Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған халық-азаттық көтеріліс

Кіріспе
Негізгі бөлім
1. Көтерілістің шығу себептері
2. Көтерілістің басталуы
3. Көтерілісшілердің Хан ордасын қамауға алуы
4. Тастөбе түбіндегі шайқас
5. Көтерілісшілердің күшін біріктіру әрекеті
6. Көтерілістің жеңіліске ұшырауының себептері мен салдары
7. Көтерілістің тарихи маңызы
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
1756 ж. патша жарлығы бойынша қазақтарға қысқы уақытта Жайықтың оң жағалауына мал жаюға тиым салынған болатын. Патшаның бұл жарлығы Жайық орыс-казактарының мүддесі тұрғысынан қабылданған-ды. “Игельстром реформасының” жүргізілуі барысында қазақтар Еділ мен Жайық арасындағы жерлерге көшіп-қонуға патша үкіметінің рұқсат алған соң, кейінірек, 1801 жылы ол қосөзен аралығында Нұралы ханның баласы Бөкей сұлтанның басқаруымен жеке иелік құрылды. Бөкей сұлтан тек 1812 ж. ғана патша үкіметінен “хан” атағын алып, ол басқарған иелік Бөкей ордасы немесе Ішкі Орда деп атала бастайды. Бөкей Ордасы Ресей империясының шекаралық өңірінің “Ішкі” жағында орналасқандықтан “қуыршақ мемлекет” рөлін атқарды. Бөкей хандығының құрылуы сол кездегі Кіші жүздегі саяси-экономикалық жағдайдың нәтижесі. Бөкей Ордасы құрылғаннан кейін Жайықтың оң жағалауына 5 мыңға жуық үй көшіп-қонса, кейін Орынбор шекаралық комиссиясының есебі бойынша Бөкей хандығының саны 10 235 үйге жеткен. Бөкей хандығының шекарасы бірте-бірте анықталған соң, оның көлемі шығыстан батысқа қарай 350 шақырым, солтүстіктен оңтүстікке қарай 200 шақырым жерді алып жатты. Бірақ бұл жерге қоныстанған қазақтарға патшалық Ресейдің отаршылдық саясаты өзіндік зиянын тигізді. Оларға Орал казак-орыс әскерлері жиі-жиі шапқыншылықтар жасап отырды, біртіндеп әскери бекіністер салына бастады. 1813-1815 жылдары Плинин, Фокеев, Сламихин бекіністері салынды. Қараөзен мен Сарыөзеннің бойы шекаралық аймаққа айналды. Жайық өзенінің бойы біртіндеп Орал казак-орыс әскерлерінің меншігіне қарады. Соның салдарынан қазақтардың жайылымдық жерлері тарылып, шаруашылықтары күйзеліске ұшырады. Сонымен қатар, Орал казак-орыстары қазақтардың ауылдарына шабуыл жасап, адамдарын өлтіріп, мал-мүліктерін тонап кетіп отырды. Патша өкіметінің жергілікті әкімшілігі мұндай озбырлықтарға қарсы шара қолданбай, керісінше көп жағдайда мәселеден жалтарып кетіп отырды. 1815 ж. Бөкей қайтыс болған соң оның орнын басар Жәңгір, Әділгерей, Меңдігерей атты үш ұлы қалады.
1.Қазақстан тарихы (XVIII ғасыр — 1914 жыл). Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Қабылдинов З.Е., Қайыпбаева А.Т.Алматы: Атамұра, 2008. — 352 бет, суретті, карталы.ISBN 9965-34-816-2.
2.Қазақстан тарихы. Қ.С.Қаражан, Ж.Әбсеметова, Ф.А.Қозыбақова, Т.Мекебаев, С.С.Саржанова,
С.Смағұлов, Ш.Б.Тілеубаев.Алматы. 2009. 148бет.
        
        Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы    
бастаған ... ... ... Көтерілістің шығу себептері
* Көтерілістің басталуы
* Көтерілісшілердің Хан ордасын қамауға алуы
* Тастөбе түбіндегі ... ... ... біріктіру әрекеті
* Көтерілістің жеңіліске ұшырауының себептері мен салдары
* Көтерілістің тарихи маңызы
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
1756 ж. патша жарлығы бойынша қазақтарға қысқы уақытта Жайықтың оң ... мал ... тиым ... ... ... бұл ... Жайық орыс-казактарының мүддесі тұрғысынан қабылданған-ды. "Игельстром реформасының" жүргізілуі барысында қазақтар Еділ мен Жайық арасындағы жерлерге көшіп-қонуға патша үкіметінің ... ... соң, ... 1801 жылы ол ... ... Нұралы ханның баласы Бөкей сұлтанның басқаруымен жеке иелік ... ... ... тек 1812 ж. ғана ... ... "хан" атағын алып, ол басқарған иелік Бөкей ордасы немесе Ішкі Орда деп ... ... ... ... ... империясының шекаралық өңірінің "Ішкі" жағында орналасқандықтан "қуыршақ ... ... ... ... ... құрылуы сол кездегі Кіші жүздегі саяси-экономикалық жағдайдың нәтижесі. Бөкей Ордасы құрылғаннан кейін ... оң ... 5 ... жуық үй ... ... ... ... комиссиясының есебі бойынша Бөкей хандығының саны 10 235 үйге жеткен. Бөкей хандығының шекарасы бірте-бірте анықталған соң, оның ... ... ... ... 350 ... ... ... қарай 200 шақырым жерді алып жатты. Бірақ бұл жерге қоныстанған қазақтарға патшалық Ресейдің отаршылдық ... ... ... ... ... Орал ... ... жиі-жиі шапқыншылықтар жасап отырды, біртіндеп әскери бекіністер салына бастады. 1813-1815 ... ... ... ... ... ... ... мен Сарыөзеннің бойы шекаралық аймаққа айналды. Жайық өзенінің бойы біртіндеп Орал казак-орыс әскерлерінің меншігіне ... ... ... ... ... жерлері тарылып, шаруашылықтары күйзеліске ұшырады. Сонымен қатар, Орал казак-орыстары қазақтардың ауылдарына ... ... ... ... мал-мүліктерін тонап кетіп отырды. Патша өкіметінің ... ... ... ... ... шара қолданбай, керісінше көп жағдайда мәселеден жалтарып кетіп отырды. 1815 ж. Бөкей қайтыс болған соң оның ... ... ... ... ... атты үш ұлы қалады. Хан тағының мұрагері ... ... ... ел ... араласқанша Ішкі Орданы Бөкейдің інісі Шығай биледі. 1824 ж. ... ... ... хан ... отырған соң Ішкі Ордадағы қоғамдық тұрмыс пен әлеуметтік - саяси құрылымдарға, жер қатынасына, салық саясатына ... ... ... ... ... ... және ... көшпелі халық ханның бұл "жаңалықтарына" дайын болмады. Жер қатынасында әділетсіздіктер орын ... ... ... ... ... ... ... жүрген сұлтандар Мұсағали, Шыңғали Ормановтар, Балқы Құдайбергенов т.б. ... ... ... ... ... Ішкі ... ... Орал казак-орыстарынан да қатты қысым көрді. Жайық өзенінің жағалауына адам жолатпады. Қазақтарға Жайықтан балық ... ... су ... мал ... ... ... ... он шақырым жақындауға тиым салынды. Ал, ол жаққа жайылып бара қалған малдарды айдап алып, иеленіп кетіп отырды. Ішкі ... ... 1846 ... ... ... ... ... міндеткерліктер жүктеп, ешқандай салық төлемеді. Ордадағы салықтың түрлерін негізінен ханның өзі белгілеп отырды. Олардың ішінде ханның пайдасына ... ... ... сияқты салықтар болды. 1825 ж. "зекет" салығынан 115 мың сом пайда түскен. "Соғым" салығынан жылына 6000 сом пайда ... ... бұл ... ... 800-1000 бас мал ... алынып тұрды. 1836 ж. Ішкі Орда халқы ханның "зекет" салығына 18000 қой, 800 өгіз, 1000 жылқы, 700 түйе, одан басқа да ... ... ... ... комиссиясына шағымданады. Жәңгір хан 1833 ж. өзінің қайын ... ... ... ... ... жағалауында көшіп-қонып жүрген рулардың басқарушысы етіп тағайындайды. Жаңа тағайындалған ... ... ... ... ... ... Ол ... жерді "жалға" беру дегенді шығарып, қазақ шаруалары жер үшін ауыр салық төлеуге мәжбүр болды. Оған қоса Қарауылқожаның отбасы үшін әр ... 2 сом, ал ауыл ... бір ... ... ... Одан ... да ... міндеткерліктер халықты әбден күйзелтті. 1835 ж. Исатай ханға арызданбақ болғанда, сұлтан Шөке Нұралиев ханмен сөйлесемін деп ... ... ... елден 264 түйе, 127 жылқы, 19222 сом ақша ... ... ... ... ... ... ... тағайындау қарсаңында және одан кейін де ханға айтылған арыз-шағымдар ескерусіз ... еді. ... ... жер ... ... Орал ... ... озбырлығы, түрлі салықтардан түскен ауыртпалықтар Орда халқының наразылығын тудырды. Бұл жағдайлар 1836-38 ... ... ... ... ... ... Көтеріліске Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы жетекшілік жасады. Көтеріліс алғаш әр жерде ұйымдаспаған наразылықтар түрінде ... ... ... ... ... ашық ... ұласты. Көтерілістің негізгі қозғаушы күші бұқара халық болды. Бөкей хан 1812 жылы Жайық ... ... ... ... ... ... соң ... Исатайдың жақын серігі М.Өтемісұлын тағайындайды. Махамбет жасынан ақын ... ... әрі ... және орыс тілдерін үйренеді. Ол Жәңгір ханның баласы Зұлқарнаймен бірге Орынборда да тұрады. Жәңгір хан Махамбетті сарай ... ... ... ... ... ... өзгеруіне байланысты Махамбет 1828-1829 жылдары өз ауылына кетіп қалады. Одан соң ... ... ... ... ... құпия өткені үшін" деген айыппен қамауға алынып, екі ... ... ... ... 1831 ж. онда ... (холера) эпидемиясы басталғанда қашып кетеді. 1834 ж. Жәңгір хан Махамбетті ... ... ... бұл ... ... ... бекітпейді.1835 ж. Исатай бастаған көтерілісшілер халық арасында үгіт-насихат жұмыстарын жүргізіп, орын алған ... ... ... хан ... ... ... Исатай мен Махамбеттің бұл әрекеттерін Қарауылқожа "елді бүлдіріп" жатыр деп ... ... ... рет хат жазады. 1836 жылдың ақпан айында ... ... ... қарсы белсенді күресі басталады. Жәңгір хан енді Исатайды алдап Жасқұстағы ордасына ... ... ... бұл ... бас тартып, ханның шақыруын алып келген шабармандарды соққыға жығып қайтарып жібереді. 1836 ж. наурызда хан Қарауылқожаға қол ... ... мен ... және оларды қолдаған көтерілісшілердің белсенді мүшелерін ... ... ... ... ... ... табын т.б. рулардан 522 жігіт жинап, Исатайдың ауылына аттанады. Мұны естіген Исатай 200 жігітпен ... ... ... 4-сәуір күні Қарауылқожа жасағымен Исатайдың ауылының маңындағы Қиялы моласының жанына келеді де, Исатайға Сағыр Баршығаев пен Қабық молданы елшілікке жіберіп, хан мен ... ... ... ... Осыдан соң Исатай 200 жігітімен қолдарына ту алып, Қарауылқожаның жасағымен кездесіп, Исатай Қарауылқожаны жекпе-жекке шақырады. Қарауылқожа Исатай батырдың айбынынан сескеніп, хан ... ... бас ... ... ... ауылдарына қайтарады. Қарауылқожаның Исатайдан соғыссыз жеңілуі ел арасына тез тарап, Исатай ... ... одан әрі өсе ... Осы ... соң ... хан ашуланып, қайткенде Исатайдан кек қайтару жағын ойластырып, Орынбор әкімшілігіне Исатай мен Махамбет Күшік Жапаров деген адамды ... деп жала ... ... ... ... сотта екеуі де өздерінің кінәсіз екенін дәлелдеп шығады. Халық толқуы шекаралық комиссия мен ханды қатты алаңдатқан болатын. Исатай батыр ел ... ... бір топ ... ... ... ... ... жағдайды тексеруді сұрайды. Қарауылқожа да көтерілісшілердің үстінен ханға арызданады.1836-37 жж. көтерілісшілер ханға өздерінің талаптарын ... ... ... болады. Сонымен қатар Исатай ел ішіндегі түрлі ... ... ... ... мен ... жерлерін бөліске салып, Жайықтың арғы бетіне өтуге шақырып отырады. 1837 ж. ... ... ... Исатай мен Махамбетті сотқа шақыртады, бірақ олар сотқа барудан бас тартады. Орынбор генерал-губернаторы Перовский жіберген атаман Покатилов бастаған Жайық казак ... ... да ... тұтқындай алмайды. Бұл тұста көтерілісшілердің саны 3 мың адамға ... еді. 1837 ж. ... ... мен ... бастаған көтерілісшілер Қарауылқожаның ауылы мен басқа да би-сұлтандардың ауылдарына шабуыл жасайды. Одан ... хан ... ... ... қазан айының басында ордаға 12 шақырымдай ... ... ... ... хан ... ... ... қол астында 2000 жігіт болады. Алдымен ханға өз талаптарын айтып хат ... оның ... ... ... хан ... ... келіссөз жүргізу арқылы уақыт ұтады да, Орынбор генерал-губернаторлығына жасырын хат жазып, көмек ... Бұл ... ... ... да ... хат ... ... күтеді.Орынбор генерал-губернаторы Перовский қазан айының 17-сінде подполковник Геккені Жәңгір ханға көмекке жіберіп, ... ... ... ... мен Махамбетті тұтқындауды тапсырады. Қазан айының 30-да Гекке хан ордасына жетеді. Оған жолда атаман ... 400 ... ... ... ... хан ... ... соң қосымша күш жинау үшін, уақыт ұту мақсатында Исатаймен келіссөздер ... ... одан ... ... ... ... Гекке губернаторға хат жазып, өздерінің көтерілісшілермен соғысуға даяр еместігін және полковник Меркульевтің отрядына ... ... ... ... жасау керектігін айтады. Қараша айының 7-де Меркульевтің отряды Исатайдың ауылына шабуыл жасап, батырдың отбасын тұтқындайды. Бұл суыт хабарды ... ... ... ... көмекке аттанады. 8 қарашада Исатайдың жігіттері Меркульевтің отрядын қоршап алады да ауыл ... ... ... ... ... соғысуға күштің тең еместігін байқап, ауыл адамдарын ... ... ... Осы ... кейін Исатай мен Махамбет бастаған көтерілістің мәні өзгеріп, ол тек ханға қарсылық емес, енді ханға қолдау көрсеткен Орынбор ... де ... ... ие ... ... Геккенің отрядымен Бекетай ауылының маңында қосылып, Тастөбеге қарай бағыт алады. Тастөбеге 4 шақырымдай қалғанда 500-ге жуық көтерілісшілер ... ... ... ... ... ... құтқарып алған елді қорғау үшін жан-жақтан жігіттерін жинауға тырысады. Бірақ Гекке бастаған 2000 жазалаушы солдат көтерілісшілердің бір-біріне қосылмауына күш салады. ... ... саны ... ... ... да ... ... болып шабуыл бастайды. Алдымен мергендер тобы мылтық атады, Геккенің отряды оларды зеңбіректен атқылайды. Зеңбіректен дұрыс нәтиже болмаған соң ... ... ... ... ... ... қарсы шығып, солдаттардың арасын біршама сиретіп тастайды. Мұны ... ... ... ... келіп зеңбіректен қайта оқ атуды бұйырады, онысы нысанаға дәл тиіп, көтерілісшілерден көп адам шығынға ұшырайды. Сол уақытта солдаттар тағы да ... ... Осы ... ... оң қолынан жараланады да, баласы Жақия 50-60 адаммен бірге қаза табады. Тастөбе маңындағы шайқаста көтерілісшілер Геккенің ... ... ... ... ... ... Ішкі Ордаға шағын топтармен тарай бастады. Исатай қатары сиреген көтерілісшілерді қайта біріктіруге әрекеттенеді. Ал бұл уақытта ... ... ... ... ... ... 2 зеңбірек және 400 адамнан тұратын хан жасағы болды. Жазалаушы отряд енді Исатай батырдың өзін ұстауға тырысады. Осы мақсатпен ... ... 300 ... ... ... 600 жасағын қосып алып бірталай жерді шолып қайтады. Перовский Исатай батырды ұстаған адамға 500 сом күміс ақшамен сыйлық тағайындайды. ... ... 75 ... ... және ... 100 ... қоса Тастөбенің төңірегін аңду тапсырылады. 1837 жылы 15 қараша күні таңсәріде ... ... ... мен ... ... ... кескілескен шайқас болады. Бірақ та жазалаушылар көтерісшілердің көп ... ... ... оқ ... ... ... ... біршама жерге дейін қуғындайды. Бірақ даланы қанша кезсе де Исатайды ұстай алмады. ... ... ... ... ... ... Иса, Сарт ... Төлеген, Есенгелді отбасыларымен, Тәни, Үбі, Мәстек Ахметұлы көтерісшілер қалып, олар басшыларын барынша ... ... ... ... ... ... ... Самар даласынан іздейді, ал Исатай болса Жайықтың бойында отырып, қолайлы сәтті күтеді.Губернатор Перовский болса ... арғы ... кіші ... ... ... билеуші сұлтан Баймағамбет Айшуақовқа Исатайдың Жайықтан өтіп кетпеуін алдын-ала тапсырады. Губернатордың бұйрығымен Жайықтың бойын ... ... ... ... өз ... елдің билері мен сұлтандарына Исатай келсе тез арада ұстап беруді тапсырады. 1837 жылы 13 желтоқсан күні таңсәріде ... ... ... ... тобы ... жасырын өтпек болғанда, жағалауды бақылап жүрген Хорунжий Жигиннің отряды байқап қояды. Бұл кезде ... ... ... өткелден өтіп, тек бірнеше адам бері жақта қалады да, олар Жигиннің жендеттерімен қақтығысқа түседі. Казак-орыстар Сарайшықта ... ... ... ... ... Таукинге хабар береді. Бұл жасаққа жүзбасылар Попов мен Понамаревтің жазалаушы отряд қосылады. 14 желтоқсанда жазалаушылардың қолына ... ... ... балдызы Бағлан, Еділ Сартұлының балалары Ерше мен Нұрша түседі. Ал Исатай біраз сенімді ... ... ... ... маңындағы шайқастан кейін көтерілістің бірінші және екінші кезеңі жеңіліспен аяқталады. Исатай мен ... Кіші ... ... 2000 жігіт жинап, Хиуа ханының қолдауымен патша өкіметіне және оның ... ... ... қарсы күреседі. Кіші жүз даласындағы халық қозғалысы енді орта жүзден Торғай өңіріне келген ... ... ... ... ... жалғасады. Сондай-ақ, осы тұста Кіші жүздегі Жоламан Тіленшіұлы бастаған көтерілісте өрши түсіп, ол ... ... ... ... ... ... ... мен Баймағамбеттің жасағы Исатайларды тынымсыз іздеуде болатын. Исатайдың қайда жүргеніне қатты мазасызданған Жәңгір хан Кіші ... ... өз ... ... ... ... Ал Орынбор губернаторы Перовский болса Кіші жүздегі көтерілістің басуға қосымша әскер жібереді. Полковник Гекке мен Баймағамбеттің отрядтары Ақбұлақтың ... ... ... ... ... Қиыл өзенінің қарсы жағалауындағы биік қырға келіп тоқтайды. Көп кешікпей екі арада шайқас басталады. Жазалаушы әскер ... үш ... ... ... оқ атады. Шайқаста көтерілісшілердің 70-80 адамы қаза табады да, амалсыздан шегінеді. ... ... ... ... ... ... ... шегіне отырып, біршама шайқасады. Кезекті қақтығыста Исатайдың атына оқ тиеді де, оған ... ... пен Үбі ... ... ... ... батыр атқа мінбей жаяу ұрыс салады. Осы шайқаста Исатай қолға түседі, Баймағамбеттің үш нөкері оның қолын артына қайыра ... да, ... ... ... ... ... тұрып атады. Оған қоса Иван Богатырев деген урядник батырдың басын қылышымен ... ... ... елі үшін ... есіл ер ... ... қаза ... Басшысы өлген көтерілісшілер Ойыл өзенінің жағасындағы қалған топқа қосылады. Кіші жүзді қаптаған патшаның жазалаушы әскерлері көтерілісшілердің бірігіп ары қарай әрекет ... ... ... ... ... ... ұйымдастыруымен болған Кіші жүздегі көтеріліс жеңіледі.Исатай қаза тапқаннан кейін Махамбет Өтемісұлы біраз адамдармен Хиуа хандығына өтіп кетеді. ... ... ... оны ... ... сотқа тартып, Атырау өңіріне жер аударып жібереді. Сот үкіміне риза болмаған Баймағамбет сұлтанның адамдары 1846 ж. қыркүйекте ... өз ... ... ... шығу ... -- 1838 ... Бөкей хандығында аса ірі халық-азаттық көтерілістерінің бірі болып өтті. Ол ... ... ... ... ... еді. ... Ішкі Ордадағы 20 мыңға жуық отбасы шаруашылығы жер тапшылығынан зардап шекті. Ең ... ... ... ... де ірі ... мен ... ... бөлісіп алып қойған болатын. Қатардағы қарапайым қазақтар жерді солардан жалға алып ... ... ... орыс ... ... алған жерлерді өздерінің жеке қалауы бойынша қазақ ауылдарына көтеріңкі ... ... тағы да ... ... ... ... ... қазақтардан әр түрлі айыппұлдар мен алым-салықты еселеп алып тұрды.
Ресей помещиктері Юсупов пен ... ... ... жағасында көлемі орасан зор жер телімдері болды. Жайық әскери кеңесі Үлкен және Кіші Өзен бойындағы және Қамыс-Самара көлдерінің төңірегіндегі ... өз ... ... ... ... ... жерлерді Жайық казақ әскерлері иемденді. Қазақтардың кесіп өтіп, жағалаудағы жайылымдарды пайдалануына қатаң тыйым салынды. Далалық қазақтар ішкі жақ ... ішкі жақ ... ... ... жақ бетке өте алмады. Жердің жеткіліксіздігі салдарынан қазақтар жерді Астрахан губерниясының шаруаларынан, Жайық казақтарынан, жер иеленуші ірі помещиктер мен ... ... ... ... ... алып ... мәжбүр болды. Жәңгір хан тарапынан салынатын алым-салық түрлері де еңсені езіп жіберді. Ол өз жеке басының ... ... ... бірыңғай салық түрін енгізді. Патша үкіметі ханның өзі жасап алған фискальдық қаржы жүйесіне араласпады.
Көтерілістің басталуы1836 жылы халық көтерілісі ... Оның ... күші ... бақташы қазақтар болды. Көтеріліс туының астына бірқатар старшындар да жиналды. Сұлтандар мұның ақыры не ... екен деп, ... ... ... ... ... ... көтерілісшілерге қарсы шықты.Халық көтерілісін елге белгілі беделді батырлар Исатай Тайманұлы (1791-1838) мен ... ... ... ... Оның ... де ... руының жайық атасынан болатын.Исатай Тайманұлы 1791 жылы дүниеге келген. 1808 жылы Жайықтың сол жағалауында ... ... ... ... оның руы жақсы жағдай іздеп, Ішкі Ордаға өтіп кетуге мәжбүр болған еді. ... 21 ... өз ... жайық атасына старшын болып тағайындалады. Ол өз қандастарының арасында орасан зор ... мен ... ... ... ең ... серігі ақын Махамбет Өтемісұлы болды. Ол татар және орыс тілдерін жақсы білетін. Біраз уақыт Орынбор қаласында тұрған. Махамбет Өтемісұлы ... орыс ... әрі ... В. И. ... ... ... ... В.И. Даль Орынбор генерал-губернаторының жанындағы ерекше тапсырмалар жөніндегі шенеунік қызметін атқаратын. Махамбет саяхатшы ... Г.С. ... де ... ... ... тұрған. Г.С. Карелин әр кездері Ішкі Ордада және Орынборда қызмет істеген болатын. Махамбеттің патша әкімшілігінің ... хан, ... мен оның ... ... ... жалынды жырлары барлық қазаққа таныс.
, --
деп ... ... ... ... ... ... жырлады.1836 жылғы ақпанда көтерілісшілер Жәңгір ханға қарсы ашық- таншық шабуылға шықты. Мұның басты себебі Исатай Тайманұлының Хан ... қыр ... ... Ол ханның шақыруына барудан үзілді-кесілді бас тартты. Оның үстіне, өзіне қарасты ауылдарды қыстаудан көшіріп алып, көтерілісшілердің үлкен жасағын топтастырды.
1836 ... ... ... ... ... ... бастаған қарулы хан жасағы жақын келді. Оған қарсы Исатай Тайманұлы жақсы қаруланған 200 ... өзі ... ... Ол ... ту ... ... еді. Қарсыласын жекпе-жек шайқасқа шақырды. Бірақ Қарауылқожа Бабажанұлы да, оның төңірегіндегілер де жекпе-жек шайқастан бас ... ... ... ... ... Хан ... үлкен шайқасқа шығуға бата алмай шегініп кетті. Көтерілісшілер өздерінің қосынына қайтып оралды. ... ... ... ... ретіндегі атағы бүкіл Кіші жүзге мәлім болды.Жәңгір хан мен оның төңірегіндегілер Исатайға жала ... ... Бір ... ... ... жығылып қаза тапқан бір жылқышы қарттың өліміне Исатайдың және оның ... ... бар ... дәлелдеуге тырысты. Исатай Тайманұлы бұл жаланы Жәңгір ханның келісімімен Қарауылқожаның ұйымдастырғанын ... ... ... ... ... ... шағым түсіру ұйғарылды.1836 және 1837 жылдары шағым мен петиция беру арқылы Исатай Тайманұлы Жәңгір хан және оның ... ... ... ... көз ... әшкерелемек болды. Шағым-петиция жолдау жаппай наразылық шеруіне ұласты. Мұндай алғашқы шеруге 1836 жылы өте көп адам қатысты, Жәңгір хан халықтың ... ... ... Исатай батыр халық қалың жиналған Толыбай шатқалында өз ... ... ... ... хан оның ... ... түгел тындап шығып, қордаланып қалған проблемаларды 12 күннің ішінде шешуге уәде берді. Бірақ ол ... ... ... ... хан ... ... беделінен айырыла бастады.1836 жылдың күзінде Исатай Тайманұлы әр түрлі рулардың ауылдарын аралап жүріп, Жайық қазақ әскерлерінің иемденіп ... ... өз ... ... ... ... Көтеріліс көсемінің халық арасындағы беделі мен абыройы күн санап арта берді. Көтерілісшілер хан ... ... ... ... ... төңіресіндегі жандайшаптардың бірі би Б. Құдайбергенұлы серкеш руының қазақтарына шабуыл жасады. Серкештер көтерілісшілердің жағында еді. ... ... ... ... ... үшін құрамында 270 сарбазы бар қарулы жасақты жұмсады. Олар әлгі бидің ауылын шауып, толық күйзелтіп кетті.1837 жылдың бас ... ... ... ... бе- ... ... Жүніс Жантеліүлының қолы келіп қосылды. Енді көтеріліс аумағының шекарасы кеңейе ... ... ... да ... арта берді. Көтеріліс ауқымынан қауіптенген Орынбор шекара комиссиясы Исатай Таймановты ұстап алып, ісін сотта карауға тапсырма ... ... ... ... ... ... В.А. ... шағым жасады. Өлке басшысының қазақтарға деген көзқарасы жаман емес еді. Бірде үйлену тойын өткізіп ... ... ... ... ... кеткені үшін Перовскийдің жүзбасы Бухматов пен бір топ қазақты мың адамдық саптың ортасынан өткізе дүре соққызып, оларды әскери ... ... қуып ... ... ... ... ол өлке ... ретінде патша үкіметінің отаршылдық саясатын жүргізді.Исатай батыр оған жолданған өтініш-шағымында былай деп жазды: .1837 жылдың жазы мен ... ... ірі ... ... шабуылды күшейтті. Сол жылы күзде құрамында 200 сарбазы бар жасақ ... ... ... шауып, құл-талқан етіп кетті. 50 адам, соның ішінде 2 сұлтан тұтқынға алынды. Көтерілісшілердің елеулі күші бірте-бірте Хан ... ... келе ... ... ... ... жақтаушылардың мал-мүлкі мен шұрайлы жайылымдарын басып алумен болды.Көтерілісшілер Астрахан губерниясы Чернояр уезінің аумағын да басып өтті. Онда қалмақтар мен ... және ... ... ... ... ... ... келесі бір шағын жасағы Балшықты қамалы маңында сұлтан Медетқали Шоқаұлының ауылын ... ... ... ... мен ... олжалады. Көтерілісшілердің Хан ордасын қамауға алуы
Көтеріліс
Исатай Тайманұлы бастаған көтерілісшілер 1837 жылғы қазанның аяқ кезінде Хан ордасына он ... ... ... ... хан да, оның ... де қоршауда қалды. Көтерілісшілердің жалпы саны екі мың адамнан асатын еді. ... ... Хан ... ... ... ... келмеді. Көтерілісшілер Жәңгір ханнан Балқы және Қарауылқожа билерді өз төңірегінен қуып жіберуді, билікті ру старшындарының қолына беруді ... ... ... үрей қалмады. Ол көтерілісшілермен келіссөз жүргізуге көшті. Ханның қолына жаңа талап-петиция ... ... ... егер ... ... отырған талаптар орындалмайтын болса, көтерілісшілердің бүкіл ауыл-аймағымен Ішкі Орданы тастап, көтеріле көшіп кететіні ескертілді. Оған халық арасында ықпалды 300 ... мен ... және ... қол ... Бұл ... Жәңгір ханның жағдайын күрт нашарлатып жіберді.Патша үкіметінің әкімшілігі де қатты алаңдады. Көтерілісшілер Жайықтан бұзып-жарып сыртқы бетке көшетіндей күн туа ... оған ... ... ала ... ... қабылдауға кірісті. Шекара бекінісі күшейтіле бастады.Исатай Тайманұлы ханмен екі арадағы шиеленісті жағдайды бейбіт келіссөздер арқылы шешуге болатынына патша ... ... ... ... ... ... ойластырды. Қыс түсіп Жайықтың мұзы қатқан бойда оның сол жақ ... ... ... ... Ал бұл екі ... ... ... мен Жәңгір хан қазақтардың әскери күштерін шұғыл ... ... ... ... ... ... асыратын Жәңгір хан жасақтары да әзір болды. Сөйтіп қысқа мерзімнің ішінде көтерілісшілерге қарсы 1000-нан астам адам шоғырландырылды.
Тастөбе түбіндегі шайқас
Шиеленістің қан ... ... ... таяп ... 1837 ... 15 ... ... жерде көтерілісшілер мен жазалаушы отрядтар арасында кескілескен қанды шайқас болып өтті. Көк сүңгіні ... ... ... ... ... аттарды тандап мінудің, шайқас өткен жер жағдайымен бес саусақтай жақсы таныс болуының нәтижесінде көтерілісшілер ұрыстың алғашқы жартысында басымдық танытып, ... ... ... ... ... ... ... толассыз атқылай бастады. Көтерілісшілер бұған шыдай алмай, кейін шегінуге мәжбүр ... ... ... ... ... ... қуғын жасалды. Ондаған адам қаза тапты. Қуғын кезінде ... ... малы жау ... ... ... ... кейін көтерілісшілер шағын топтарға бөлініп, Ішкі Орда аумағына тарап кетті. Көтерілісшілердің күші ... ... рухы да ... ... Жазалаушы әскер барлық күшті көтерілістің басшысын қолға түсіруге жұмсап бақты. Исатайдың басына 500 сом күміс ақша ... ... 13 ... ... түні ... ... ... кесіп өтті. Сарайшық бекінісінен сұлтан Баймағамбет Айшуақұлы 80 қазақ және өзінің адамдарымен көтерілісшілердің соңына ... ... ... ... көтерілісші тұтқынға алынды. Сұлтан Айшуақұлы қанша әрекет жасаса да көтеріліс басшысын қолына түсіре алмады. 1838 жылдың бас кезінде Исатай Тайманұлы ... ... ... ... ... Үлкен Борсықты құмындағы Шекті руының шетіне ілікті. Бұл жерде оған ... да ... ... ... ... ... біріктіру әрекетіКөктем шығысымен казақтардың қозғалысы жер-жерде қайтадан күшейе түсті. Мәселен, Елек өзенінің ... ... ... ... ... жасады. Арал-Каспий аралығында Жүсіп батырдың жасақтары пайда болды. Ал Орталық Қазақстан далаларында аганған Кенесары ... ... аса ... ... кеңінен құлаш жайды.Міне, мұндай жағдайда Исатай Тайманұлы Хиуа хандығынан бөлініп шыққан сұлтан Қайыпқали Есімұлымен күш біріктіруге шешім кабылдады. Сұлтан өзін хан деп ... Оның ... 3000- га жуық ... бар еді. Бұл екі ... ... Ойыл ... сағасындағы шекті руының ауылдарында қосылды.Патша үкіметі үшін өте күрделі ... ... ... Оның ... ... Кіші жүздің көтеріліске шыққан күштерін біріктіру ниеті де байқалды. Сондықтан Орынбор өлкесінің генерал-губернаторы қазақтардың қозғалысын басып-жаншу үшін ірі ... ... ... Тау ... жағынан бұған қосымша сұлтан Б. Айшуақұлының қосыны шықты. Оның ... ... ... 100 ... бар еді. ... ... ... Геке бастаған отрядта Орынбор қазақ полкінің екі жүз, Жайық ... ... жүз елу, ... шебіндегі бекіністердің елу солдаты мен екі зеңбірегі болатын.
Көтерілістің ... ... ... мен салдары
Жазалаушы отрядтың әскери-техникалық тұрғыдан басымдығы бірден байқалды. 1838 жылғы 2 ... күні Қиыл және ... ... ... ... мен ... ... шешуші шайқас өтті. Оның барысында көтерілістің басшысы Исатай Тайманұлы қаза тапты. Көтерілісшілердің қалған тобы ... ... дала ... ... ... ... ... олардың соңынан қуғын ұйымдастырды. Шайқаста көтерілісшілерден 80-ге жуық адам қаза тапты.Исатай Тайманұлының қазасынан кейін көтеріліс бәсең ... ... ... ... ... ... ... шебіне таяу жерлерде, Ойыл өзенінің бойында ғана іс-қимыл көрсетіп жүрді.Махамбет ... ... ... бой ... ... ... мәжбүр болды. Кейінірек қазақтарды Жәңгір ханға және патша үкіметіне қарсы көтерілуге үгіттеді. 1845 жылы билеуші-сүлтан Баймағамбет Айшуақұлының адамдарымен ... ... ... ... ... Көтеріліс басып-жаншылғаннан кейін оған қатысқандарды қуғындау басталды. Көптеген адамдарға өлімші етіп дүре ... ... ... каторгаға айдалды, мал-мүлкі тәркіленді. Көтеріліске неғұрлым белсене қатысқандар Шығыс Сібірге біржолата жер аударылды.
Көтерілістің жеңіліске ұшырауының негізгі себептері мынада еді: ең ... ... ... ала ... ... оның ... ... болмады, көтеріліс жергілікті шашыраңқы сипат алды. Көтерілістің басшылары Кенесары Қасымұлы мен Жоламан Тіленшіұлы бастаған жасақтарымен ... ... ... Патша үкіметінің әскерлері мылтық, зеңбіректермен жарақтандырылған еді. Кейде зеңбіректен үсті-үстіне бірнеше оқ атудың өзі көтерілісшілерді кейін шегінуге мәжбүр етті. Қазақтардың ... ... қару ... жоқ. ... ... ... ... себептерінің бірі бұл жолы да, Сырым Датұлының жасақтары ... екі ... -- әрі ... ... әрі хан ... ... күрес жүргізілді. Мұның өзі көтеріліске қатысушылардың жағдайын әлде- қайда қиындата түсті. Оның үстіне, көтерілісшілерді казак жасақта- ры мен ... орыс ... ... ... түгелдей дерлік қоршауда үстады. Кіші жүздің далалық бөлігіндегі қазақтардан көмек күту де мүмкін болмады. ... ... сырт ... ... ... ... шекара шебіндегі орыс әскерлері жол берген жоқ.
Көтерілістің тарихи маңызы
Исатай ... мен ... ... ... көтерілістің орасан зор тарихи маңызы болды.Бұл патша үкіметі құрған жаңа әкімшілік-аумақтық бірліктің ... ... ... ... ірі ... еді. Оның ... сипаты басым болды. Көтеріліс аяусыздықпен басылғаннан кейін де жалғаса берді. 1842 жылы ... ... ... ... ... мен Лаубай Мантайұлы бастаған баскөтерулер болып өтті.Жәңгір хан көтерілісшілердің кейбір талаптарын орындауға мәжбүр болды. Атап айтқанда, халықтан жиналатын алым-салық көлемін ... ... ... ... ... ... ... пікірімен санасу керектігін түсінді.
Қорытынды
И.Тайманұлы мен М.Өтемісұлы бастаған көтерілісті үш ... ... ... болады. Бірінші кезең - 1833-1836 жылдар аралығы қарулы көтеріліске даярлық ... ... ... ... - 1837 ... ... көтерілісшілердің ханға қарсы аттануынан бастап, олардың осы жылдың күз ... ... ... ... аралық. Үшінші кезең - 1837 жылдың желтоқсанында Исатай мен Махамбет бастаған көтерілісшілердің шағын ... ... сол ... өтіп, күш жинап көтеріліске қайта шығуынан бастап, 1838 ... ... ... ... ... өзенінің маңында болған шайқаста біржола жеңіліске ұшырауына дейінгі уақытты қамтиды.Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы ... ... - ... ... ... үшін ... ... халқының Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы халықтың азаттық рухын жігерлендірген көтеріліс. ... да, бұл ... ... ... өзіндік орны бар, маңызы зор көтерілістердің бірі.
Пайдаланылған әдебиет
1.Қазақстан тарихы (XVIII ғасыр -- 1914 жыл). Жалпы ... ... ... 8-сыныбына арналған оқулық. Қабылдинов З.Е., Қайыпбаева А.Т.Алматы: Атамұра, 2008. -- 352 бет, суретті, ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Исатай Тайманұлы және Махамбет Өтемісұлы бастаған ішкі (бөкей) ордадағы ұлт-азаттық көтеріліс17 бет
18-19 ғғ. Қазақстан территориясындағы ұлт-азаттық қозғалыс14 бет
Тарихи әңгімелер арқылы елжандылыққа тәрбиелеу5 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Махамбет Өтемісұлы жайында12 бет
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Әтемісұлы бастаған көтеріліс19 бет
1836 – 38 ж. Бөкей ордасындағы шаруалар көтерілісі18 бет
1837-1847 жж. кенесары ханның басшылығымен болған көтеріліс10 бет
1837-1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс14 бет
1850-70 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс49 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь