Мәдени дақылдар

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1. Мәдени өсімдіктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
2. Н.Н. Вавилов классификациясы бойынша мәдени өсімдіктердің шыққан орталықтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
3. Жүгері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
3.1. Қонақ жүгері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .13
Өсімдік шаруашылығының өнімін алуда мәдени өсімдіктерді егудің маңызы зор. Бұл - ауыл шаруашылығы негізгі саласының бірі. Егістік дақылдар тобы дәнді дақылдар, түйнекжемісті және тамыржемісті дақылдар, майлы дақылдар, малазықтық дақылдар, тоқыма дақылдары, бақша дақылдары болып бөлінеді. Ал жемісті дақылдар: шекілдеуікті дақылдар, сүйекті, жидекті, жаңғақжемісті, цитрусты дақылдарға жіктеледі. Демек мәдени өсімдіктер жергілікті халықты - азық-түлік өнімдерімен, мал шаруашылығын - малазықпен, адамзатқа қажетті шикізаттармен қамтамасыз етеді. Мәдени өсімдіктер мен олардың іріктемелерін адамзат қаншама жылдар табиғатты4 бергенін жинақтап, жинаушы кезеңді бастан өткізді. Сөйте-сөйте өсімдіктерді өсірумен ғана емес, оны өзіне қажетті өнім беруге сұрыптал, іріктеуді меңгерді. Өсімдіктерден - іріктеме, жануарлардан қолтұқым шы- ғарумен шұғылданады. Әйгілі ғалым Н. И. Вавилов мәдени өсімдіктердің шығу орталығын зерттеді. Ғалым-селекңионер Кәрім Мыңбаев Қазақстанда өсімдіктер генетикасы мен селекңиясын зерттеуді өркендетті.[6]
Мәдени өсімдіктердің сан алуандығы адамзат қажетін өтеу үшін жабайы өсімдіктерді қолда өсіріп, мәдени дақылдарға айналдырды. Мәдени өсімдіктер саны 25 мыңнан асып түседі. Бұлар – шамамен 50 тұқымдасқа жататын өсімдіктер. Мәдени өсімдіктердің тағамдық, дәрілік, талшықты, бояу өндірілетін, эфир-май алынатын түрлері бар. Малазықтық және сәндік түрлері де өсіріледі. Адамзат үшін ең алдымен астық тұқымдас дақылдардың маңызы зор. Даражарнақтыларға жататын бидай, сұлы, қарабидай, арпа, жүгері, тары – нағыз қажетті дақылдар. Бұлардың ішінде бидай – негізгі қоректік дақыл. Көрнекті ғалым Н. И. Вавилов ғаламшарда диқаншылық негізі бидай, күріш, жүгері екеніне ерекше назар аударды.
1. Қ. К. Әрінов, Қ. М. Мұсынов, А. Қ. Апушев, Н. А. Серікпаев, Н. А. Шестакова, С. С. Арыстанғұлов : / Өсімдік шаруашылығы/- Алматы,2011
2. http://www.itest.kz/
3. https://kk.wikipedia.org/wiki/Өсімдік_шаруашылығы
4. Қазақ Энциклопедиясы" Қазақ Энциклопедиясы", 10 том
5. http://1referat.kz/biologiya-valeologiya-zoologiya-anatomiya-medicina/madeni-osimdikter.html
6. Биология: Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2007.
7. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы»
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ... ... және ... пайдалану факультеті
География, жерге орналастыру және кадастр кафедрасы
СӨЖ
Тақырыбы: МӘДЕНИ ДАҚЫЛДАР
Орындаған: Жерге орналастыру мамандығының
2 курс ... ... ... А.Т ... ... ... ... Н.Н. Вавилов классификациясы бойынша мәдени өсімдіктердің шыққан орталықтары...........................................................................5
* Жүгері...................................................................................................6
+ Қонақ жүгері...............................................................................9
ҚОРЫТЫНДЫ..............................................................................................12
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ... ... мәдени өсімдіктерді егудің маңызы зор. Бұл - ауыл шаруашылығы негізгі саласының бірі. Егістік дақылдар тобы дәнді дақылдар, түйнекжемісті және ... ... ... ... ... ... тоқыма дақылдары, бақша дақылдары болып бөлінеді. Ал жемісті дақылдар: шекілдеуікті дақылдар, сүйекті, жидекті, жаңғақжемісті, цитрусты дақылдарға ... ... ... өсімдіктер жергілікті халықты - азық-түлік өнімдерімен, мал шаруашылығын - малазықпен, адамзатқа қажетті шикізаттармен қамтамасыз етеді. ... ... мен ... ... ... ... жылдар табиғатты4 бергенін жинақтап, жинаушы кезеңді бастан өткізді. Сөйте-сөйте өсімдіктерді өсірумен ғана ... оны ... ... өнім ... сұрыптал, іріктеуді меңгерді. Өсімдіктерден - іріктеме, жануарлардан қолтұқым шы- ғарумен шұғылданады. Әйгілі ғалым Н. И. Вавилов мәдени өсімдіктердің шығу орталығын ... ... ... ... Қазақстанда өсімдіктер генетикасы мен селекңиясын зерттеуді өркендетті.[6]
Мәдени өсімдіктердің сан алуандығы адамзат қажетін өтеу үшін жабайы өсімдіктерді қолда ... ... ... айналдырды. Мәдени өсімдіктер саны 25 мыңнан асып түседі. Бұлар - шамамен 50 тұқымдасқа жататын өсімдіктер. Мәдени өсімдіктердің ... ... ... бояу ... эфир-май алынатын түрлері бар. Малазықтық және сәндік түрлері де өсіріледі. Адамзат үшін ең алдымен астық тұқымдас дақылдардың ... зор. ... ... ... ... ... арпа, жүгері, тары - нағыз ... ... ... ішінде бидай - негізгі қоректік дақыл. Көрнекті ғалым Н. И. Вавилов ғаламшарда диқаншылық негізі ... ... ... ... ... ... аударды.[2]
Мәдени өсімдіктер азық-түлік, малазықтық (батат) және техникалық ... ... де ... ... ... сан ... және шығу ... орыс ғалымы Н. И. Вавилов зерттеді. Ол бес континентті айналып шығып, ... ... 52 ... болды. Н.И.Вавилов өсімдіктердің 400-ге жуық түрінің Оңтүстік Азияда, 200-ге жуық түрінің Оңтүстік Америкада мәденилендірілгенін дәлелдеді. Ол осы ... ... ... 1 000-ға жуық ... ... Сөйтіп өсімдіктер сан алуандығының орталықтарын белгіледі.[7]
ЖҰМЫСТЫҢ МАҚСАТЫ: Мәдени ... ... шығу ... мен ... ... ... ала ... мәдени дақыл өкілі болып табылатын жүгері дақылына, оның түрлеріне сипаттама бері.
* МӘДЕНИ ... ... ... ... өсiмдiктердiң түрлерiнен шыққан. Алғашқы адамдар өсiмдiктердiң жеуге келетiн ... мен ... ... ... ... ... жинап алып, оларды өздерi тұрған жердiң айналасына егiп, өсiре бастаған. Адамадар топырақты қопсытқанда, арамшөптерiн өлтiргенде, суғарғанда өсiмдiктiң жақсы ... ... ... ... ... ... әрi ... әрi дәмдi болып қалыптасатынын байқаған.
Мәдени өсiмдiктердiң көпшiлiгiнiң тарихы еретеден басталады, бiрақ олардың бiрқатары кейiнгi кезде себiле бастады. Мысалы, бидай бiздiң ... ... VII ... ... ... , күнбағыс XVI ғасырда, ал қант қызлшасы XIX ғасырдың бас кезiнен өсiрiледi. ... ... ... ... де ... ... Ғалымдар жабайы өсiмдiктердiң құндыларын зерттеп, ең жақсыларын таңдап алады.Оларды ... ... ... ... ... ... ... ұрпақтан ұрпаққа берiлiп келедi. Адам қай кезде де өз ... үшiн, ... ең ... ... ... ... ... көпшiлiгiнiң көп өзгергенi сондай, олар өздерiнiң жабайы туыстарына мүлдем ұқсамайды. Сондықтан көп жағдайда мәдени өсiмдiктердiң шығу тегiн анықтау ... ... ... ... ... ... ... әсер ету қабiлетi өсiп келедi. Мәдени өсiмдiктердiң әр түрлi сорттары шығарылады. Сорт дегенiмiз- ... тән ... мен ... бар ... ... ... Егiн шаруашылығында дәндi - дақылдар мен көкөнiстiк өсiмдiктер негiзiнен тұқымдары арқылы өндiрiледi. Бұл жағдайда сорттың ... мен ... ... ... ... ... шаруашылығында сорт деп айқын байқалатын белгiлерi (бөрiкбасының пiшiнi, жемiсiнiң үлкендiгi, түсi, дәмi, т.б.) мен ... ... ұзақ өмiр ... суыққа төзiмдiлiгi, әртүрлi зиянкес жәндiктер мен ауруларға төзiмдiлiгi, т.б.) бар ... ... ... ... ... Тұқымнан өсiрiлген жемiс- жидектi өсiмдiктер, аналық өсiмдiктiң қасиетiн қайталамайды. Сортты ұзақ жылдар бойы әр түрлi жағдайда өсiру (олардың ... ... ... бойы ... жаңа ... мен ... пайда болуына әкелiп соқтырады. Бiр сорттан оның бiрнеше түрi шығады. Егер ... ... мен ... ... ... ... көп болса, жеке сорт ретiнде бөлiп шығарады.
Өсiмдiктiң сорттарын шығарудың жаңа жолдары мен тәсiлдерiн ... ... ... ғылымы (латынша -- таңдау, сұрыптау) ... ... ... ... ... мол (өнiмдiлiгi жоғары, ауруға көп шалдықпайтын, әр түрлi ортада өсуге бейiмделгiш) жаңа сорттарды шығарумен шұғылданады.[5]
* Н.И.ВАВИЛОВ ... ... ... ШЫҚҚАН ОРТАЛЫҚТАРЫ
Мәдени өсімдіктердің сан алуандығы және шығу орталығын орыс ғалымы Н. И. ... ... Ол бес ... ... ... ... 52 елдерінде болды. Н. И. Вавилов өсімдіктердің 400-ге жуық ... ... ... 200-ге жуық ... ... ... мәденилендірілгенін дәлелдеді. Ол осы сапарында мәдени өсімдіктердің ... жуық ... ... Сөйтіп өсімдіктер сан алуандығының орталықтарын белгіледі. [4]
Н. И. ... ... 8 ... бар деп ... ... еңбектерінде негізгі 7 орталықты ажыратып жазды. Олар мыналар:
* Оңтүстік азиялық тропиктік орталық. Бұл - күріштің, қант ... ... ... және ... ... отаны. Бұған тропиктік Үндістан, Үндіқытай, Оңтүстік-Шығыс Азияның аралдағы жатады.
* Шығысазиялық орталық. Бұл - сояның, тарының бірнеше түрінің, көптеген ... және ... ... ... ... ... және Шығыс Қытай, Жапония, Тайван аралдары, Корея жатады;
* Оңтүстік-батысазиялық орталық. Бұл - ... ... ... ... ... дәнді дақылдар, бұршақ, жүзімнің отаны. Бұған Кіші ... Орта ... ... Ауғанстан, Солтүстік-Батыс Үндістан жатады;
* Жерортатеңіздік орталық. Бұл орталық мәдени өсімдіктер түрінің 11%-ға жуығын берді. Атап айтқанда: зәйтүн, көптеген ... ... ... ... жасымық), көптеген көкөністік (орамжапырақ) және малазықтық дақылдар өскен;
* Абиссиналық орталық. Бұл - ... ... ... бір ... майлы ноқат өсімдігі, бидай мен арпаның бірқатар ерекше ... ... ... ... өсімдіктердің өте ерекше флорасы бар Африка материгінің шағын ауданы жатады;
* Орталық америкалық ... Бұл - ... ұзын ... мақта, какао, бірқатар асқабақ, үрмебұршақ - 900-ге жуық мәдени өсімдіктердің отаны. Бұған Оңтүстік Мексика жатады;
* Андылық ... ... ... Бұл - ... ... ... соның ішінде картоптың, дәрілік өсімдіктердің (кокаинды бұта, хинин ағашы) отаны. Бұған Оңтүстік Американың батыс жағалауын бойлай созылған Анд тау ... ... ... ... ... ... ... дәні өнімінің 20-25%-ы азық-түлік ретінде қолданылады, соның өзінде ол, ... ең көп ... ... ... ... Жүгері дәнінен ұн, жарма, барлығы 250-ден астам тағам түрлері дайындалады. Кондитер бұйымдарын даярлау үшін оны бидай ұнына қосады, өнеркәсіптік ... ... дәні ... декстрин, спирт, глюкоза, қант, май, бал, аскорбин және глютамин қышқылдарын алуға қолданылады. Оны техникалық ... ... де ... ... Сүттеніп піскен кезінде жиналған жүгері собықтары консервіленген (қантты жүгері), мұздатылған түрде қолданылады. Ұнның ... ... ... тартар алдында бөлініп алынған дәннің ұрығынан тағамдық және ... май ... Дән ... ... ... ... ... заттардан басқа ферменттер мен витаминдер бар. Жүгері дәнінде В витаминінің кешені (В1, В2, РР, В6) және А ... ... ... ... - ... ... ... орналастырғанда және жоғары агротехника қолданып өсіргенде одан өте жоғары, тұрақты дән және көк балауса өнімі алынады. ... ... ... де ... маңызы зор. 100 кг жүгері дәнінің қоректік құндылығы 134 малазық өлшеміне тең болса, ... ... ... ... 7,9 кг, 1 кг ... 2-3,4 г лизин, 1-2 -метионин, 0,5-1 г ... ... ... ... ... дәні ... мал ... бағалы құнарландырылған жемазық. Жүгері біздің елімізде сүрлемдік ... ... ... орында. Оның сүттену-балауыздану мен балауызданып пісу кезеңінде жеке собықтарынан, немесе ... ... және ... ... ... ... ... сүрлемінің жемдік қасиеті өте жоғары. Сүрлемнің ақуыздық тепе-теңділігін арттыру үшін оған бұршақты шөптерді немесе жембұршақты қосқан дұрыс. ... ... ... мен ... ... азық ретінде туралған күйінде, әсіресе шырынды жемдермен араластырып та пайдаланады. Ал жүгерінің жасыл жапырақтары мен сабақтары өңдемей-ақ ... мал ... ... ... ... салаларында да кеңінен пайдаланады. Дәнінен спирт, крахмал, сірне, глюкоза, өсімдік майын ... ... ... ... мен орамынан - линолеум, қағаз және тағы да басқа заттар жасайды. Жүгерінің агротехникалық мақызы да зор. Отамалы ... ... ... ... ... жер ... ... арамшөптерден тазарған және тамыр, сабақ қалдықтары түрінде органикалық заттармен молайтылған күйде қалады. Сондықтан ... ... ... үшін ... алғы ... Оны сүрі ... ... жасауға да себеді. Жүгерінің шыққан тегі - Орталық Америка. Бұл дақыл XV ғасырда Америкадан Испанияға әкелінген. Россияда, Қавказда, ... және ... екпе ... ... XVII ... ... ... бастаса, қазір басқа да солтүстік аудандарға тараған. Жүгері ... кең ... ... егіс ауданы жөнінен (140,1млн га) бидай мен ... ... ... ... ... ... ... алдыңғы қатарда Солтүстік және Орталық Америка, Азия. Жүгері, сүрлемге өсіріле бастағаннан бері көптеген солтүстік аймақтарда орналасқан ... де ... ... ... Одағы кезінде Қазақстанда жүгерінің жалпы егіс ауданы 2,5 млн гектар болатын, оның 134,2 мың гектарына (1985 ж) дәндік жүгері ... ... ... егіс ... күрт азайды, республика бойынша жүгері 170 мың гектарға өсіріледі, оның 100 мың ... ... 70 мың ... ... жүгері. Жүгеріні астыққа өндіруде бірінші орынды АҚШ-28,8 млн/га, екінші орынды Қытай 23,5 млн/га , үшінші орынды ... елі ... 12,0 ... Жоғары өнімді будандар өндіріске ендірілгенінің арқасында көптеген елдер жүгерінің потенциалды өнімділігін алуға қол жеткізіп отыр. Еліміздегі әр ... ... ... орта ... 44,6 ц ... ... жүр. ... мемлекеттік жүгері будандарын сынау учаскелерінде әр гектардан алынған жүгері ... ... ... - 94,4, ... облысында - 101,8 ц жетті. [1]
Түр тармақтары. Жүгері қазіргі жіктеу бойынша төмендегідей түр тармақтарына ... ... ... ... және ішкі құрылысы бойынша) бөлінеді. Жүгері. Пісіп жетілген жүгері түр тармақтарының собықтары, бүтін ... және ... ... ... 1-тіс тәрізді; 2-кремнийлі; 3-крахмалды; 4-қанттық; 5-жарылмалы
Тіс тәрізді (Z.m. indentata Sturt). Дәні ірі, ... ... жағы ... Оның ... 8-20,0%, крахмалы -68-75%. Өсімдігі мықты, собығы ірі. Түр тармақ кең таралған, негізінен малазықтық мақсатқа арналған.
Кремнийлі (Z.m. indurata Sturt.). Дәні ірі және ... ... беті ... шыны ... ... мөлшері 8-18,0%, крахмалы - 65-83%. Осы кең таралған түр тармақтың ұсақ собықты ерте ... ... көп. ... жүгерінің азық-түліктік және малазықтық маңызы зор.
Қанттық (Z.m. saccharata Sturt.). Дәні ірі және орташа, бұрыштылау, беткі жағы ... ... ... 12,8%, ... - 65-83%, май - 8,1%, қант пен ... 30% ... Бұл түр тармаққа жүгерінің консерві өндірісінде пайдаланылатын көкөністі ерте пісетін сорттары жатады. ... (Z.m. amylacea Sturt.). Дәні ірі, беті ... ... ... ... 6,9-12,1%, крахмал 71,5-82,6%. Дәні тез ұнтақталып, ақтүсті ... ... ұн ... ... ... пайдаланылады. Крахмалды-қантты (Z.m. amyle-saccharata Sturt.). Дәнінің қантты жүгеріге тән қатпары болады. ... ... ... ұнды, жоғары бөлігінде мөлдір болып келеді.
Жарылмалы немесе күріш тәрізді (Z.m. everta). Дәні ұсақ, төбе жағы ... ... ... келеді. Ақуызы 10-12,5%, крахмалы - 62-72%. Жарма мен ... ... ... ... (Z.m.сегаtіпа Kulesch.). Дәнінің эндоспермі балауыз тәрізді. Эндосперм сыртының қаттылығы жарылмалы ... кем ... ... алу үшін ... Бұл топқа жататын жүгерілер АҚШ-та және бірқатар Европа елдерінде өсіріледі. [1]
Қабықты (Z.m. tunicata Sturt.). Бұл жүгерінің дәнін ... ... ... ... тұрады. Өндірістік маңызы жоқ. Жүгерінің біздің елімізде кең таралғаны - кремнийлі және тіс тәрізділері. Малға жемге көбіне тіс ... ал ұн және ... ... ... ... Өте ерте ... сорттары мен будандары кремнийлі жүгеріге жатады. [4]
Биологиялық ерекшеліктері. Жүгері-жылу сүйгіш өсімдік. Оның тұқымы 8-10°С-да өне бастайды. Бірақ бұл ... егін ... ... ... ... жеткіліксіз. Жүгеріні онша жылынбаған топыракқа сепкенде тұқымдарының көп бөлігі ауруға шалдығып өліп қалады, ал ... көгі ... және ... ... ... ... ... - 10-12°С, көктеуден шашақгүл шыққанға дейінгі кезеңде жақсы өсіп-жетілуі үшін 20-25°С температура қажет. Ауаның температурасы 12°С дейін ... ... өсуі күрт ... ... ... және жиі ... Ал температура 3°С-дан төмендесе көктемде жүгерінің көгі, ... ... өліп ... ... ... ... үсіктен кейін бір аптада қайтадан өсіп шығатын қабілеті бар. Күзде 3°С үсікке шалдыққан дәндер ... ... ... ... өсімдіктерді тез жинап алып пішен ретінде кептіру керек немесе сүрлемге салу керек, кешеуілдеткен жағдайда шіріп кетеді. Жүгері үшін биологиялық ... ... ... ... болғанда басталады. Ерте пісетін жүгері сорттары мен будандары үшін қажетті биологиялық белсенді температура ... ... ... ... және кеш ... үшін - ... ... құрғақ шылыққа төзімді, мезофиттар қатарына жататын өсімдік, ылғалды тиімді пайдаланады. Ол 100 кг құрғақ зат түзу үшін 174-тен 406 ц-ге ... су ... ... ... ... және жоғары сапалы өнім түзуі үшін топырақ ылғалдылығын ылғал сыйымдылығының ең төмен деңгейінен 75- 80% жағдайында ұстап отыру керек. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... өнімі төмендейді, өйткені ондай топырақтарда өсімдік тамырларына фосфордың келуі бәсеңдейді де органикалық және нуклеиндік фосфордың мөлшері азаяды, ... және ... ... ... ... бұзылады. Жүгері - жарық сүйгіш, қысқакүндік дақыл. Ұзақ жарық күн жүгерінің вегетациялық кезеңін ... ал ... - ... тездетеді, 8-9 сағаттық жарық күн жағдайында өскенде тезірек гүлдейді. Күннің жарығы, әсіресе жүгерінің жас кезінде, оның өсіп-жетілуіне жақсы әсер етеді. ... ... ... ... - ... және әлсіз сілтілі (pH 5,5-7,0). Қышқыл, өте тұзды және батпақтануға бейім топырақтарда жүгері өсіруге ... ... ... ... өнуі үшін ... ... ... болуы керек, өйткені оның үлкен ұрығы өну үшін оттегіні көп ... ... ... ... мөлшері 18-20%-дан төмен болмағаны дұрыс. Қазақстанда астыққа өсіруге рұқсат етілген жүгері будандары: Одесский 80 МВ. Украинада шығарылған. ... биік ... (220-280 см), ... ерте ... ... ... тіс тәрізді дәні сары, ақ түситі, 1000 санының массасы ... ... ... ... ... ... етілген. Молдавский 257 СВ. Атауы көрсетіп тұрғандай, ол ... ... ерте ... ... биіктігі - 150-209 см, дәні сары түсті, ... ... 1000 ... ... 218 г, ... ... ... Қазақстан, Қостанай, Солтүстік Қазақстан облыстарында өсіруге болады. Молдавский 215 МВ. Бұл да Молдавияда шығарылған , ерте ... ... ... ... 136 см-ге дейін, дәні тіс тәрізді, 1000 санының массасы - 260 г. Ақмола, Ақтөбе, Павлодар, Қостанай, Солтүстік Қазақстан облыстарында ... ... ... ... жоғарыда аталғандардан басқа Сары - Арқа 150 АСВ (Алматы ж.б. облыстар), Целинный 160 СВ (Алматы, Шығыс Қазақстан обл., ж.б. ... ... 43 ТВ ... Оңтүстік Қазақстан обл., ж.б.), Казахстанский 700 СВ (Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан обл.), ... 739, ... 319, ... 689, Скиф 619, Сұңқар, Тұлпар 539 будандары да өсіру рұқсат етілген Астыққа ... ... Алғы ... ... ... ... құнарлы топырақты танаптарға сепкенде, агротехникалық шараларды толығынан, талаптарға сай өткізген жағдайда қант қызылшасынан ... ... алғы ... ... жоғары өнім береді. Заманауи агротехниканы қолданғанда жүгеріні бір танапқа көптеген жыл қайталап себуге болады. Жүгерінің жақсы алғы ... - сүрі ... ... ... мен ... ... ... бидай, арпа, дәндібұршақ дақылдары және отамалылар. Ылғал жеткілікті жағдайда жүгері көпжылдық шөптердің қыртысы мен оның ... да ... ... аз ... оны ... қатты құрғатып жіберетін күнбағыс және қант қызылшасынан кейін орналастыруға болмайды. Жүгерінің өзі де жаздық және ... ... үшін ... алғы ... ... ҚОНАҚ ЖҮГЕРІ
Қонақ жүгері - азық түліктік және малазықтық ... ... Үнді және ... Азия ... ... ... дақыл болып саналады. Сондықтан, тағамдық өсімдік ретінде әлемде ... мен ... ... ... орын ... Қонақ жүгері алуан түрлі мақсатта пайдаланылатын дақыл. Дәні - ... ... ... ... жем, крахмал, спирт және қант өнеркәсібінде шикізат. Қонақ жүгерінің көк ... мал ... және ... ... Қатайып кеткенге дейінгі орылған қонақ жүгері сабағынан сапалы пішен алынады, одан кейінгі өскен алшынкөгін күздік жайылымға қалдырады. Қонақ ... 100 кг ... 119 ... ... ал көк ... - 23,5, ... - 22,0, пішенінде - 49,2 азықтық өлшем болады. Қонақ жүгері дәнінде 15 ... ... ... ... бай, ... ... 10-15 ... қант бар, одан қою шырын алынады. Перспективалы қант ... ... ... ... ... қонақ жүгері шашағынан сыпырғыш және шөткі дайындалады. Қонақ жүгері қуаң және шөлейт аймақтарда ... ... ... ... ... алады. Қонақ жүгері отамалы дақыл болғандықтан астық дақыларына жақсы алғы егіс және ықтырмалық дақыл ретінде пайдаланылады. ... ... - ... ... сондықтан сортаң жерлерде тұзды ыдыратқыш дақыл ретінде өсіруге болады. ... ... ... ... болып есептелінеді. Біздің арамызға дейін 3 мың жыл бұрын Үнді және ... ... ... ал Орта Азия ... 2,5 мың жыл ... белгілі болған, Ресейге 17 ғасырда әкелінген. Дүние жүзіндегі егіс көлемі 48 млн. га, дән ... - 14,2 ц/га. ТМД ... ... жүгеріні 150 мың гектарға өсіреді, орташа өнімділігі - 15 ц/га. ... егіс ... ... ... ... ... қатарына жатады. Қонақ жүгері өнімінің пайдаланылу мақсатына қарай үш топқа бөлінеді: дәндік, қантты (малазықтық) және ... ... ... ... ... ... ... формалары болады: тармақты, сығымдалған және түйіртпекті. Қонақ жүгерінің тамыр жүйесі шашақты, жақсы жетілген, топырақтың 2,5 м және одан да ... ... ... ... ... биіктігі 2 м, ал суармалы жағдайларда 3-5 м дейін, іші бос өзекшемен толтырылған. Төменгі сабақ ... ауа ... ... ... ... алақаны жалпақ, ысрты балауызданған қатпарлы көмкерілген. Бір өсімдікте 10-25 дана және ... көп ... ... Гүл ... - ... ... 15-60 см, әрбір тармағының соңында екі масақша отырады, оның біреуі - қос жынысты, ал екіншісі- аталық, гүлденгеннен ... ... ... ... ... ... дақыл. Дәні - қабықты немесе жалаңаш, пішіні - дөңгелек, жұмыртқа тәріздес, бояуы - ақ, ... ... ... 1000 дән ... 25-45 г. Бір ... ... дән болады. [1]
Биологиялық ерекшеліктері. Қуаңшылыққа, ыстыққа төзімді дақыл. Транспирациялық коэффиценті 150-200. Жылу сүйгіш өсімдік. Қысқа ... ... өліп ... ... 30-350С ... ... өсіп ... 400С дейін ыстықты көтереді. Вегетация дәуіріне қажетті ... ... ... ... Жарық сүйгіш және қысқа күн өсімдігі. Топырақ ... ... ... ... өсе ... ... жоғары өнімді жақсы жылынатын, бос және өткізгіштік қабілеті жоғары топырақты жерлерде қалыптастырады. Вегетацияның бастапқы сатыларында өте баяу өседі, өсімдік көгі ... ... 10-15 ... ... пайда болады, 25-30 күннен кейін түптенеді, 40-45 тәуліктен соң ... ал көгі ... ... 55- 65 ... ... ... Гүлденуі шашақтанғаннан кейін 5-6 тәуліктен соң бсталады. Вегетация кезеңі сорттарының пісу мерзіміне байланысты 90-145 күнге ... ... ... біздің елімізде астыққа өсіруге рұқсат етілген селекциялық сорттары мен будандары: Молдавский 40, ... 75, ... 63; ... - ... 72, ... 85, ... 246, ... 3, Ранний Янтарь 161, Казахстанское 16, КИЗ-94. [1]
Өсіру технологиясының ерекшеліктері. Ауыспалы егістіктегі орны, бірінші кезекте, өсіру бағытына байланысты. ... ... ... және ... ... ... ... Ең жақсы алғы егісі-күздік және жаздық масақты дақылдар, дәнді- ... ... ... ... бір және ... ... ... мәдениеті жоғары жерлерде қонақ жүгеріні жалқыдақыл ретінде өсіруге болады. Дақылды фитомелиоративтік қасиеттері жоғары ... ... ... де ... ... ... Көптенген зерттеушілер қонақ жүгері егісіне органикалық және минералдық тыңайтқыштарды берудің тиімділігін көрсетеді. Жоғары өнім қалыптастырылғандықтан, қоанқ жүгері топырақтан көптеген ... ... ... ... ... кедей топырақты жерлерден. Сондықтан жұмсалған қоректік заттардың орнын толықтыру ... өнім ... ... ... Қонақ жүгері вегетациясының бастапқы сатысында қоректік заттарды аз мөлшерде жұмсайды, сол себепті тыңайтқыштардың жеңіл сіңірілетін формаларын қажетсінеді, әсіресе түтіктену сатысында және ... ... ... негізгі өңдеу алдында гектарға 50- 80 т/га көң, N90-120, Р90-120 және К50-60 кг/га әсерлі затпен сіңіру керек. Көңмен, фосфорды күзде, ал ... ... ... ... ... жөн. Тұқыммен бірге түйіршіктелген суперфосфатты мөлшері - 30-40 кг/га беру тиімді.[1]
ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОРЫТЫНДЫЛАЙ КЕЛЕ, өсімдік шаруашылығының негізін дәнді дақылдар құрайды. ... ... ... өңделетін жер қорының 1/2-інен астамын алып жатыр. Олардың егістіктері іс жүзінде адамдардың қоныстану аймағына сәйкес ... ... 50 жыл ... ... ... өнімділігі үш есеге артқан, жылына өндірілетін мөлшері 2 млрд ... асып ... ... дақылдар өнімділігі егіс көлемін ұлғайту есебінен емес, әрбір гектардан алынатын түсімді көтеру есебінен ... ... ... шығымдылығы дамушы елдерде 15 -- 20 ц/га болса, ... ... ол ... 35 -- 40 п/га. ... ... ... дәнді дақылдардан алынатын өнімнің жартысына жуығы Азня елдерінде, 1/4-і Солтүстік Америка, ал қалған ... ... ... мен ... ... ... ... Елдер арасындағы 1-орында соңғы кезде АҚШ-ты басын озған Қытай, 3-орында -- Үндістан, 4-орында ... ... ... ... ... ... ... тамақ, құрама жем, спирт және т.б. өндіріс салаларына шикізат болып ... ... ... ... ... үш дақыл -- бидай, күріш және жүгері құрайды. Дәнді дақылдар егістігінің 32%-ын ... 20%- ын ... ал 18%-ын ... егістігі алып жатыр. Жүгері (маис) -- Америкадан Колумб саяхатынан ... ... ... аудандарына да таралды. Оның егістіктері көбінесе бидай егістігі мен қатар орналасады. Тек дән үшін ғана ... мал ... аса ... көк ... алу үшін ... ... кезде оның таралу аймағын кеңейтті. Басты өндіруші ... -- АҚШ, одан ... ... ... ... ... мен ... және Батыс Еуропаның оңтүстігіндегі елдер. Дүниежүзіндегі жүгері өсіретін басты аудан -- АҚШ-тың Ұлы көлдерінен оңтүстікке қарай орналасқан ... ... Бұл жер осы ... ... ең ... жер ... табылады. Жүгері өндіруден әсіресе Айова штатының даңқы шыққан. Дамыған елдерде жүгері мал азығы ретінде, ал дамушы елдерде азық-түлік дақылы ретінде ... ... ... дүниежүзілік нарыққа 10 -- 15%-ы шығарылады. Астықты ... ... ... ... астық шаруашылығы халықаралық мамандану саласы болып табылатын АҚШ, Канада, Франция, Аустралия, Аргентина жатады.[3]
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
* Қ. К. ... Қ. М. ... А. Қ. ... Н. А. ... Н. А. ... С. С. ... : ... шаруашылығы/- Алматы,2011
* http://www.itest.kz/
* https://kk.wikipedia.org/wiki/Өсімдік_шаруашылығы
* Қазақ Энциклопедиясы"Қазақ Энциклопедиясы", 10 том
* http://1referat.kz/biologiya-valeologiya-zoologiya-anatomiya-medicina/madeni-osimdikter.html
* Биология:Жалпы білім беретін ... ... ... ... Алматы: Атамұра, 2007.
* : Ұлттық энцклопедия / Бас ... Ә. ... - ...

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1920—1930 жылдардағы қоғамдық-саяси өмір. Қазақстандағы мәдени революция3 бет
XX ғ. 50 жж. Қазақстанның саяси-әлеуметтік жағдайы және экономикасы мен мәдениеті6 бет
«Менеджмент теориясы мен тәжірибесі» пәні бойынша тест cұрақтары13 бет
«Мәдениет» ұғымы4 бет
Алтын адам10 бет
Америка этнологиясындағы психологиялық бағыттар4 бет
Ауыл-село мұғалімдерінің өсу жолдары, олардың құрамындағы сандық және сапалық өзгерістер13 бет
Басатуыш сынып оқушыларын еңбекке баулу негізінде экологиялық мәдениетін қалыптастыру мазмұны және әдістемесі57 бет
Болашақ мұғалімнің ақпараттық мәдениетін қалыптастырудың теориялық негіздері65 бет
Болашақ педагогты жеткіншектердің көркемдік мәдениетін қалыптастыруға даярлау82 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь