Ертедегі темір дәуіріндегі Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан

1. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
2. Ертедегі темір дәуіріндегі Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ..4
3. Бесшатыр қорымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
4. Есік обасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
5. Ертедегі темір дәуіріндегі Орталық Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... ..14
6. Тасмола мәдениеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..15
7. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19
8. Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..20
Сақ мәдениеті — ерте темір дәуірінде Қазақстан мен оған жапсарлас өлкелерді мекендеген тайпалар қалдырған археологиялық ескерткіштер жиынтығы. Сақтар көшпенділердің жоғары деңгейде дамыған өркениетін қалыптастырды, адамзат қоғамы үшін аса маңызды мәдени құндылықтар қалдырды. Сақ тайпаларының тарихы мен олардың материалдық және рухани мәдениетінің аса маңызды бастау деректері – қорымдар, жартастағы суреттер, сақ бұйымдарының көмбелері. Сақ қорымдарының шоғыры Сырдария, Іле, Талас, Шу, Лепсі, Есік, Шелек, Шарын өзендерінің аңғарларынан, Кеген мен Нарынқол алқаптарынан табылған. Археологтардың зерттеулері Қазақстанның әр түрлі аймақтарынан сақтардың аса жарқын, байырғы мәдениетін ашуға мүмкіндік берді.
Темір дәуірінің кезіндегі ру-тайпалардан қалған басты ескерткіштердің бір түрі - бүкіл Қазақстанның барлық жерінде кездесетін төбе болып жатқан обалар. Археологиялық зерттеулер Қазақстандағы сақ мәдениеті жөнінде (б.з.б. 7 — 3 ғасырлар) неғұрлым толығырақ деректер береді. 1930 жылдардың соңында басталған зерттеу жұмыстары іс жүзінде 1946 жылдан кейін ғана кеңінен өрістеді. Жетісу, Төменгі Сырдария, Орталық, Солтүстік, Шығыс Қазақстанда сақ мәдениеті ескерткіштері ашылды, көптеген қорымдар, ғұрыптық орындар, т.б. жәдігерлер қазылып, зерттелді. Жетісудағы Есік, Бесшатыр обалары мен көптеген көмбелер, Сырдың төменгі ағысындағы Үйғарақ қорымы, Орталық және Солтүстік Қазақстандағы Тасмола мәдениетінің обалары, Шығыс Қазақстандағы Берел, Шілікті қорымдары, т.б. көптеген нысандар көне сақтардың тамаша ескерткіштері ретінде танымал.
1. Ақышев К.А., Байпақов К.М. Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін. – I том. – Алматы «Атамұра», 2010.
2. Аманжолов К.Р. Қазақстан тарихының дәрістер курсы. 1-кітап. – Алматы «Білім», 2004.
3. Кан Г.В., Шаяхметов Н.У. Қазақстан тарихы. – Алматыкітап, 2007.
4. Сәйден Жолдасбайұлы. Ежелгі және орта ғасырдағы Қазақстан. – Алматы «Ана тілі», 1995.
5. Ақышев А.К., Асылбеков М.Х., Байпақов К.М. Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін (Очерк). – Алматы «Дәуір» баспасы, 1994.
6. Қожабекұлы Б.А. Тарихи таным: Ежелгі халықтар, тайпалар, рулар, жер жұтқан қалалар. – Алма-Ата,1987.
7. Аспендияров С. Қазақстан тарихының очерктері. – Алматы, 1994.
8. Жолдасбайұлы С. Ежелгі және орта ғасырдағы Қазақстан. – Алматы, 1995.
9. Маданов Х. Қазақ халқының арғы – бергі тарихы. – Алматы, 1995.
10. Қани М. Қазақтың көне тарихы. – Алматы,1993.
        
        Мазмұны
* Кіріспе..................................................................................3
* Ертедегі темір дәуіріндегі Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан..............4
* Бесшатыр қорымы....................................................................4
* Есік обасы............................................................................10
* Ертедегі темір дәуіріндегі ... ... ... ... ... ... әдебиеттер..........................................................20
Кіріспе
Сақ мәдениеті -- ерте темір дәуірінде Қазақстан мен оған жапсарлас өлкелерді мекендеген тайпалар қалдырған археологиялық ескерткіштер ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырды, адамзат қоғамы үшін аса маңызды мәдени құндылықтар ... Сақ ... ... мен олардың материалдық және рухани мәдениетінің аса маңызды бастау деректері - қорымдар, жартастағы ... сақ ... ... Сақ ... ... ... Іле, ... Шу, Лепсі, Есік, Шелек, Шарын өзендерінің аңғарларынан, Кеген мен ... ... ... ... ... Қазақстанның әр түрлі аймақтарынан сақтардың аса жарқын, байырғы мәдениетін ашуға мүмкіндік берді.
Темір дәуірінің ... ... ... басты ескерткіштердің бір түрі - бүкіл Қазақстанның барлық жерінде кездесетін төбе ... ... ... ... ... Қазақстандағы сақ мәдениеті жөнінде (б.з.б. 7 -- 3 ғасырлар) неғұрлым толығырақ деректер береді. 1930 жылдардың ... ... ... ... іс ... 1946 ... ... ғана кеңінен өрістеді. Жетісу, Төменгі Сырдария, Орталық, Солтүстік, Шығыс Қазақстанда сақ мәдениеті ескерткіштері ашылды, көптеген ... ... ... т.б. ... ... ... ... Есік, Бесшатыр обалары мен көптеген көмбелер, Сырдың төменгі ағысындағы Үйғарақ қорымы, Орталық және Солтүстік Қазақстандағы Тасмола мәдениетінің обалары, Шығыс ... ... ... қорымдары, т.б. көптеген нысандар көне сақтардың тамаша ескерткіштері ретінде танымал. Кең байтақ аумақтарға тарағандықтан, әр өлкенің мәдениетін зерттеудің өзіндік ... ... ... ... ... мен ... Қазақстан.
Б. з. б. І мыңжылдықта Жетісу мен ... ... - ... ... ... ... сақ ... үлкен тобы қоныстанған Орта Азия мен Қазақстанның этно-мәдени сақ қауымының өзіндік ... ... ірі ... ... ... ... Іле, ... Лепсі, Есік, Шелек, Шарын, Кеген өзендері мен басқа да аңғарларда көптеген тас және топырақ обалар ... ... ... ... ... бар ... ... жер болып табылады. Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанның басқа да ірі оба қорымдарында адамдар әр түрлі уақыттарда жерленіп, олар жүздеген жылдар ... ... ... 20 ... ... жететін обалары дейтіндердің көп жинақталуы жөнінен Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанға Орта Азияда және ... ... ... тең ... жоқ. ... ... ... А.Н.Бернштамды нақ Жетісуды мекендеген деген қорытындыға келтірген.
Бесшатыр қорымы
Бесшатыр қорымы Іле өзенінің оң ... ... ... ... Ол 31 обадан тұрады, олардың 21-і таспен, ал 10-ы қиыршықтас және ... ... ... ... ... қарай қорым обалары үлкен, орташа және кіші обалар болып бөлінеді. Үлкен обалардың диаметрі 45 метрден 105 ... ... ... 6 метрден 18 метрге дейін жетіп ауытқып отырады; орташаларында тиісінше - 25 - 38 м және 5 - 6 м; ... - 6 - 18 м және 0,8 - 2 ... ... ... ... обалар бұрындары тоналып кеткен болып шықты. Дегенмен де Бесшатыр обалары мерзімін белгілеуге ... ... ... ... жебелердің ұштары) ғана емес, сонымен қатар қабір үстіне орнатылған іргелі құрылымдардың ерекше бағалы, жаға үлгілерін де берді. ... 104 м, ... 17 м ... ... ... ерекше. Үйінді төбесі қиық конус тәрізді, жалпақ төбесінің диаметрі 32 м. Обаның тас жамылғысы табаны жағалай тығыз етіп бірнеше ... ... бұл - ... зор үйінді орнатқан цоколь секілді болып көрінеді. Үйіндінің солтүстік және ... ... ... ... ... ордың (ені 2 м) ізі байқалады. Үйіндінің айналасынан 5 - 7 метр қашықтықтан тас дуал өтеді (ені 2 м және ... ... ... 50 - 60 см). ... қатар бір басы көмілген ірі тас бағандардан (менгирлерден) және үлкен қойтастардан қоршау түрінде тұрғызылған дөңгелек құрылыстар салынған. ... ... ... ... 94 ... бар. Кейбір тік тұрған тас бағандарға қазақ ру-тайпаларының таңбалары қашап салынған. ... ... ... тағы да осындай жеті қоршау бар, олар оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай созылып жатыр. Олардың жанынан қыш ыдыстардың көптеген сынықтары табылды, қыш ... ... ... ... ... көпшілігінде тайыз жерден күл-ыс дақтары табылды, екеуінен сүйек қалдықтары, керамиканың сынықтары мен моншақтар шықты. ... ... ... ... ... отқа ... және ... шалу ғұрпына байланысты болуы ықтимал.
Бесшатырда үш үлкен оба: ... ... және ... ... ... ... үш оба мен ... ұсақ обалар қазылды. Бірінші Бесшатыр обасының диаметрі 52 м, биіктігі 7,6 м, оңтүстік жағынан - 8,93 м. Оба ... ... ... түп жағына тас неғұрлым тығыз қаланған, обаның төбесі жалпақ. Үйінді үш қабат. Ең ... - ... ... ол ... 8,5 ... 13 метрге дейін жететін топырақ пен қиыршақтастан тұрады. Төменгі қабатының астында Тянь-Шань шыршасының өңделген тұтас бөренелерінен салынған ... ағаш ... ... ... ... ... ... жерленген адамның үстіне тұрғызылғын, бұл түгелдей жер бетіндегі құрылыс.
Бесшатыр сағанасы сол кезде ағаштан салынған күрделі ... ... ... ол ... бөліктен тұрады, олар: дәліз (дромос), қабірдің алдыңғы кірер аузы және жерлеу бөлмесі. Сағананың ... ... ... ... ... мен бұдырлары тегістеліп шабылып, қабығы аршылған. Бөлменің қабырғасын құрайтын бөренелер ... ... бір- ... ... қиюластырылған; бүкіл құрылысты мейлінше тұрақты ету үшін ... жуан ... басы ... ... ... ... бөренелер бір-біріне тек түйісіп қана тұрады және өзара бекітілмеген, сондықтан ... ... ... ... қима ... қашау мен пышақ іздері жақсы сақталған - ... екі шеті мен ... ... бар. ... ... ... тұратын жалпақ төбесі шиден есілген арқандармен буылған қамыс төсеніш қабатымен жабылған. Сірә, жерлеу ғұрпынан кейін бөлмеге апаратын ... ірі ... ... ... ... тасталған болуы ықтимал. Осыдан кейін ғана жерлеу құрылысының үстіне тас пен қиыршақтас аралас зор үйінді үйілген. ... ... ... ең ... Алтыншы обадағы құрылыс та осындай. Оның үйіндісі таспен жабылған. Обаның диаметрі - 52 м, биіктігі - 8 м. ... ... ... жер беті ... шамамен 2 м тереңдікте жерасты жолдарының жүйесі ... Олар ... ... және ... ... есік пен ... ... тұрады, негізгі жолдан түрлі бағыттарға бүйірге қарай жеті тармақ ... ... ... ... ... жарым-жартылай топырақпен, ал солтүстік-шығыс жақтағы біреуі ірі тастармен толтырылған. Жолдардың күмбезі жарты шеңбер ... ... ... ... 1,1 метрден 1,68 метрге дейін, ені 75 - 80 см. Қабырғалардың көптеген жерлерінде кішкене ... ... ... ... ыс ... ... жер ... жұмыс істеген жер қазушыларға жарық беретін май шырағдандар тұрғанын дәлелдейді, бүйірдегі тарамдардан жануарлардың сүйектері - ... ... ... ... ... тармақтарымен қоса алғанда негізгі жолдың жалпы ұзындығы - 55 ... ... ... жерлеу құрылымының жаңа үлгісі ашылды. Обаның жерлеу құрылысының негізі - ұсақ қиыршықтастар араластырылып топырақтан тұрғызылған қабырғалар. Қабырғалар бөренелермен үш ... етіп ... ... ... екі ... Тянь-Шань шыршасынан, ал жоғарғы қатары жиде бөренелер. Бөренемен жабылған төбесінде тас пен ... және ... ... он алты ... етіп ... ... жаппа жасалған. Мазардың негізі төртбұрышты, ал төбесы дөңгелек күмбез сияқты болған.
Қабірдің шығыс жағында есігі болып, есіктің екі ... ... ... ... қос-қостан екі бағана тұрған. Қос бағаналар бір-бірімен қазықтармен бекітілген, мейлінше берік болу үшін бөренелер шиден өрілген жуан арқандармен байланып тасталған. ... ... ... бөренелердің үстінен ши арқандармен буылған екі қабат төсенішпен жапқан. ... ... ... ... жанына жуан бөрененің кесіндісі қойылған. Лақаттың еденінде адамның шашыраған сүйектері жатыр.
Бесшатырдың ... кіші ... ... ... ... бойынша айқындалады. Оның үйіндісі астындағы ұзын жағы ... ... ... ... ... ... ... 3,50 де 2 м) жерленген екі адамның қаңқалары жатты. Сүйектер ... ... бірі ... ... бастары батысқа қаратып қойылған. Жерленгендердің әрқайсысының жанына оң жағынан қысқа семсер-ақинақтар қойылған, ал сол (қорамсақтарда барлығы 50 ... ... және ... жебе ... он екі түрі бар). Қанжарлардың сабы көбелек тәрізді, ұшы бүлінген. Солтүстік жақтағы сүйектің сол жағында темір ... ... тағы бір ... ... ... ... ағаш қалқанның қалдығы болуы мүмкін, бел тұсында темір тоға жатты. Сүйектердің арасынан төрт ақық моншақ және ... ... ... іші қуыс ... ... ... екі ... табылды. Материалдар жиынтығына талдау жасау жалпы алғанда Бесшатырды б. з. б. V - IV ғғ. деп белгілеуге ... ... ... ... 2 ... ... жерді алып жатыр. Алайда Бесшатыр обаларымен байланысты ескерткіштердің таралған жері ... өз ... ... кең. ... ... солтүстік-шығыс жағындағы 5 шақырым жердегі төбеде алты қоршау орналасқан, олар келбеті мен салынуы жағынан Бесшатыр ... ... ... ... ... үш ... ... нақ осындай төрт қоршау бар. Одан да әріректе, ... ... 10 ... ... де ... оңтүстіктен солтүстікке қарай орналасқан 45 қоршау бар.
Қорымның төңірегіндегі бұл құрылыстардың ... ... ... ... мен көлемінің бірдейлігі оларды Бесшатыр қабірлерімен бір мезгілде салынған және ... ... деп ... ... ... ... қорымдар төңірегіне қарай ашық салынған қоршаулар - Бесшатыр обаларына байланыссыз, қайта негізгі объектіні толықтыратын сияқты.Бесшатыр қорымының барлық ... - ... мен ... да, ... де біркелкілік тән, олар тастар мен ірі қиыршықтастардан үйілген, төбесі ... ... ... ... тас ... қиюластырылып қаланған болып келеді. Үлкен обалар құрылымының ерекшелігі - ... ... ... ... ... ... астына кіретін жер осы орлардан басталған. Тегінде, ... және ... ... жоралғылары жасалғаннан кейін жер астына кіретін есік бата ... ... ету және ... шалу үшін ... бір ... ашық ... ... соң обаның кірер ауыз үстіндегі топырағының бір бөлігі құлап басып қалған болса керек.
Сәулет өнерінің ескерткіші ... ... ... ... ... ... екі ... сыртқы және ішкі түрлерінен тұрады. Сыртқы құрылыс - ... ... ... тас ... және ... төңірегіндегі менгирлер мен қойтастар тізбегінен тұратын үйдің үстіңгі қабатында орнатылған сияқты жалпақ тебелі үшкіл ... ... ... жер ... ... ор және ішкі ... - ағаш қабір мен қуыстар маңызды ескерткіштер болып табылады.
Мұның бәрі сақ тайпаларында Бесшатырдағы ғұрыптық құрылыстар ... ... ... ... мен ... төрт бұрышты және дөңгелек етіп жоспарлау, тас қалау әдісі, ағаш өңдеу дағдылары мен ... ... ... ... ... ... ... тасты шеберлікпен ұштастыра пайдалана білудің ертеде-ақ орныққанын дәлелдейді. Сірә, мұндай құрылыс тәжірибесі ғұрыптық ескерткіштерді салу ... ғана ... ... ... ... ... мен қора-қопсылар салу кезінде де жинақталған болса керек.
Бесшатырдың ғұрыптық құрылыстары тайпаларының көсемдерін мәңгі есте қалдыруға тырысқанын көрсетеді. Құрылыс ... ... ... ... ету ғана ... сонымен бірге тұратындай етіп салу мақсаты да көзделді. Сақтардың түсінігі бойынша, ескерткіш өзінің көлемі жағынан көсемнің құдіреті мен байлығына сай ... ... ... ... ... және ... ... ұялатуға тиіс болды. Бесшатыр обалары өздерінің көрнектілігімен зор әсер қалдырады. Үлкен ... ... үшін ғана елу мың ... ... астам топырақ, тас, қиыршықтас пайдаланылған, ал онығ үстіне қорымнан 3 шақырым жерде орналасқан ең ... ... ... жуық ... мен ... ... ... үйінділерін стратиграфиялық зерттеу бұл үлкен қорғандардың ... ... мен ... ... ... ғана емес, қайта ұүрылымы алдын ала ойластырылған сәулетті ... ... ... ... көп ... етіп ... оба ішіндегі ағаш құрылысқа қажетті микро-климатты қалыптастырылып, ескерткіш-обаның өз сынын ұзақ уақытта сақтауына да әсер еткен.
Үйінділердің көлемі жағынан ... ... ... ... және кіші ... бөлінеді,үйінділердің осы үш тобына қабір құрылыстарының әр алуан түрі: ... мен ... - ... ... ... киіз үй ... бейіт, ал барлық кіші обаларға жерден қазылған шұңқыр (кейде оған салынған тас жәшік) сәйкес келеді. 4-ші ... киіз үй ... ... бейітке ешқайсысы ұқсамайды. Әзірше ол скиф-сармат мәдениетінің обаларынан табылған осы түрдегі бірден-бір құрылыс.
Бесшатыр құрылыстарын салуға қажетті бөренелер оба ... ... 200-250 ... болатын Іле өзенінің арғы бетінен, Іле Алатауының сілемдерінен дайындалған. Сол жерде, ағаш кесілген, бұтақтары мен бұдырларынан тазартылып, жасалған кетпелер ... ... ... сүйретіп апарып, салмен құрылыс салынатын жерге жеткізген. Бұл орайда қыл арқандар мен ши талшықтарынан есілген ... ... ... ... және басқа да ауыр жұмыстар жүзі тез ... ауыр қола ... ... ... ... сан ... ... қашаулар, үскілер, қола шапашоттармен жүргізілген болса керек.
Бесшатыр ... ... ... ... сақ ... ... ... түсінікті байыта түседі.Олар көпжылдық тәжірибенің, жоғарыда атап ... ... ... салу ... ғана ... ... ... тұрғын үйлер салу кезінде де жинақталғанын дәлелдейді. Бұдан Жетісу сақтары көшпелі болған жоқ, олар жылдың жылы ... ғана ... суық ... қыстайтын жерлеріне барған да, қысқы тұрғын үйлерінде ... ... ... ... Тұрғын үй салғанда олар ағаш, тас, қамыс, бұта ... ... ... ... ... жауынгер Қазақстандағы Сақ мәдениетінің ең жарқын көрінісі - ... ... ... ... ... ... ... байлығы бойынша сирегі - Алматы облысындағы орналасқан молалар, Есік қаласының шетінде, Алматы қаласынан 50 км қашықтықта орналасқан. Есік қорған-моласы скиф-сақтар ... ең ... ... ... және 20 - ... ең ұлы ... бірі болып саналады.
Алматы облысындағы Есік қаласы шетінде Сақ қорғаны қазылған, ол ... ... кең ... Оның ... ... ... бұталарымен жабылып, ағаш еденде сақ жауынгерлерінің киім киген кейпіндегі сүйектері жатқан, олар тұтастай ... ... ... ... Оның бастарына биік үшкірұшты бас киім киілген, сонымен ... ... ... бейнелерімен суреттелген, бұл күн құдайын білдіреді. Қару-жарақтары ұзын қылыш пен қысқа қанжар болды. Жауынгермен бірге бейіттерге балшықты қымызды ыдыстар, ет ... ағаш ... ... және қоладан жасалған бағалы ыдыстар қойылған. Қорғанда жерленген жас жігіт сақ - тиграхауд басшыларына жатады.
Қазақстандық археологтардың пайымдауларынша, ол Ұлы ... ... ... династиясының өкілі болып табылады. Қорғанның өзі үлкен моланың оңтүстік маңында орналасқан, ол ... ... ... ... ... ... 60 м, ... - 6 м. Үйінді көп қабатты (3-4 қабат), тас қабаты сазды-қиыршық тасты болып кезектеседі. Үйінді ... екі ... ... ... және жанындағы (оңтүстік). Орталық бейіт толығымен тоналған, ... ... ... ... тянь-шань шыршасының өңделген бұталарынан жасалған, оның өлшемдері: ішкі ... ... 2.9 х 1.5 м, ... бойынша - 3.3 х 1.9 м, еңкісі бар биіктігі 1.3 -1.5 м.
Анропологтардың ... ... Есік ... ... жас адам 17-18 ... ... Ол ... тастармен әшекейленген қымбат сауытта, белбеуі алтынмен тігілген салтанатты киімде болған. Бас киімде, барлығы 150-ге жуық әшекейлік заттар ... ... ... қар ... (барыс), тау-текелерінің, архарлардың, аттар мен құстардың бейнелері таңбаланған. Жауынгердің сырт киімі шекпен мен ... ... ... түсті теріден жасалған қысқа шекпенге толығымен алтындалған сымбатты белгілер, өңірі, етегі мен жағасына жолбарыстың басы ... ... ... ... ... тігілген. Шекпен, барлығы төрт мыңға жуық алтын заттармен әшекейленген. Жас жігіттің оюмен безендірілген жерлеу жабдықтары ... зат ... ... ... ... ... стиліндегі жауһар (шедевр) деп танылған. Қанжардың екі шетін бойлай алтын тілімшеге қасқыр, түлкі, тау қойы, бөкен-сайғақ, үй қояны, ... және т.т. 21 ... ... Оңтүстік қабырғада ағаш ыдыс тұр, сонымен қатар оның артқы жағында төрт ыдыс екі қатар, ... ... ... алдыңғы қатарында мескей мен шөміш орналасқан.
Келесі қабырғада бір қатар болып қыш құмыралар тығыз орналастырылған, ал олардың алдыңғы жағында мескейлер тұр да, ... ... тағы да ... екі күміс тостаған мен қасық салынған. Күміс тостағандардың бірінде 26 әріптен (белгіден) тұратын жазу бар. Алтын адам ... ... ... ғұндар, үйсіндер, қыпшақтар және басқа халықтардың ата-бабасы мекендеген жерлерді қорғаушылар ерлігінің бейнесіне айналды. найзалары Алматы және ... ... ... қойылған.
Есік обасы- ежелгі дәуірден сақталған ескерткіш. Б.з.б. 5-4 ғасырлар бұрын Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ... ... Есік ... ... Есік ... ... табылған. 1969 жылы Жетісу жерінен археолог К.Акышев жетекшілігімен Б.Нұрмұханбетов, А.Г.Максимова зерттеген. Бұл маңдағы ежелгі дәуірден сақталған ... ... ... ... ... ішінде ең кқрнектісі - үлкен Есік қорымы. Қорым құрамында солтүстіктен оңтүстікке созыла ауданы 3 км2 жерді алып ... 45 ... оба бар. ... 30-90м, ал ... 4-15м ... ... алты үлкен оба қазылды, бұлардың қатты тоналған үшеуінен заттай дерек кездеспеген. Төртіншісінен үлкен төртбұрышты қабір ішінен ... ... ... ... ... екі ... ... темір түйреуіш, көптеген алтын жапсырмалар табылды. Ал алтыншы оба - ... ... бар ... ... ... мен ... ... атпен енді. Ханзада диаметрі 60м, биіктігі 6м обаның астындағы шырша бөренелерден жасалған ағаш қабірге қойылған. Мұның өзі бүйірдегі қосымша қабір, ал ... ... ... тоналып кеткені анықталды. Ханзада 4 мың алтын әшекей тағылған киіммен, қару-жарақ, ыдыс-аяғымен жерленген. Күміс тостағанға түсірілген 26 ... жазу ... ... ... белгілі және мұның әліпбилік жазу екендігіне күмән келтірілмейді. Бұдан солтүстік-батысқа таман орналасқан тағы бір ... ... 58м, ... 4,5м. Қазу ... ... ... рет кезектесіп қаланған тас және топырақ қабаттарынан тұратыны, сондай-ақ, тоналғандығы да анықталды. Үлкен қабірдің аумағы 5,1*2,3м, тереңдігі 1,8м. Тонау ... ... ... ... ... ... жұқа алтын жапсырмалар, күміс сырға, қыш ыдыстар және қоладан құйылған ғұрыптық ыдыс ... ... ... ... ыдыс ... ... рет кездесті, ол конус пішіндес аласа тұғыр мен жайпақ тостағаннан тұрады. Ғұрыптық жораларды ... ... ... ... ... ыдысқа хош иіс шығаратын заттарды жағып түтіндетіп қоятын болған. Есік ... ... ... ... деңгейін көрсететін ерекше ескерткіштерге жатады.
Жетісу сақтарының ең көрнекті патшалық ескерткіштеріне Есік обасы жатады. Ол 40-тан ... ... ... ... қорымның оңтүстік шетіне орналасқан. Обаның диаметрі 60м, биіктігі 6м. Археологтар үйінді астынан: орталық және ... екі ... ... Бірнеше рет тонауға ұшыраған орталық бейіт толығымен бұзылған, ал бүйірлік бет жақсы сақталған. ... және ... 1,5м ... ... ... ... өңделген бөренелерінен салынған. Бөлменің оңтүстік және батыс жақтарынан ыдыс, ал солтүстік бөлімінен жерленген адамның сүйегі ... ... ... ... ... салынғаны анық: алдымен тікбұрыш түрінде білігі батыстан шығысқа қарай бағытталған қабір құдығы ... ... ... ... ... кісі жерленетін орын әзірленген. Оның құрылымы өте қарапайым: белгілі бір өлшемдегі бес қатар бөренені көлденеңінен бірінің ... ... ... ... қабырғаларын қаластырған. Бөренелер бұрыштары бір-бірімен айқастырылмай, жай ғана жанастырылған. Бөлменің маңдай ж>>не ... ... ... шеттері кезек-кезек бір-бірімен айқастырылған. Бұл олардың құлап түспеуін қамтамасыз ... ... ... жағынан көлденең бөренелермен жабылған. Еденге мұқият өңделіп, бір-біріне қиюластырған он тақтай үстіне жерленген адам мен ... ... ... ... ... ... озған кісіге арналған бөлігіне алтын жапырақшалар жапсырылған мата төселген болуы керек. Оған қалыптасқан рәсім бойынша барынша ... ... ... қару-жарақтарын толық асынған мәйіттің басын батысқа қарай беріп, ... ... ... оң жағына ағаш қынапқа салынған темір семсер қыстырған. Былғарыдан ... иық ... ... ... пен ... ... ... бедерленген әшекей безендіріп тұр.
Белбеудің сол жағына шолақ темір қанжар-ақинақ ... оның ... ... ... ... бара жатқан бұлан мен жылқы тұлғасы пішініндегі екі алтын тілікше тігілген. Оның әшекейлерінің ішінен екі цилиндр тоға - ... ... ... бейнесінің бедері салынған айқастырмалы белбеу жапсырмасы көзге ерекше түседі
Ертедегі темір дәуіріндегі Орталық Қазақстан.
Бұл кезде Орталық Қазақстанда ең көп таралғаны - ... ... Ең ірі ... ... ... Қарқаралы, Баянауыл, Қызылтас, Кент, Арқарлы, Қу, Қызылтау, Ортау, Ақтау таулары мен сілемдері аудандарында шоғырланған. Олар ... ... ... ... ... Желдітауда, Тайатқанда, Шұнақта жақсы мәлім, Солтүстік Бетпақдалаға дейін жетіп жатыр.Балқаш өңірінің шөлді аймағында обалар Қотанемел, Тесіктас, Қайрақтас, ... ... ... ... ... ... ... жотасына дейін жетеді. Солтүстік-шығыста обалы қорымдар Шідерті, Өлеңті өзендері мен олардың салалары жағалауындағы жарқабақты ... ... ... ... таулы жазығына және Сілеті өзенінің бас жағына орналасқан.
Тасмола мәдениеті.
Ертедегі темір дәуіріндегі Орталық Қазақстанның ежелгі малшыларының мәдениеті ... ... ... ... ... ... Тасмола қойнауының атына сәйкес Тасмола мәдениеті деп аталды. Оны ерекше бөліп алуға тастар тізбегі бар ... - ... деп ... ерекше үлгідегі ескерткіштер себеп болды. Мұндай ескерткіштер қазақтың ұсақ шоқылы өңірінен тыс жерлерден, мысалы, Қазақстанның ... және ... ... (Оба, ... ... және Еділ бойы

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аса қауіпті инфекциялық аурулар10 бет
Орта Азия Республикаларындағы ұлттық-территориялық межелеудің барысы63 бет
Әбу-Насыр-Әл-Фараби4 бет
Андронов және Дәндібай-Беғазы мәдениеті17 бет
Кейінгі палеолит кезеңіндегі Қазақстан2 бет
Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті9 бет
Шығыс Қазақстанның қола дәуірінің қоныстары32 бет
Қазақ хандығы кезіндегі педагогикалық ойлар10 бет
Қазақстан аумағындағы алғашқы қауымдық құрылыс,ежелгі Тас дәуірі, Мезолит, Неолит және Қола дәуірі7 бет
Қазақстандағы қола дәуірі туралы18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь