жайлы ең жалпы көзқарастарды ... оған ... ... ... және ... құбылыс ретінде
анықтама беруге болады. Сондықтан да девиантты ... ... - ... ... мен күтулерді тұлғаның оларға деген құндылықтық
қатынасын көрсетуі арқылы ... ... ... ... ... мәнді мақсатқа жету құралы ретінде;
– психологиялық ширығу, шектелген қажеттілікті қанағаттандыру
және іс- әрекеттен ... ... ... ... ... ... өз динамикасына ие. Әрине, оның көрініс
беруінің әлеуметтік қауіпті формаларын минимизациялау немесе ... өз ... ... ... үшін осы ... ... алуы міндетті.
Жеткіншектік девиацияларда келесі ерекшеліктер аса айқын көрініс ... ... ... ... ... жоғары аффективтік ширығуы;
2. реакцияларының импульсивті сипаты;
3. реакциялардың қысқа мерзімділігі критикалық шығу ... ... ... деңгейі;
5. реакцияларының дифференсацияланбаған бағыттылығы;
6. девиантты әрекеттерге дайындықтың жоғары ... ... ... – бұл ең ... өзара әрекеттесу үрдісінде
пайда болатын қандай- да бір мәселелерді ... ... орын ... ... қатынастарының ерекше формасы; бұл өзінің алғашқы
әлеуметтік ортасынан дистанциялану(алыстау) және жаңа ортаға кірмеу жолымен
жеке ... « Мен »-ін ... ... ... ... жасөспірім
өз әлеуметтік статусын жоғалтады да, топқа, жалпы қоғамға оппозицияда
болады. Бұл ... ... ... ... ... қайта
ұйымдастырылуына әкеліп соғады, себебі оның әлеуметтік рөлін өзгертіп қана
қоймай, оның психикасының ... ... қол ... ... ... әрқашан да конфликтті және қоғамда, ... ... ... ... ең ... тұлғаның өз ішінде болып
жатқан қайшылықтарды бейнелейді Шынында, «конфликт» терминінің өзі арнайы
әдебиеттерде көптеген ... ие. Ол « ... ... қарама-
қайшылықты көзқарастар, мінез- құлықтың екі ұшты тенденцияларының көрініс
беруімен сипатталатын психологиялық және әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... және өткір эмоционалды
күй кешулермен ... ... қиын ... ... В.Г. Зазыкин,
А.П. Чернышев, 1992) ретінде, «мақсаты нейтрализация, қол сұғу ... жою ... ... ... мен ... белгілі бір
статус, билік, ресурстар үшін күрес»(О.Н. Громова, 1993) ретінде, және де
«қақтығыс ... ... да ... ... ... түсініліп,
бағаланатын әлеуметтік қайшылық»(Е.Н. Степанов, 1994) ретінде және т. б.
қарастырылады.
Адам мінез- құлқы – ең күрделі ... ... ... алған жөн. Оны
себептілігінің аналогиясы бойынша табиғи ... ... ... ол ... өзара әрекеттесуші факторлардың – әлеуметтік -
экономикалық ... ... ... ... және ... тура салдары болмайды. Адам мінез- құлқында ... ... ... күй ... ... бейнеленіп, ъеорын алады. Сондықтан да, адам
өмір салтының және ... ... ... де, ... факторларын
да жеклеу мүмкін емес. Девиантты мінез- құлықта объективті ... ... ... ... ... ... ... зерттеудің дәстүрлері негізінде
психоаналитикалық және ... ... ... жеке ... ол әлеуметтік және криминологиялық еңбектерде көрінді деуге болады.
Олардың ішінен Ч. Беккарла, М. Вебер. Э. ... ... ... ... ... А. ... Н.Дж. ... ... Г. ... Э. ... Э.Фромм және т. б. ерекше көңіл ... ... ... ғалымдардың ішінде А.А. Александров, Б.С. Братусь, Л.И.
Божович, С.А. Беличев, Л.С. ... М.Г. ... Я.И. ... ... ... ... ... Ю.А.Клейберг,
В.Т.Лисовский, А.С.Макаренко, В.В.Новиков, А.А. Реан, А.М.Свядощ,
А.А.Сукало, С.Т.Шацкий, В.Ф. ... және ... ... ... ... қатар, дңевиантты мінез- құлықты түрлі ... ... ... ... пәні бола ... ... құқықтану мен психиатрия,
статистика, этнография, антропология және т.б. ... ... ... ... механизмдерін ең алдымен әлеуметтік психология
зерттейді.
Н.А.Бернштейн әрбір ғылым өз аймағындағы ... ... ... екі анықтаушы сұраққа жауап беруі тиіс деп ескерген еді, олар:
құбылыс қалай және ... ... ... ... ... ... әлеуметтік психологиясы үшін үшінші сұрақтың да мәні ... ... ... не үшін іске асырылады, қандай міндетті шешуге
бағытталған? Төртінші сұрақты қоюға да ... ол нені ... ... ... ... ... құлықтың феноменологиясы, оның
сапалық сипаттамалары мәселесін қояды. Екінші сұраққа жауап девиантты мінез-
құлықтың себеп- салдарлық байланыстарын зерттеуді көздейді. Және де ... ... ... біз ... ... мінез- құлыққа тікелей
итермелейтін мақсаттар мен мотивтерді талдауымыз қажет. Ал, ... ... ... ... жауап адамдардың айырмашылықтары ... ... т.б.) ... ... ... ... ... жасалынатын әлеуметтік жағдайлар мен шарттардың
түрлілігі салдарынан аса күрделі және ... ... ... ... құлықтың себептерін түсіндірудің негізгі
бағыттары.
Девиантты мінез- құлықтың себептерін қалай түсіндіруге ... өте ... ... ... ... ... терминінің өзінен
қашқақтауға тырысады; оны жеткілікті түрде корректті емес, көп мағыналы деп
санап, корреляциялық байланыстар мен тәуелділіктер жайлы сөз ... ... ... ... ... өзін де түрлі анықтамаларда
кездестіруге болады. Біріншіден, әлеуметтік ... ... ... ... әлеуметтенуі) барысында ойнайтын рөлдерінің мәні жайлы
көзқарас(Дж. Мид) орын ... ... ... аса кең ... жақын әлеуметтік ортамен салыстыруға келмейтін қоғамның жалпы
тұлғаға әсері ретінде. ... ... ... ауытқудың жоғары
мүмкіндігіне шарт болатын аса нақты факторлар да бар екені ... ... ... мінез- құлықтың себептеріне қатысты ... ... ... ... ... құлқында түрлі дәрежедегі компоненттер үйлесіп жататындығы
белгілі, олар: биологиялық, ... және ... ... ... ... олардың қайсысына басты назар аударылғанына байланысты
девиантты мінез- құлықтың негізгі себептері де анықталады.
Девиантты мінез- құлықтың ... ... ... ... ... ... ... көзқарасынан
түсіндіретін теориялардың тарихы ертеден бастау алған, алайда бұл бағыттың
классикалық ғылыми еңбектері тек XIX ... ... ... Ең ... ... ... ... Чезаре Ломброзоның еңбектері. Онда ... ... ... мен ... мінез- құлқының арасындағы
байланысты көрсетіп, ... Ол туа ... ... ... ... Ч. ... сәйкес, оны физикалық, анатомо- антропологиялық
белгілер бойынша ... ... ... ... ... алдыға шығыңқы
төменгі жақ, «мыжырайған» тұмсық, сирек сақал, құлақтың салбыраңқы ұштары,
төмен орналасқан ... және т.б. ... ... ... ... ... ... автор «туа біткен қылмыскердің» 37-
ге жуық сипатын атап көрсетті. Ч.Ломброзоның ілімін XIX ғасырдың ... ... ... аса радикалды теоретикалық сынға салды. Кейін
Ломброзо ілімі ... ... деп ... ... Уильям Шелдон адамның соматофизикалық құрылысы типтері, оның
темпераменті және ... ... ... ... ... ... дене ... 3 түрін бөлген: эндоморфты, мезоморфты және
эктоморфты – олар ... 3 ... ... ... ... ... ... үйлесуі нақты бір психотипті көрсетеді.
Мысалы, церебротониктерге ұстанымдық, сезімталдық, социофобия, жалғыздыққа
бейімдік тән; ... ... ... ... ... тасыған
энергия, басшылық пен билікке ұмтылыс, тәуекелге бел ... ... ... жоқ ... ... ... ... Чарлз Дарвин ұсынған эволюциялық бағыт
маңызды мәнге ие. Бұл келіс ... ... мен ... ... Мұнда адам мінез- құлқының түрлі аспектілері түрлік
тұқымқуалау ... ... ... ... ... келісті сынға алушылар жануарлар мінез- құлқының заңдарын адам
психологиясына көшірген негізсіз, ... деп ... ... ... ... ... этологиялық келісті ұсынды.
Мұнда ол адам ... ... ... ... тіршілік үшін күрестің туа
біткен инстинкті деп түсіндірді. ... ... ... ол алғашынан
агрессивті, инстинктілерге негізделген деп қрастырған. Теоретиктер –
эволюционистер ... ... ... ... ... көзі ... туа
біткен механизм болып табылады: барлық жануарларға, соның ішінде адамдарға
да тән ... ... ... ... ... детерминанттарын қазіргі күнгі
зерттеулер белсенді жалғасын табуда және биология, медицина, криминология,
физиология және ...... өз ... ... ... ... пен әлеуметтік жақтарды
теңестіру, адамның ... ... ... ... ... ... ... дамудағы саласы. Оның ... ... ... ... жіне Г.Мендель. Олардың зерттеулерінің
нәтижелері психогенетика немесе «евгеника» ... ... ... Евгеника ( тура мәніт – «ең күштілердің тууы жайлы ғылым») тілеген
белгілері бар ұрпақ тудыру үшін ... ... ... ... ... ... белгілерді беру заңдылықтарын ашты. Дәл ол
генетиканың негізін салушы болып табылады. Ол ең ... ... ... ... ... олар өзгермейтін дискреттік бірліктер
түрінде ұрпақтан ұрпаққа беріледі. Тұқымқуалаушы белгілер ... ... және ... ... ... ер және
әйел жыныстық жасушалары- ... ... ... ... ... 1912 жылы ... ... орналасатындығын ашқан.
У. Пирс XX ғасырдың 60 жж. Ортасында мынандай қорытындыға келді:ер
адамдағы артық Y- ... ... ... ... ... Ал, ... ... зерттей келе, мынандай қорытындыға
келген: экстраверттер интраверттерге ... ... ... аса бейім, ал
бұл, өз кезегінде, генетикалық дәрежемен шартталған.
Алайда, девиантты мінез- құлықтың жалпы ... ... ... аз ... ... ала айта ... бүл девиантты мінез-
құлықтың психологиялық теорияларына да қатысты. Көптеген мамандар девиантты
мінез- құлықтың табиғаты мен ... ... ... ... ... ... ұстануды жөн көреді.
Әлеуметтік келіс.
XIXғ.соңы – ... ... ... Э.Дюркгейм,
Д.Дьюи, М.Вебер, Л.Леви- Брюль және т.б. ауытқыған мінез- құлықтың
адамдардың ... ... ... ... ... Жан ... ... Дюркгеймнің түрлі аномалийлер саны әрқашан соғыс жылдарында,
экономикалық кризистер, әлеуметтік толқындар ... кқрт ... ... ... ... мінез- құлықтың әлеуметтік
тамырларына бағыттала келе, «туа ... ... ... ... ... олар және ... ізбасарлары әлеуметтік орта мен
девиантты мінез- құлық ... ... ... ... ... ... ... түсіндіре алмады.
Э. Дюркгейм адам қоғамына девиациялардың қандай- да бір ... ... ... тән ... деп санаған. Ол адам денесінің
температурасы тәрізді және де ... осы ... да бір ... ... ... ... ету қажет. Э. Дюркгейм өзін- өзі өлтірулер
табиғатын зерттей келе, өзінің аномия теориясында девиацияға ... ... ... деп ол күрт өзгерістер, секірістермен
тудырылған қоғамның ... ... ... ... ... күйін
түсіндірді.
Оның теориясын дамытып, модификациялаған – Р.К. ... Ол ... пен ... ... ... ... заңды құралдар және
қажеттіліктерді қанағаттандырудың ... ... ... ұмтылыстары
арасындағы қақтығыс, қайшылықтардың нәтижесі болып табылады деп санады.
Мертон «аномиялық бейімделудің» бес тәсілін ... ... ... ... ... және көтеріліс(мятеж). Мұндағы
конформизмді(сәйкестік) девиантты емес ... ... ... типі ... ... осы ... әлеуметтік қолданатын мақсаттар мен ... ... ... мен ... толық қабылданады.
Инновация(мақсаттарды қабылдау, оларға жетудің легитимді тәсілдерінен
бас тарту) қолдау тапқан қоғамдық ... ... ... оларға
жетудің әлеуметтік қабылданған тәсілдерін жоққа шығаруды білдіреді.
Ритуализм берілген ... ... ... ... қолдау табатын тәсілдерді қолданумен келісуді білдіреді.
Ретритизм (әлеуметтік нормаларды орындаудан бас тарту, пассивті қашу)
адам бір ... ... да, ... қол ... ... құралдары мен тәсілдерінен де бас тартқан жағдайында бақыланады
(мысалы, наркомания түрінде).
Көтеріліс (бунт, әлеуметтік нормаларды теріске ... тек қана ... ... ескі ... мен ... ... ауыстыруды көздейді.
Т.Парсонс Р.Мертонның аномиялық бейімделулер типологиясын кеңейтіп,
девиантты мінез- құлықтың 8 типін ұсынды. Ол ... ... ... ... күтулермен түсіндірді. Жеткіншектер мен жастардың
мінез- құлқын ол ... ... ... ... яғни оны ... ... қажетті мінез- құлықтың аса нақты көрсеткіштері болмаған
немесе өз мәнділігін жоғалтатын күй деп ... Бұл ... ... ... болады,өйткені мұндағы негізгі орынды
жеке бас сіттілігі алады. ... ... ... дифференсация дамиды,
ал ол қақтығыстарға және ... ... ... ... соғады.
Әлеуметтік девиациялардың басқа объективті факторы- девиантты
субмәдениет және оқыту ... ... ... Л.Оулин). Солайша,
ерте балалық шағынан девиантты субмәдениетке (криминалды, конфликтті немесе
ретристік) енгізілген ... ... ... ... ... ... ... зор. Қазіргі заман субмәдениеттерінің ... ... ... ... аса ... алайда ол жеткіліксіз
зерттелген сұрақ екені анық. Тұлға әрқашан қандай- да бір ... ... ... хақ. ... ... ... қажеттіліктер басымдық
көрсетеді- топқа ену, оның нормаларын ұстану, оның мүшелеріне еліктеу, өзін
басқа топтарға ... ... ... ... көптеген субмәдениеттер
өсіп, дамиды- аристократиялық элита, хиппи, металлистер, рокерлер, гейлер,
скинхэдтер,т.б.
Девиантты мінез- құлық, ... ... ... рөл» ... әлеуметтік функциясы» ұғымдары арқылы суреттеледі(Дж.Мид, М.Дойч,
Р.Краусс). Рөл – адам мінез- құлқына ... ... ... ... ... ... ... жайлы елесі, және де алатын орын, яғни статусқа
сәйкес ... ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін,
соның ішінде- девианттың да рөлі бар.
Қазіргі заманғы ... ... ... ... ... ... мінез- құлықты тұлғаның мәдени ... ... ... ... ... ...... нормалар мен
күтулердің оларға деген тұлғаның құндылықтық ... ... ... ... ... Бұл үшін ... құралдар қолданады: слэнгтер,
мода, символика, мәнер, әрекет,т.б. Жеткіншектердің ... ... ... ... өзін- өзі тұрақтандыру жіне «сілкіну» құралы ретінде
орын алады.
Сонымен, әлеуметтік жіне оған жақын әлеуметтік- психологиялық теориялар
девиантты мінез- ... ... ... қоғам мен нақты тұлға
арасындағы күрделі өзара қатынастар нәтижесі ретінде ... ... ... ... ... ... құлықтың шынайы себептері бар
екенін көріп отырмыз, мысалы әлеуметтік ... және ... Ал, ... ... біз ... ... оның тұлғасының
әлеуметтену үрдісіндегі индивидуалдығының рөлін түсінуге келеміз.
Әлеуметтік жағдайлар девиациялардың ... ... ... аламыз. Алайда, олар нақты тұлғаның ауытқыған мінез- ... мен ... ... ... ... анық.
Психологиялық келіс.
Біз мінез- құлықтық девиациялардың қалыптасуына түрткі ... және ... ... қарастырдық. Енді тұлғаның
ауытқыған мінез-құлқының психологиялық механизмдерін қарастырайық. Мұнда
тұлғаның ... ... ... күн ... ... ... ... шолу арқылы көптеген сұрақтарға ... ... ... ... ... теориялар адам мінез-
құлқының санасыз механизмдерін ашады. З.Фрейд(1856-1939) ... ... ... және ... ... ... Тағы ... психикалық аппарат құрылымын енгізу болды. З.Фрейд ұсынған
құрылымдық модельге үш жүйе немесе күш ... Ид, Эго және ... ... жайы осы үш ... ... ... ... тәуелді.
Ид- бұл терминді Фрейд қарапайым тілектер, ... ... ... ... ... және ... ... үлкен бөлігін бейнелеуге қолданды. Бұл «қайнаған эмоцияларға
толы ... өмір ... ... және берілген жанұя шеңберінде қол
жетерлік жолдарды табуға ... ... ... ... Ол Ид
ұмтылыстарын басқаруға қажет. Ол ... ... ... бейсана
аспектілерге ие. Саналы Эго – көптеген адамдар оны «жеке Мен» ... ... ... түсінеді; ал бейсана Эго қорғаныс үрдістеріне ие.
Ид және ... ... ... – Эго ... ... Бұл- ... ... әсерінің бейнесі болып табылатын психикалық аппараттың бөлігі. ... ... ... ... міндеті – Эгоға моральдық әсер ету арқылы Ид
тілектерін басу. Берілген құрылымның ... ... ... болып
табылады: идеал, өзін- өзі бақылау, ар- намыс, ұят.
Тұлғаның қалыпты дамуы оптималды қорғаныс механизмдерінің пайда болуына
әкеледі, олар сана мен ... ... ... теңестіреді.
Керісінше жағдайда тұлғаның қалыптасуы аномальды сипатқа ие болады. Келесі
қорғаныс механизмдері ең маңызды болып табылады: ... ... ... ... ... ... ... неофрейдистердің аса көрнекі өкілдері қақтығыстардың
сексуалды этиологиясы жайлы көзқарастардан бас ... ... ... ... ... себептері өмірдің алғашқы жылдарындағы
анасымен эмоционалды контактінің, жылы қарым- ... ... ... ... ... ... салушы А. Адлер ... сәби ... екі ... ... ... ... сезімі
және өзі тәріздестермен ортақтық ... Ол ... ... және ... ... қатынастарды орнату ретінде мінсіздікке
ұмтылады. А.Адлер индивидуалдылықтың дамуын айқындаушы негізгі ... ... ... ... ... ... ... – бұл басқалардан асып ... ... Оның ... ... ... билікке, сұлулыққа, байлыққа,
күшке, танымалдыққа, білімділікке ұмтылыс және т.б. Асып түсу ... ... ... толымсыздық сезіміне жауап ... ... ... сезімі, Адлер бойынша, алғаш рет 4-5 жаста ... ... ... жеңудің негізгі тәсілі – компенсация.
Толымсыздық сезімін компенсациялау үшін адамдар ... ... ... басқаларды басып тастауға талпынады немесе зорлықты қолданады.
Басқалары «легальды» ...... ... топтарға бірігуге
және т. б. жүгінеді. Жеткіліксіз немесе дөрекілік компенсация ... ... аса ... ... ... және ... комплексіне
айналады А.Адлер берілген механизмді аномальді және ... ... ... ... ... ... ретінде А.Адлер
отбасы құрылымын бөліп көрсетеді. Ондағы баланың орны және сәйкес ... ... ... ... ... ... мәнді, әуелі жиі жағдайда
шешуші әсер етеді.
АҚШ және Канада психологтарында девиантты мінез- құлықты түсінуге деген
мінез- құлықтық ... ... ... ... ... ... ... жеке бағыт ретінде ХХ ғ. ... ... Оның ...... Дж. Уотсон, Б.Скиннер, т.б. Бихевиоральды теория –
эксперименттер негізінде адам ... ... ... немесе
принциптерін қамтушы теория. Девиантты ... ... ... ... адекватты емес әлеуметтік үйретуге көшіріледі. Бұл келіс эмпирикалық
бақылауларға негізделеді, соның ішінде адекватты емес ... ... ... ... ... ... және ... мінез-
құлық салдарын коррекциялау мүмкіндіктері бар.
Гуманистік келіс мінез- құлықтағы ... ... өз жеке ... ... жоғалтуы және қалыптасқан тәрбие жағдайларында өзіндік
тұрақтана алмауы салдары ретінде қарастыруды болжайды. Бұл бағыт ... ... ... ... орнату арқылы ... ... ... пікірді ортаға салады. Бұл индивидуалды
контакт баланы оның қызығушылықтарын ... ... ... жылы ... ... оқу ... жаңаша тарту, ендіруге мүмкіндік
береді.
Соңғы екі оңжылдықта батыс психологиясында эмпирикалық келіс ... Оның мәні ... ... ... жатыр.
Мұнда мінез- құлықтық ерекшеленетін тұрақты симптом өз ... ие ... ... және т.б.) Бұл ... ... мен ... тұлға құрылымындағы небір тұрақты ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Түрлі
ауытқулардың мұндай классификациясы ның мысалы ретінде Халаган мен Кауфман
ұсынған ... ... ... мінез- құлықта
синдромдардың(аномалиялардың) төрт типін ... ... ... ... тұлға бұзылыстары, есеймегендік, асоциалды тенденциялар.
Бірінші тип (мінез- құлық бұзылыстары) тыңдамаушылық, деструктивтілік,
ашуланшақтық, жауапсыздық, қызғаныш, жабысқақтық, ... ... тип ... ... ... ... ... өзіндік
сана, қарым- қатынастан қашу, мазасыздық, жылау және т.б. көрінеді.
Үшінші тип (есеймегендік) алаңғасырлық, пассивтілік, нервтік ... және т.б. ... ... тип ... ... синдромдары: жаман достар, сабақ
және т.б. босатулар, асоциалды топтарға беріліп кету.
1960 жж. кибернетика мен ... ... ... ... ... және ... ... психотерапия бағытының
пайда болуына әкелді. Бұл келіс шеңберінде тұлға қандай- да бір әлеуметтік
жүйенің элементі ретінде қарастырылады. Мысалы, адам ... ... ... ерекше әсер етеді, себебі ол жанұя жүйесіне ... ... ... ... ... ... ... жүйе ішкі және сыртқы өзгерістерге тез және ... ... ... ... және дисфункционалды бола алады. Дисфункционалды
жанұя стрессорлармен күресе алмайды және өзінің әрбір мүшесінің тұлғалық
өсуіне ... мен ... ... ... ретінде жанұя
жүйесіндегі өзгерістерді талап ететін кез- келген оқиғаларды аламыз,
мысалы, ... ... ... ... ... ... баланың
жеткіншектік жасқа жетуі, балалардың үйден кетуі, т.б.
Психологиялық концепцияларды талдау арқасында ... ... ... мәселе – тұлғаның ауытқыған мінез- құлқы қаншалықты ... ... ... көз ... Мұнда девиантты мінез- құлықты танып
білуге бағытталған Х1Х- ХХғғ. ... ... ... ... психологиялық ерекшеліктері жайлы
орасан зор ... ... ... ... идеалдарына,
қызығушылықтарына, ерік ерекшеліктеріне, іс- әрекет мотивтеріне, олардың
дамуына әсер ететін ... ... ... ... жүргізілді.
Алайда, жеткіншектердің ауытқыған мінез- құлқының себептерін ... ... ... Бұл мәселені зерттегендердің қатарынан И.С.Кон,
а.е. Личко, К.Леонгард, Д.Б.Эльконин, Б.М.Слуцкин, А.М.Яковлевті ... ... жөн. Олар ... ... ... ... үшін ... девиантты
мінез- құлық себептері келесілер:
1. Әлеуметтік теңсіздік. Бұл тұрғындардың үлкен бөлігінің өмірінің
кедей, төмен деңгейінен(ең алдымен ... ... бай ... ... ... ... коррупция және т.б.
көрініс береді.
2. Девиантты мінез- құлықтың ... ... ... ... ... ... ... және тұлғаның бөлектенуінен
көрініс береді. Нарықтық экономикалық қоғам өмірі базарға ұқсап
кеткен. Онда барлығы сатылады және сатып ... ... күш ... сату ... ... ... деградациясы мен құлауы
топтық алкоголизация, ... ... ... ... ... және ... бұзушылық арқылы көрініс береді.
3. Девиантты мінез- құлықты нейтралды- қолдаушы қоршаған орта. Жас
девианттар көбінесе жағымсыз, ... ... ... ... және ... ... жағымсыз жағдайлары(шарттары), білімді
меңгерудегі мәселелер және сонымен байланысты оқудағы ... ... ... ... ... және ... ... туатын
қақтығыстар, денсаулық күйіндегі түрлі психофизикалық ауытқулар ... ... өмір ... ... ... ... ... Жеткіншектердің девиантты мінез- құлқының негізгі түрлері.
Психология ғылымының, әсіресе жас ерекшелік психологиясы саласындағы
көптеген ғалымдардың ... ... ... ... жас ... ең маңыздысы – жеткіншектік кезеңге қатысты ортаға ... ... ... көз ... Бұл, әсіресе, осы ... ... ... ... себебі әр ғалым бұл жастың
«шекарасын» өз қалауынша белгілеген. ... бір ... ... келесі
бірнеше фактілер көрсетеді: Мухина жеткіншектік кезеңді 10,12 – 13,15 жас
аралығы деп қарастырса, ... оны екі ... (12- 15; 1-16) ... деп
түсіндірді. Девиантты мінез-құлық психологиясы аймағындағы ғалымдардың көбі
(Ю.А.Клейберг, Е.В.Змановская, т.б.) жеткіншектік кезең – 12-17 ... ... ... деп ... Көзқарастардың бір- бірімен
айқасуы жағдайында да барлық ... ... ... бір ... ... психологиялық жағынан жеткіншектік кезең аса күрделі және
қарама- қайшылықты. Осы кезеңді қамтитын қысқа ... ... ... ... ең ... ... ... Бұл жолды өзімен және басқалармен болатын
ішкі қақтығыстардың көмегімен жеке адамға тән жаңа ... ... ... ...... жеке ... ... дамудағы маңызды фаза.
Жеткіншек сөзінің мағынасы ішкі дүниенің негізгі тенденциясының ... Бұл ... ... өсу, есею ... ғана емес, сонымен
қатар, дәл осы жасқа тән өзін кем ... ... ... де қатар жүреді. Жеткіншектік шақтан есеюге өтудің қалыпты
сипаттамасы – мақұлдау, талпыну, тәуекелге бел буу, өз қабілеттігін байқау.
Осы уақыт ... ... тек ... физиологиялық өзгерістерге ұшырап
қана қоймай, ақыл- ой, психологиялық, әлеуметтік жағынан да ... ... ... ... ... ... ... болуға
талпынып, пайдалы іспен шұғылданады. ... ... ... ... ... ... емес объектілерге де толық зейін қоя алады.
Алайда, бала сабақта белсенділік көрсетпейді, ол жолдастарымен кездесіп,
әңгімелесу үшін ... ... ... ... ... деген қатынасын жаңаша
бағалайды. Өзін жеке адам ретінде бағалауға деген қажеттілік туады, өзінің
есеюімен, өзбеттілігімен ... ... ... ... ... ... мен ... түсінбеушілігін Левин «ашық бөгет» деп ... ... ...... пен ата- ... бірін- бірі түсінуде
бір бөгет болады деп түсіндірді. Жеткіншектің ... ... өзін ... деп ... тек ... адаммен үзіліссіз қатынас
орнатып, сол адамды жақсы білуде пайда болады. Сонымен қатар, өзін- ... ... ... алу ... өзін анық тани ... ... Жеткіншектің ағзасы қалыптаса бастаған кезде өзіндік
сезім, ата- анасына, туыстарына, досына, жолдастарына, қатынасы күрт ... Бұл ... аса ... ... тым ... жүрекке алу
қасиеттерімен ерекшеленетіндіктен, ерсектердің кез- келген сөздері
жеткіншекпен тым ауыр ... ... оны ... ... оның өз ішкі ... ... ... түсуінің
себебі болады.
Қорытындылай келе, жеткіншектік жас жоғары «риск» тобын көрсетеді.
Біріншіден, өтпелі кезеңнің ішкі қиындықтары әсер ... ... ... Мен- ... ... ... ... жасөспірімдіктің әлеуметтік орнының «шекаралылығы» және нақты
айқындалмауы. ... ... ... ... қайта
құрылуымен шартталған қарама- қайшылықтар: сыртқы нормаларды орындау мен
үлкендерді тыңдауға негізделген ... ... ... енді әсер
етпейді, ал саналы тәртіп пен өзіндік бақылауға негізделген «ересектік»
тәсілдер әлі қалыптасқан жоқ ... әлі ... жоқ[ ... ... ... кезең психологиялық жағынан аса
күрделі және қарама- қайшылыққа ... ... ... ... айырылу, соның салдарынан өз жолын ... ... ... ... жетілуге деген жолға түсу, т.б. ... ... ... ... ... ... көріністеріне бет бұруына
әкеліп соғуы ... жайт ... ау. ... ... ... – қоғамдық
пікірдің жақтырмауын, келіспеушілігін тудыратын кез- келген мінез- құлық»
дей келе, ... ... ... ... ... ... келесілерді
жатқызады:
➢ агрессивті мінез- құлық;
➢ тәуелді мінез- құлық;
➢ суицидалды мінез- құлық.
Мінез- құлықтық девиациялардың ... ... ... біз олардың
көріністерінің көп түрлілігіне көз жеткіземіз. Алайда, ауытқыған мінез-
құлықтың түрлі формалары ... ... ие ... ... ... ... бір ... тобына жатқызудың басты критерийі болып
табылады. Осындай мәнді белгілердің бірі – деструктивтілік- ... ... Шын ... де, ... ... ... құлық бірдеңенің
(денсаулық, қатынастар, тұлғаның өзін, қоғамдық тәртіп) бұзылуына немесе
әуелі - өмірдің ... ... ... ... өз ... ... деп ... негізгі адам
сипаттамасымен тығыз байланысты. Латын тілінен аударғанда «агрессия» сөзі
«шабуыл» деген мағына береді. Қазіргі уақытта ... ... ... Бұл ... ... ... ... ыза) де, негативті
мотивтермен (мысалы, зиян келтіру ұмтылысы) де, сонымен қатар, ... ... ... ... және қиратушы әрекеттермен ... ... не ... ... ... не оларға басымдық
көрсету мақсатында шынайы мінез- құлықта немесе қиялында көрініс беретін
тенденция ... деп ... ... ... ... ... ... ие, олар:
➢ бағыттылық;
➢ көрініс беру формалары;
➢ интенсивтілігі.
Агрессия сыртқы объектілерге (адамдар немесе заттар) немесе өз- өзіне
(дене ... ... ... ... үшін ... адамдарға бағытталған
агрессия ерекше қауіпті. А.Бандура және Р.Уолтерс оны ... ... ... ].
Агрессияның әдетті көрінісі ретінде қақтығыстық, дөрекілік, қысым
көрсету, ... ... ... ... қорқыту немесе физикалық күш
қолдануды бөліп көрсетеді.
Тұлғаның агрессивті мінез- құлқын тудыратын ... ... ... ... ... ... сипаты адамның жас
ерекшеліктерімен айқындалатыны анық. Әрбір жас ... ... ... ие және ол ... ... ... бір ... қояды. Қарастырып
отырған мәселемізге байланысты ... ... ... мінез-
құлықтың ерекшелігі – ересектердің авторитетінің «талқандалуы» фонындағы
оның ... ... ... тәуелділігі болып табылады. Осы кезеңде
агрессивті болу «күшті болып көріну немесе болу» дегенді ... ... ... ... ... ... өз дәстүрлері мен
мифтері бар. Мысалы, топ мүшесі ретінде қабылдау немесе жаңадан келгендерді
сынақтан өткізу ... ... ... Бұл ... ... ... күшейте түседі, ал мифтер өздерінің топішілік және ... ... алу үшін ... Мысалы, «топқа мүше еместерге»
қатысты зорлықтың кез- келген көріністері ... ... біз ... ... ... ... дәрежеге жеткізуіміз қажет»
деген ұстанымдармен ақтап, жақталады.
Солайша, агрессивті мінез- құлық жеткіншектік жас үшін ... ... ... Ал, егер ... яғни жыныстық факторды бағалайтын болсақ,
онда ер адамдар (ұлдар) тура және физикалық ... ... ... ие ... әйел ... (қыздар) жанама және ... ... ... ие. ... ... ер жынысына физикалық
зорлық- зомбылыққа деген жоғары бейімдік тән ... әйел ... ... ... жиі және ... ... болып табылатын жас ерекшелік, гендерлік факторлардан ... ... ... ... ... ... ... агрессивті мінез- құлықтың қалыптасуында аса маңызды мәнге ие.
«Тұлғаның ауытқыған мінез- құлқы» аса ... және ... ... ... мінез- құлық немесе ... ... ... ... қарастырылады. Тұлғаның тәуелді мінез- құлқы аса
көкейтесті әлеуметтік мәселе болып ... ... ол ... ... ... ... ... негативті салдарға ие болуы мүмкін.
Сонымен қатар, бұл кез- келген отбасында кездесетін ең көп ... ... ... алғанда тәуелділік деген ұғымды «қанағат алу немесе
бейімделу мақсаттарындағы біреуге немесе ... ... ... ... қарастырады. Солайша, тәуелді мінез- ... ... ... ... біреуді пайдаланумен (злоупотребление), сонымен ... ... ... де ... ... ... ... отырған болмыстың тағы бір атауы қолданады – аддиктивті мінез-
құлық. Ағылшын тілінен аударғанда addiction- бейімдік, жоюшы әдет.
Тұлғаның девиантты ... ... бір түрі ... ... мінез- құлық өз кезегінде көптеген түрлерге ие. Олар аддикция
объектісіне ... ... ... ... ... ... ... бұл кез- келген ... ... ... ... ... – химиялық заттар, ақша, жұмыс, ойындар, физикалық
жаттығулар немесе секс.
Шынайы өмірде тәуелділіктің келесі объектілері аса кең ... ... ... (легальді және легальді ... ... ... ... бірінші топшаға жатады);
➢ тағам;
➢ ойындар;
➢ секс;
➢ дін және діни культтер.
Аталған объектілерге сәйкес, тәуелді мінез- құлықтың келесі ... ... ... ... ... ... токсикомания, есірткі
тәуелділігі, дәрілік тәуелділік, алкогольдік тәуелділік);
2. тағамдық мінез- құлықтың бұзылыстары ... тыс ... ... бас ... ... – ойын ... (компьютерлік тәуелділік, азарттық
ойындар);
4. сексуалды ... ... ... ... ... вуайризм, некрофилия, садомазохизм);
5. діни деструктивті мінез- құлық (діни фанатизм, сектаға ... ... ... ... ... ... өзі басқару немесе
бейімделу мақсатында бірдеңені немесе біреуді пайдаланумен ... ... ... ... ... ... ... құлық көпфакторлы құбылыс болып танылады. Қарастырып
отырған тақырыбымызға байланысты аддиктивті мінез- ... ... ... және ... ... атап өткен жөн. Кейбір
әлеуметтік топтар үшін тәуелді мінез- құлық топтық динамика көрінісі болып
табылады. Әрине, бұл бізді ... ... ... ... қатысты.
Мысалы, жеткіншектердің топтасуының жоғары ... ... ... ... ... ... ... рөлін
ойнайды. Бұл жағдайда химиялық тәуелділік ... ... ... ... жеткіншек үшін өмірлік маңызды келесі функцияларды орындайды:
➢ есейгендік және ата- аналарынан босау сезімін қолдайды;
➢ топ мүшесі болу сезімін, сонымен ... ... емес ... ... ... адамдарға бағыттамай- ақ, сексуалды және ... ... ... ... ... ... көмектеседі;
➢ түрлі заттармен эксперимент жүргізу арқылы жеткіншектердің
креативті потенциалын іске асырады.
Бақылауларға ... олар бір ... ... ... мінез-
құлықтарымен ерекшеленетіндігін мүмкін екенін көрсетеді. Әуелі, ... ... ... ... ... балада тәуелді мінез-
құлықтың қалыптасуы міндетті түрде болмайды екен. Бұл фактілер – ... ... ... аса ... рөл ... ... шеңберінде ең алдымен тәуелді мінез-
құлықтың ... ... атап өту жөн. ... ... ... әйел адамдарға тән болады, ер жынысының өкілдерінде гэмблинг жиі
кездесетіні анық. Бірқатар жағдайларда жастық ... ... ... ... ... Солайша, наркомания, токсикоманиямен 14
жастан 25 жасқа дейінгі адамдар зардап шексе, алкоголизм көбінесе ересек
адамдарға тән болады.
Жастардың ... ... ... ... ... ... токсиндік) заттарды пайдалануға итермелейтін
негізгі себептер келесілер: ... ... ... ... ... Бұл ... ... қыз балаларға қарағанда
ер балалар көп пайдаланады екен. Сонымен бірге, әйел адамдар бұл ... ... ... өз ... іздеу, зорлықпен қысым көрсету ... бас ... ... ... ... қазіргі уақытта глобальді қоғамдық мәселе болып
табылады. Бүкіләлемдік денсаулық сақтау ... ... ... жыл ... ... өзі ... ... саны 400-500мыңға жетсе,
оған ұмтылыстардың саны – ондаған есе көп ... ... ... өзін-
өзі өлтірудің саны өлтірулердің санынан шанамен үш есе асып түседі.
500 мыңнан 1млн. ... ... ... бар қалалардағы өзін- өзі
өлтірулердің деңгейі аса жоғары. Миллионер- қалалардағы ...... Бұны жай ... ... ... мегаполистердегі
әлеуметтік жағдайдың жақсы болуымен түсіндіруге болады, себебі екіншілері
әлеуметтік және экономикалық дамудың аса ... ... ие. ... ... ... деңгейі тұрғындар арасындағы балалар шамасының
жоғары болуымен, ұлттық- діни ... аса ... ... және ... өмір ... ... өзі ... суицид (лат. «өзін өлтіру») – бұл ... өзін ... ... ... Өз ... есеп бере алмайтын немесе оларды
басқара алмайтын адам әрекеті ... ... ... ... нәтижесіндегі өлім ситуацияларын өзін- өзі өлтіруге емес,
кездейсоқ қайғылы оқиғаға жатқызады.
Қазіргі уақытта ... ... ... ... ... ... ... бұл психикалық жағынан қалыпты
адамның мінез- құлқы. Суицидалды мінез- құлық - өзін өмірден айыру жайлы ... ... ... әрекеттер. Қарастырылып отырған мінез-
құлық құрылымында келесілерді бөледі:
- суицидалды әрекеттердің өзі;
- суицидалды көріністер (ойлар, ... ... ... ... ... құлық ішкі және сыртқы көріністерде бірдей
іске асырылады.
Суицидтердің типологиясына қысқаша ... ... ... ... ... ... шынайы, демонстративті және жасырын. Шынайы ... ... ... ... ... ... кейде аса кездейсоқ
блоатыны рас. Мұндай суицидте ... ... күй, ... күй немесе
өмірден кету жайлы жай ойлар ... ала ... ... мұндай күйін
қоршағандар байқамайды да.
Демонстративті суицид өлу тілегімен ... ... ол өз ... ... ... ... ... орнату тәсілі болып табылады. Бұл
өзіндік ... да ... ... ... Бұл ... өлім оқиғалы
кездейсоқтық салдары болып келеді.
Жасырын суицид (жанама ... өзі ...... ... құлықтың
бұл түрі оның қасиеттеріне қатал ... ... ... дәл ... пен нәтижегеие. Бұл мінез- құлық өмірден кетуге қарағанда,
жоғары ... ... ... ... ... Бұл ... «өз
еркімен» ашық түрде өмірден кетуді таңдамайды. Оны ... ... ... құлық деп атауға ... Бұл ... ... жүру, экстремалды спорт түрлерімен немесе қауіпті бизнеспен
айналысу, ... ... ... да бола ... жас ... ... ... құлықтың ерекшеліктеріне үлкен
әсері бар. Мысалы, жасөспірімдік немесе қарттықтың басы тәрізді ... ... ... ... ... ... ... нәтижелері бойынша, 13 жасқа дейінгі балалардағы
суицидалды мінез- құлық – сирек ... 14-15 ... ... ... ... күрт өсе ... де, 16-19 жастарда максимумға
жетеді.
А.ГАмбрумованың суицидалды мінез- ... ... 770 бала ... ... ... ең жас ... 7 жастағылар
болғандығын көрсетіп отыр. Көбі қыз балалар екен (80,8%). Қыз ... жиі ...... ... ұл ... – қантамырларын кесу мен асылу
екенін ... ... ... ... өлім ... 11-14 ... ... түріне жақындайды деп санайды. Сол, яғни жеткіншектік жасқа
қарай өлім шынайы құбылыс ретінде қабылдана бастайды. Сәйкесінше, ... ... ... ... ... ерте ... тән емес. Ал,
жеткіншектік жаста суицидалды мінез- құлық басқаша ... ... ... ... ... ... өзі өлтіру ұмтылыстары
аса жиі кездеседі, алайда олардың аз бөлігі ғана өз мақсатына жетеді. Бұл
жас кезіндегі суицидалды ... ... жиі ... ... ...... сипатына ие. А.Е.Личко бойынша, жеткіншектердің 10%-да ғана
өзін- өзі өлтіруге деген шынайы ниет, ... ал 90%-да – бұл ... ... ... екен. Жеткіншектер тобында сонымен бірге психикалық
бұзылыстар рөлі ... ... ... депрессия).
Жалпы алғанда, жеткіншектердің суицидалды мінез- құлқына құрбы-
құрдастары және ата- ... ... ... әсерінің
маңыздылығын атауға болады. Л.Я.Жезлованың ойынша, пубертаталды ... ... ... пубертатты жаста – ... ... ... ... ... орай, аз зерттелінген болса да, басқа аса маңызды факторға –
жеткіншектік ... ... ... ... ... ақпараттар
құралдарының (БАҚ) 1999 жылға «Иванушки Интернешнл» жастар поп- ... ... ... ... өзі ... ... мәліметтерге жауап ретінде
бірнеше қыздар- жеткіншектер өз кумирлерінің әрекетін қайталап, үлгі етті.
14 жастан кейін суцидалды мінез- құлық ... да, ұл ... ... ... ... беретіні анықталған.
1.2. Гендерлік айырмашылықтар психологиясы.
Батыстағы гендерлік зерттеулердің дамуында шартты түрде үш ... ... Бұл ... ... ... ... ... дамуымен байланысты, гендерге бағытталған алғаш ғылыми еңбектердің
пайда болупериоды. Либералды феминизм жыныстардың теңдігін, оған ... ... ... ... Заң ... ... мен саяси
шешімдер, либералды көзқарас бойынша, гендерлік ... ... ... ... ... ... ... тиіс.
Қарастырылып отырған периодта (уақыттық шекарасы шамамен – 70 жылдар)
басымдық көрсеткен құрылымдық функционализм теориясында жыныстар арасындағы
қатынастар ... ... ... ... ... концепциясы арқылы
айқындалады (Т.Парсонс). Т.Парсонс концепциясында өмірдің жеке ... ... ... ... мәселеге аса көңіл бөлінген. Саясат
әлемін, заңдық құқықтар мен ... ... ... ... ер ... басымдық көрсететін дәл осы ... ... ... және престиж аймағы болып мақұлданады. Әйел адамдар «билік»
ететін өмірдің жеке ... ... ... сана ... ... реттік, қосымша, престижді емес және мәнсіз сипатқа ... ғ. ... ... ... ... функционализмге
сүйенген жыныстық- рөлдік келіс кеңінен тарады. Бұл келістің мәні ... ... ... ... игеріледі. Жыныстық рөлді игеру мінез-
құлықтың нақты бір типінің ғана емес, сонымен ... ... ... ... бүкіл өмір салтының бар болуын да білдіреді. ... ... ... ... ... арқасында қол
жеткізіледі. Олар маскулинді және феминді мінез- ... ... ... ... үлгілеріне сәйкес тұлғаны қалыптастырады.
Гендерлік психологияның дамуын келесі бағыт контекстінде ...... ... ... Ер және әйел ... ... ... ... ... ... ... әйел жынысының өкілдері арасындағы айырмашылықтар ойлағаннан гөрі аз
болып шыққандығын ... ... Ер ... ... ... қабілеттер болса, ал әйел адамдарда – вербалды қабілеттер
көбірек дамыған. ... ... ... ер адамдар агрессивтілік және
доминанттылық, ал әйел адамдар ... және ... ... ... ... ... ерекшеленеді. Ер және ... ... ... ... болсақ, әйелдерге «жанұялық»
рөлдер, аса мәнді болады. Ал, ер ...... ... рөл жанұя мүшелеріне қамқорлық көрсету және күтумен көбірек
байланысты; кәсіби ... ер ... ... ... негізгі
рөл ойнайды.
Агрессивтілік деңгейі, математикалық және вербалды қабілеттері бойынша
әйел мен ер ... ... ... ... қолдайтын
көзқарастарға біржақты қарау дұрыс емес, себебі ... ... пен ... ... ... ... ... айқындалмайды.
Соңғы уақытта гендерлік мәселе ғылымның ... ... ... бере бастады. Бұл тенденция психологияны қамтымай қойған жоқ.
Психологиялық ... ... ... ... ... зерттеулер» сияқты ұғымдарды жиі кездестіруге
болады.
Ресейлік ... ... ... ... 1992 жылы ... ... политика» атты мақалалар жинағында алғаш рет ... ... ... орыс ... ... ... бір мәнді аудармасы жоқ, ал оның
жазылуы мен ... ... ... ... ... ... Ағылшын
тілі қорының американдық сөздігінде «gender» сөзінің бір мағынасы «жыныстың
жіктелуі, жыныс» деп ... яғни ... - ... ... ... ... ... мағынасы – «түсінік», яғни мұнда гендер
классқа, топқа, категорияға қатысты көрсететін қатынастар ... ... ... баршаға ортақ анықтамасы шетел де, отандық
әдебиеттерде де жоқ. Бұл ... ... ... ... ... ... ғалымдар қолға алған. Бұл авторлардың барлығымен гендердіің
биологиялық жыныстан айрмашылығы, яғни оның ... ... ... атап ... ... ... ... ретінде қарастырылды).
Екіншіден, гендердің әлеуметтік мәні ер және әйел адамдардың ... ... ... түрлі нормаларымен айқындалған. Бұл нормаларды, әрине,
қоғам шығарып,мақұлдағаны белгілі.
Қазіргі заманғы отандық психологияда жастар ... ... ... ... ... тобы ... ... ал жастар
психологиясын қазіргі заманғы әлеуметтік теорияның ең ... ... ... ... ... ... белсенді зерттеу көптеген
онжылдықтар бойы жүргізіліп келеді. ... ... ... ... жастар психологиясы еліміздің жас ұрпағының дамуының түрлі
сапалы динамикаларына көңіл бөлген.
Қазір жастар психологиясы бойынша еңбектерде ... ... ... ... ... ретінде қарастырылады. Жастар –
тек болашақ қана емес, олар – «тірі қазіргі шақ болмысы». Қазіргі ... жаңа ... ... ... ... ауыр ... ... қайта құрылулар қазақстандықтардың қоғамдық өмірінің
экономикалық жағын ... қана ... ... ... ... ... Сәйкесінше, жастар ортасында әлеуметтік ... ... ... ... негіздер жоғалды, ал жаңа қоғамға
адекватты саналы- прагматикалық мораль әлі қалыптаса ... жоқ. ... ... ... ... ... құлықтың түрлі формалары
пайда болады. Жалпы жастарға стандартты емес мінез- құлық әрқашан да ... ... ... ... ... ... пайда болған жастар
маскулиндігінің екпінді қалыптасуының тенденцияларына көліл ... ... ... ... ... ... тән ... болып
келе жатқаны анық. Қазіргі қоғамда ер және әйел ... ... ... ... ... бастан кешіруде, мұнда бір
биологиялық жыныстың дәстүрлі ... ... ... қарама- қайшы
жыныспен игеріліп, демонстрацияланады. Бұл жағдай орындалатын гендерлік
рөлдерге ... ... ... ... ... керек. Мысалы, қыз
балалардан үйде ұқыптылықты, ... ... ... ... ... мектепте – ұлдардың жетістіктеріне тең ақыл-ой
және физикалық іс- әрекеттегі жетістіктерді күтеді, ... ... (БАҚ) ола ... қатал, өзіне сенімді болу керектігін
біледі. Осыған байланысты ... ... ... ... ... ... ер және әйел ... ... ... ... әсер ... зерттейтіндігін қолдап отыр.
Қазіргі заманғы гендерлік психологияда бұл аймақ «маскулиндік – феминдік»
ұғымдары дихотомиясы арқылы ... ... ... ... «маскулиндіктің» де ортақ жалғыз
анықтамасы жоқ, әдетте ол ... үш ... ... ... ... яғни ... категория ретінде маскулиндік әйел
адамдарға қарағанда объективті түрде ер адамдарға тән ... және ... ... ... және ... ... ... категория ретінде маскулиндік қоғамның символикалық
мәдениетінің элементтерінің бірін, ар адам кім болуы келеді, оған
қандай қасиеттер тән ... ... ... ... ... ... ... категория ретінде маскулиндік – бұл ... ... ... ... «шынайы» еркекті бейнелейтін
белгілер жүйесі, бұл еркектіктің нормативті эталоны.
Р. ... ... ... төрт ... компонентін қарастырады:
1﴿ әйелдерден ерекшелену қажеттілігі; 2) басқалардан күштірек болу
қажеттілігі; 3) ... және өз- ... ... ... ... ... ... көрсету қажеттілігі.
Этимологиялық жағынан «маскулиндік» термині латынша masculinus сөзіне
сәйкес, ол «еркектік» мағынасын береді. Қолданыста «маскулиндік» терминімен
еркек ... ... ... ... ... ... Басқаша сөзбен айтқанда, маскулиндік – бұл еркектік гендерлік
рөлді алу үшін анатомияға қосылғанның ...

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Саяси психологияның интеллектуалды тапсырмалары4 бет
1.санитарлық көрсеткіш микроорганизмдердің сипаттамасы. оларға қойылатын талаптар. 2. Санитарлық микробиологиялық зерттеудің әдістері мен принциптері5 бет
1.санитарлық көрсеткіш микроорганизмдердің сипаттамасы. оларға қойылатын талаптар. 2.санитарлық микробиологиялық зерттеудің әдістері мен принциптері21 бет
1.Санитарлық көрсеткіш микроорганизмдердің сипаттамасы. Оларға қойылатын талаптар.2.Санитарлық микробиологиялық зерттеудің әдістері мен принциптері7 бет
«Девиантты мінез – құлқы бар балаларды анықтау және оқыту проблемаларын шешудің болашақ даму жолдары»9 бет
Агрессия мәселесіндегі жеткіншектің мінез-құлық ауытқушылығы, яғни девианттық мінез-құлықтың пайда болуы.7 бет
Азаматтық бірегейлік мәселелерін зерттеудің теориялық-әдіснамалық негіздері27 бет
Балалар неврологиясын зерттеудің негізгі әдістері6 бет
Болашақ педагогты жеткіншектердің көркемдік мәдениетін қалыптастыруға даярлау82 бет
Гендерлік лингвистиканы зерттеудің теориялық аспектілері9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь