Есім және Жәңгір хандар билеген тұстағы қазақ хандығы

І КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
ІІ НЕГІЗГІ БӨЛІМ
а) Есім хан ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
ә) Жәңгір хан ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
б) Есім және Жәңгір хандар билеген тұстағы қазақ хандығы ... ... ... ... ... ... ... 9
ІІІ

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...14

IV ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .15
Есім хан қазақ тарихында «Еңсегей бойлы ер Есім» деген атпен әйгілі болды, оған бұл атақ 1598 жылы ағасы Тәуекел ханмен бірге Мауреннахрға жасаған жорықта ерекше көзге түскені үшін берілген екен.
Есім хан хан тағына отырған соң Бұхарамен бітім-шартын жасасып, Орта Азия қалаларымен бейбіт, экономикалық байланыс орнатуға ұмтылды. Қазақ хандығын бір орталыққа бағынған мемлекет етіп құруды көздеді.
Есім ханның қазақтарды бір орталыққа бағындыру саясатына қарсы болған сұлтандар қазақ хандығын бөлшектеуге тырысты. Ташкент қаласы қазақ хандығына қараған соң оны Жәнібек ханның немересі, Жалым сұлтанның баласы Тұрсын Мұхаммед сұлтан басқарған еді. Ол көп ұзамай тәуелсіз хан болуға әрекет жасады. Есім ханның ел ішіндегі беделін, асқан абыройын іштей қызғанып жүретін Тұрсын Бұхара ханының ниетін тез түсініп, Сырдария жағасында екеуі астыртын келіссөз жүргізеді де, Есім ханды жоюдың жоспарын жасайды.
1628 жылы Есім хан қайтыс болады. Жәңгір хан Есім ханның ұлы. Ол хан тағына Есім хан өлген соң отырды. Есім хан билік еткен кездің өзіңде- ақ Жәңгір хан (Жаһангер) көзге түскен болатын.
1. XVII-ғасырдағы қазақ хандығы: Есім хан туралы // Қазақтың көне тарихы.- Алматы, 1993.- Б.257-259
2. Байболұлы Қ. Есім хан туралы жыр // Байболұлы Қ. Төле би: Дастандар.- Алматы, 1991.- Б. 57-172
3. Есім хан // Қазақтар: Көпшілікке арналған тоғыз томдық анықтамалық.- Алматы, 1998.- Т.2. Тарихи тұлғалар.- Б. 74-75
4. Мағауин М. Есім хан және оның заманы // Мағауин М. Қазақ тарихының әліппесі.- Алматы, 1995.- Б. 42-52
5. Қаратаев Т. Тарихтағы аттас тұлғалар: Есім хан // Қазақ тарихы.- 1998.- № 4-5.- Б. 53
6. Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. ІІ том. – Алматы: «Атамұра», 1998.
7. К. Аманжолов, «Қазақстан тарихы» - Алматы «Білім», 2004
8. Абылхожин Н.Б. Традиционная сруктура Казахстана. –Алматы, 1991ж.
9. Абусеитова М.Х. Казахское ханство во второй половине ХVI в. – Алматы, 1984 ж.
        
        Алматы энергетика және байланыс университеті
Радиотехника, байланыс және электроэнергетика факультеті
Әлеуметтік пәндер кафедрасы
Қазақстан тарихы
№2 семестрлік жұмыс
Тақырып:Есім және ... ... ... ... ... ... ... билет
Тексерген:
Алматы
ЖОСПАРЫ:
І КІРІСПЕ...............................................................................................................3
ІІ НЕГІЗГІ БӨЛІМ
а) Есім хан................................................................................................................4
ә) Жәңгір хан............................................................................................................8
б) Есім және ... ... ... ... ... ... ... ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.........................................15
Кіріспе
Есім хан қазақ тарихында деген атпен ... ... оған бұл атақ 1598 жылы ... ... ... бірге Мауреннахрға жасаған жорықта ерекше көзге түскені үшін берілген екен.
Есім хан хан тағына отырған соң Бұхарамен бітім-шартын жасасып, Орта Азия ... ... ... байланыс орнатуға ұмтылды. Қазақ хандығын бір орталыққа бағынған мемлекет етіп құруды ... ... ... бір ... ... ... ... болған сұлтандар қазақ хандығын бөлшектеуге тырысты. Ташкент ... ... ... қараған соң оны Жәнібек ханның немересі, Жалым сұлтанның баласы ... ... ... ... еді. Ол көп ұзамай тәуелсіз хан болуға әрекет жасады. Есім ханның ел ішіндегі беделін, асқан абыройын іштей ... ... ... ... ... ... тез ... Сырдария жағасында екеуі астыртын келіссөз жүргізеді де, Есім ханды ... ... ... жылы Есім хан ... ... Жәңгір хан Есім ханның ұлы. Ол хан тағына Есім хан өлген соң ... Есім хан ... ... ... өзіңде- ақ Жәңгір хан (Жаһангер) көзге түскен болатын.
Жәңгір ханның билік еткен жылдары жоңғар феодалдарының қазақ жерін жаулап ... ... ... жорықтар кезеңіне сай келеді. Кейбір мәліметтерге сәйкес, Жәңгір ханның ордасы Түркістанға таяу ... ... ... хан ... ... ... ... келіп, жоңғар басқыншыларына қарсы күрес жүргізді. Жәңгір хан тұсында қазақтар мен ойрат жоңғарлары арасында үш ірі шайқас болған: бірінші ... -- 1635 ... ... -- ... ... үшіншісі -- 1652 жылы. Жәңгір хан зор қолбасшылық дарын мен әскери шеберлік таныта білген. Жәңгір хан ... ... ... ... жағынан көмек алу үшін біраз әрекет еткен. Олармен тату көршілік қарым-қатынас орнату үшін елші ... Бұл ... ... ... ... ... Тәуке мен Апақ сұлтандарға жүктелді.
1643-1644 жылдардағы ... ... ... ... ... ... соғысқа мүқият дайындала бастады. Жоңғар қонтайшысы 1643-1644 жылдардағы жеңілістен кейін бытыраған иеліктерін біріктіріп, Сібірдегі орыс қалаларынан кару-жарактар және оқ-дәрілер ... ... 1652 жылы ... мен ... ... ... ірі шайқаста қазақ әскерлері жеңіліске үшырап, Жәңгір хан қаза табады.
а)Есім хан -- (1598 -- 1628) билік құрған. Есім хан ... ... ... ... ... ... оған бұл атақ 1598 жылы ... Тәуекел ханмен бірге Мауреннахрға жасаған жорықта ерекше көзге түскені үшін ... ... Есім хан -- ... ... баласы, ол бұрын қазақ хандығының Түркістан қаласындағы хан ордасында тұрған. Қазақта "Қасым салған ... жол, Есім ... ескі жол" ... қанатты сөз ежелден бар. Керей мен Әз Жәнібек негізін қалаған Қазақ хандығы әуелде әлсіз, жаңа-жаңа қаз ... келе ... ... ... ... Жетісуда дулаттар, жалайырлар, албан, суан, наймандар, тағы бсқа ру-тайпалар құрған күшті ... ... ... жер ... ақордалық бауырларына Есенбұға хан Шу-Ӏле тауларының Қозыбасыға дейінгі жерін бөліп берген. Сол заманның көне көзіндей болып, күні бүгінге дейін атын ... Шу ... Хан ... ... құс ... ... шыңы ... ұнартып, қол бұлғап тұрғандай. Қаз-қаз басып, ту көтерген Қазақ хандығы жан-жағына алаңдай қарап, күн көруге мәжбүр болған. Шығысында Ойраттардан, ... ... ... ... ... ... мен ... арасындағы күшті мемлекет Мауреннахрдан, солтүстігінде Сібір хандығынан қауіптенетін Моғолстанға қалқан, қорған тәрізді өмір кешті. Әсіресе, өздеріне кектеніп қалған хан Әбілхайыр ... ... шыға ма ... үрей ... ... мен ... ... хандығының туын жыққан жоқ, олар дүниеден өткен соң билік Қасым ханның қолына тиді. Ол ... ... ... ... ... тәртіп, заңға ұқсамайтын көшпенді халықтың күнделікті түрмыс- тіршілігіне, салт-санасына, ой-көзқарасына орай жаңа ... ... ... ... қасқа жол" дейтініміз сол. Қасым нұсқаған жолдың негізгі мақсаты -- ... ... ... ... ... ... кеңейту- тұғын. Ол бұл жолда күні-түні аттан ... жоқ, ... ... ... және ішкі алауыздықтарын, араздықтарын пайдаланып, досынан да, қасынан да одақ таба білді. Соның нәтижесінде Қазақ хандығының жері ... ... ... Жайық жағасына дейін кеңейген еді. Қасым хан өзінің бақталасы өзбек ханы Мухаммед Шайбаниді тізе бүктіріп, Сыр бойындағы қалалардың басым көпшілігін ... ... ... Оның ... ... ... қимылдарының сарыны орыстың Ұлы князі Василий ӀӀӀ-ге де жетіп, дипломатиялық байланыс орнатқан.1523 жылы Қасым хан ... ... оның ... ... ... ... ... өріс алып, Қазақ хандығы біраз әлсірейді де, ... ... ... ханның баласы) қайта өрлейді. 42 жыл бойы тақтан түспеген Хақназар (Ақназар) ... мен ... ... ... Сол ... ... ... Ноғай ордасынан қаңлылар, қыпшақтармен бірге Кіші жүз -- ... ... ... ... ... ... ... келіп қосылғаны мәлім. Тіпті Ноғай ордасының астанасы Сарайшық қаласы да Хақназарға қарағанын айта кету керек. Әйтсе де сырттағы ... ... ... ақыл-айласы артық екені анық. Ташкент билеушісі Баба сұлтан астыртын адамдар жіберіп, қапылыста қазақ сұлтаны Жалымды екі ... ... екі ... қоса ... жіберген. Екі жыл өткен соң Баба сұлтанның да басына зауал туып, Түркістан қаласының ... ашық ... ... ... қазақ қолы Баба сұлтанның әскерін талқандап, өзінің басын алған.
Тәуекелден кейін тарих сахнасына 1598 жылы Есім хан ... Ол ... ... да ағасы Тәуекел ханның қолбасшысы ретінде талай шайқастарға катысып, "Еңсегей бойлы Ер Есім" атанған еді. Тәуекел ... ... ол 20 мың ... Самаркантты билеп тұрған. Ауыр жарақаттан қайтыс болған ағасының орнына хан сайланған Есім отыз жыл бойы ... жаңа ... келе ... ... мемлекетін қорғау, күшейту жолында қанын да, жанын да аяған жоқ. Шығысында қалмақтармен, солтүстік батысында Бухара хандығымен үздіксіз шайқасуға тура ... ... ... ... ауылдарын үнемі талан-таражға салып, ұлдарын құл, қыздарын күң етуге ұмтылған қалмақтардың бетін қайтаруы, кейде тіпті өзі де ... ... ... ... қуып тастауы түсінікті жағдай, ал өзімен қандас, халқы аралас-қүралас Бұхара хандығымен неге жауласты дейсіз ғой? Бүған ... ... ... ... отырған соң Бұхарамен бітім-шартын жасасып, Орта Азия қалаларымен бейбіт, экономикалық байланыс орнатуға ... ... ... бір орталыққа бағынған мемлекет етіп құруды көздеді. деп аталған заңды құрастырды. Есім ... ... бір ... ... ... ... ... сұлтандар қазақ хандығын бөлшектеуге тырысты. Ташкент қаласы қазақ хандығына қараған соң оны Жәнібек ... ... ... ... ... Тұрсын Мұхаммед сұлтан басқарған еді. Ол көп ұзамай тәуелсіз хан болуға әрекет жасады. Тіпті өз атынан ақша соқтырып, ... ... ... ... ... ... ... Түркістан қаласын орталық еткен Есім хан, Ташкент қаласын орталық еткен Тұрсын хан билеген еді. Бұлардың ... ... ... ... Бұл екі жақ ... қырғыз, қарақалпақ билеушілерінен өздеріне одақтас-жақтастар іздеуге кірісті. Есім хан тобы ... ... ... болып Тұрпанды билеген Әбдірахим ханмен одақтасты. Ал Тұрсын Мұхаммед хан жағы Яркент билеушісі Шажайдің Ахметтің жақтасы болды. Бұлармен одақтасып ... ... мен ... де бір-бірімен жауласып отырған билеушілер болатын. Есім хан өзіне мықты сүйеніш ету үшін Яркент ханы ... ... ... ... Есім хан ... қызы Патша ханымға үйленді де, ағасы Күшік сұлтанның қызын Әбдірахимге берді. Есім хан мен ... хан ... ... ... ... 1627 жылы Есім хан Тұрсын ханды өлтіріп, қазақ хандығын өз қол астына біріктірді.Есім ханның феодалдық бытыраңқылықты жеңіп, қазақ хандығын ... ... ... ... атты ... ... өзек ... ақылды, алғыр, батыл қимылдарының сарыны орыстың Ұлы князі Василий ӀӀӀ-ге де жетіп, ... ... ... Қазақ халқы дербес халық ретінде Батыс Европаға да әйгілі бола бастаған. Бұл ... ... ... ... ... ... бар. ... тарихшы Мұхаммед Хайдар Дулати: "Қазақ хандығы мен ... ... ... ... ... ешкім болған емес" -- деп тегін жазбаса керек.
Есім ханның ел ішіндегі беделін, асқан абыройын іштей ... ... ... ... ... ниетін тез түсініп, Сырдария жағасында екеуі астыртын келіссөз жүргізеді де, Есім ханды жоюдың жоспарын жасайды. Қазақ ханы бұл ... ... ... ... ... ... ... тыю үшін шығыс аймақтарда жүрген.Тұрсын ханның түп атасы түсініксіздеу. Толық ... ... ... ... Орыс жазбаларында Шығай ханның ұлы, Есім ханның ... ... ... Уәли ... Ал-аср" атты еңбегінде: "Ол Жалым сұлтанның баласы еді", -- дейді. ... екі ... ... ... айтқанымыздай, Ташкент билеушісі Баба сұлтан өлтірген. Бұл зұлым өзінің қайын атасы, қазақтың ұлы ханы ... да екі ... қоса ... ... ... білеміз. Ал Жалым сұлтан қайдан шықты -- ол жағы тағы мәлімсіз. Кейбір зерттеушілер Әз ... ... ұлы ... ... ... ... ... дегенді айтады. Енді біреулер Шығай ханның әрпағы, яғни Есім ханның туысы етіп көрсетеді.Қалай дегенмен Тұрсын сол тұста Ташкентті билеп, күллі ... хан ... ... ... Бірақ жолында Еңсегей бойлы Ер Есім тұр. ... ... ... ... ... ... кейде Сауран, Әндіжан, Шахрухийя сияқты үлкенді-кішілі қалаларға да қожалық ететін. Есім ханмен бірігіп соғысқанда өзінен әлденеше рет жеңілген Имамқұли ... ... соң үміт оты жана ... Есім хан Ташкент қаласына білдіртпей түнде кіріп, хан сарайының күзетшілерін байлап тастап, Тұрсын ханды қаперсіз ... ... ... ... сонда Есім ханның қасындағы Төлеген (Марқасқа) жырау оны ... ... ... ... хан ... ... ант ұрсын.
Жазықсыз елді жылатып,
Жер тәңірісің, жатырсың,
Хан емессің қасқырсың,
Қара албасты басқырсың!
Алтын тақта жатсаң да
Қазаң ... ... ... ер ... ... тұр,
Шашқалы тұр қаныңды,
Кешікпей содан қатарсың!
Есім хан шошып оянған Тұрсын ханның басын ... ... ... ибн ... айтуына қарағанда, есім хан 1628-жылы қайтыс болған. Ал мәліметіне қарағанда 1645-жылы қайтыс болған делінеді.
Бұл туралы болашақ Хиуа ханы және ... ... ... ... деп жазады:
"Мен қазақтардың ішіне бардым. (Бұл -- 1625 жыл шамасы). Түркістандағы Есім ханның ... үш ай ... Бұл ... ... ... ханы ... еді. Ол Түркістанға Ташкенттен келді. Есім хан мені үйде қалдырып, Тұрсынмен кездесуге кетті. Тұрсын ханмен сөйлескен соң Есім мені ... ... алып ... ... ... да, былай деді: "Мынау Жәдігер ханның ұрпағы -- ... ... ... ... ол ... ... қонаққа қелмеп еді, ал біздің кісілер бұларға талай барған. Енді ... ... ... жөн деп білемін". "Жарайды, -- деді Тұрсын хан, -- айтқаның болсын". Ол ... ... мені ... алып ... ... ... ханның жанында екі жыл болдым. Екі жыл өткен соң Есім ... ... оның ... ... ... ... мен Есім ... былай дедім: "Мен сіздер жаққа екі ханнан маған қандай пайда тиер екен деп келіп едім, ал өздеріңдегі жағдай мынау. Енді ... ... ... ... ... ... етіңіз". "Жарайды, -- деп жауап берді Есім хан, -- жүре бер". Мен ... ... ... ... кеттім".
Тарихи деректер
Қазақ сұлтандарының өзара қырқысы және Тұрсын ханның өлімі жайында Махмуд Уәлидің "Бахр Ал-аср" атты кітабының алтыншы томындағы төртінші бөлімінде ... ... бар: "Сол ... яғни 1036 ... (1626- 27-жылдары) Есім сұлтан қалмақ жұртын шаппақ болды. Ол өз туының астына барша алаштан және ұлыстың басқа да бағынышты тайпаларынан, ... ... ... ... ... ... да әскер жинап, Моңғолстан шетіндегі қалмақ мекен-жайларына ... ... Сол ... ... негізгі саяси бақталасын құрту кезегін көздеп жүрген Тұрсын сұлтан Түркістан маңайындағы Есім ордасын ойрандап, қалған кісілерін қыру үшін әскер ... ... ... ордаға басып кіріп, талай адамды өлтірді. Есім сұлтанның әйелдері мен балаларын барша ... ... алып ... Бұл ... масаттанған Тұрсын енді Есім ханның көзін жою қамына кірісті. Мақсаты -- күтпеген жерден соқтығып, өзін жол үстінде ұстау. ... ... ... ол өз ... ... Есім ... алдынан шықты. Екі жақ Сайрам маңайында бетпе-бет келіп, "шайқас отын тұтатты". ... ... ... ... ... ... шегінді".Тарихи деректерде Ташкент түбіндегі екінші шайқаста Тұрсынды өзінің жақындары өлтірді делінген. Есім хан Тұрсынның басын кесіп, Имамқұли ханға жібереді. Өзінің ... ... ... ... ... ма, өлде ... ... қорықты ма -- Бұхара ханы оған Ташкентті, ... сол ... ... бар ... ... ... соң ... рет ұлы хан болып қайта сайланған Есім сол заманның қатал салты бойынша өзіне қарсы шыққан қатаған ... ... ... ... ... ... ибн Уәлидің жазуына қарағанда, Есім де көп ұзамай, өз ... ... Қожа ... Йассауидің мешіті маңайына жерленген. Кезінде моласының үстіне шағын да болса ... ... ... ... ... ол ... ... жатыр. Егеменді мемлекетіміздің жағдайы жақсарып, қаражат жиналса, Есім сияқты елім деп ... ... ... ... сол ... ... ... жөн.
ә) Жәңгір хан. Салқам Жәңгір Туған жылы белгісіз, 1652 жылы өлген. Есім ханның ұлы. Ол хан тағына Есім хан өлген соң ... ... хан бойы ... бірақ мол денелі кісі екен. Сондықтан да халық оны "Салқам Жәңгір" атап кеткен. Оның түсында Батыр қонтайшы ... ... ... ... байқалды. Олар Қазақ хандығына үздіксіз шабуыл жасап түрды. Жөңгір ханның билік еткен жылдары жоңғар феодалдарының ... ... ... ... ... үздіксіз жорықтар кезеңіне сай келеді. Кейбір мәліметтерге сәйкес, Жәңгір ханның ордасы Түркістанға таяу маңда орналасыпты. Жәңгір хан ... ... ... ... келіп, жоңғар басқыншыларына қарсы күрес жүргізді. Сонымен ... ол ... де ... қарым-қатынас орнатуға үмтылды. Мүның бөрі жоңғар шабуылынан қорғану мақсатынан туып еді. Дәл осы ... ... ... мен ... жоңғарлары арасындағы қарулы қақтығыстар жиілей түсті. Екі жақтың басшылары көшіп-қонуға жайлы жерлер және Сырдария өзені бойындағы сауда ... үшін ... ... Сол ... ... ... ... Жәңгір хан түсында қазақтар мен ойрат жоңғарлары арасында үш ірі шайқас болған: бірінші шайқас -- 1635 жылы, ... -- ... ... ... -- 1652 ... 1635 ... ... қазақ әскерлеріне Батыр қонтайшы бастаған жер қайысқан қалың қол қарсы түрды. Бүл үрыстың нақты нөтижелері жөнінде мәліметтер жоқ, ... ... ... ... ... түтқынға түсіп, біраз уақыттан соң қашып қүтылғаны туралы деректер кездеседі. Сол ... ... ... хан ... ... ... ... түрады. Екінші ірі шайқас 1643 жылы қыста Батыр қонтайшының қазак жеріне шабуыл жасауынан басталады. Жоңғарлар Жетісу өңірінің үлкен бөлігін ... ... он ... жуық ... ... ... ... ханға көмекке 20 мың сарбазымен Самарқан билеушісі Жалаңтөс Баһадүр ... ... ... ... ... арқасында Жәңгір хан бұл шайқаста жеңіске жетеді. Батыр қонтайшы шегінуге мәжбүр ... ... ... жоңғарлар бүл рыста он мыңға жуық адамынан айырылады. Сақталып қалған тарихи мәліметтер бойынша, бүл шайқаста Жәңгір хан зор ... ... мен ... ... ... білген. Жәңгір хан жоңғарларға қарсы күресте моғолдар ... ... алу үшін ... ... ... ... тату көршілік қарым-қатынас орнату үшін екі рет елші жіберді. Бұл дипломатиялық ... ... ... үлдары Тәуке мен Апақ сүлтандарға жүктелді. 1643-1644 жылдардағы шайқаста толық жеңілмеген жоңғарлар болашақта ... ... ... дайындала бастады. Жоңғар қонтайшысы 1643-1644 жылдардағы жеңілістен кейін бытыраған иеліктерін біріктіріп, Сібірдегі орыс ... ... және ... ... ... 1652 жылы ... мен жоңғарлар арасындағы үшінші ірі шайқаста қазақ әскерлері жеңіліске үшырап, Жәңгір хан қаза табады
б) Есім және ... ... ... тұстағы қазақ хандығы
XVII ғасырдың басына қарай жоңғарлардың көшіп жүрген қоныстары Ертістің орта бойы мен бас ... ... ... Есілдің жоғарғы ағыстарында шашырап жатты, олардың кейбіреулері Жем, Жайық және Еділ өзендерінің аралығында орналасты.
Олардың арасында ... ... ... - ... ... торғауыттар, хошауыттар болды. Жоңғарлардың Ертістің жоғарағы ағысынан, Тарбағатайдан солтүстік-батысқа ... ... ... ... ... талап етті. Бұл жағдайларда қазақтар жоңғарларға елеулі ... ... Өзі ... еткен жылдарда Есім ханның жоңғар факторымен үнемі санасып отыруына тура келді. Ол ... ... ... ... ... ... ... және қазақ қоғамының ішкі өміріне едәуір ықпал етті.
Жоңғарлардың басым бөлігі ... ... ... ... көп кешікпей қазақ ханы Есім қайтыс болды. Есім хан ... ... ... ... ақ оның ұлы ... ... ... түскен болатын. Ол өз билігін ойрат қоныстары бір бөлігінің мойындауына мәжбүр етті. А. И. ... ... ... ... ... жоңғарларға қарсы соғыстарға қатысқан. Алайда олардың ешқайсысы хан болып ... жоқ. ... өзі де ... ... ... жағдайды шиеленістірді. қазақ иеліктерінде оқшауланушылық ниеттер басымдық алды.
1635 жылы қазақ-жоңғар соғысы басталды. Шабуыл жасаушы жақ ... ... ... ... ... еді. ... ... - дың атты жасақтарының тегеуірінен қорғануға мәжбүр болды. Алайда түрлі сұлтандар арасында калыптасқан жағдай туралы әр ... ... мен ... орын ... ... ... кезекті күресті басқаруға қабілетгі, қазақ жасақтарын біріктіріп, оларды бастай алатын тарихи ... ... ... ... ... ... қатерлі де батыл қадамға жетеледі. Жәңгір бастаған қазақ жасақтары жоңғар тайшыларына қарсы шайқасқа шықты. Бүл окиғалар туралы замандастары -- ... ... ... ... береді: . Сөйтіп Жәңгір жоңғарларға тұтқынға түсіп, өз ... ... ... ... ... ... ... бірі болды. Алайда нақ сол құжатта деген қосымша бар. Демек соғыс қимылдары 1635 жылы ... одан ... ... ... жасақтары бір жағдайларда жеңіліс тауып, басқа бір жағдайларда олардың жолы болып отырған. Осындай бір сәтті аяқталған жағдайда ... ... ... ... ... қайтып келуі оның жағдайын бұрынғысынан да қиындатып жіберді. Тұткында болу масқарасы, қорлайтындай ... ... ... ... ... ... талас-тартыстары, казақ қоғамыңда ішкі тепе-тендіктің болмауы, жоңғарлар қысымының күшейе түсуі -- ... бәрі ... ... ... ... ... беделі мен жеке басының қасиеттері Жәңгірді құтқарып қалды. Ол батырлармен және билермен өз қатынастарын ... ... ... және Хиуа ... ... ... ерекше назар аударады. Жәңгірдің беделі тез өсті. Уакытының көп бөлігін ол ... ... ... -- ... ... қақортасында болып, өз бақгаластарының жағдайын және жо- ңғарлардынқозғалуын бакылап отыру керек еді. Күш-жігерді ғана ... ... ойды да қоса ... ... етті. Жәңгір өзін белсенді қайраткер ретінде көрсете алды.
Жәңгір Бұхара хаңдығының әйгілі қайраткері, ... ... ... ... ... ... ... Бұл кезенде, қазақтар Бұхара хандығымен тығыз байланысгы болатын, олардың бір бөлігі онда ... ... еді. ... ... ... Абдул-Васидің жағдайы елеулі болды. Жалаңтөс Баһадүр (1576 -- 1656) де Бүхара ... ... рөл ... Аңыз ... ол ... ... ағысыңда Кіші жүздің Әлім тайпасының төртқара руының қазақтары арасында туған. Шығай ханның ауылдарымен бірге Жалаңтөстің үй-іші Нұрата тауларына, Бұхара маңайына ... ... ... ханы ... 1612 жылы қазақ хандығымен достықпен өзара түсіністікті ... ... ... ... қаласының әмірі етігі тағайындаған. Жалаңтөс жас кезінен-ақ батыр деп танылған еді. 1625 жылы жоңғар қалмақтарымен ұрыста ... ... ... ... ие ... 1640 жылы Жалаңтөс Баһадүр 30 мындық жасағымен Батыр қонтайшы бастаған қалың жоңғар әскеріне күйрете соққы берді. Жалаңтөс ... ... ... қана ... жоқ, ... ... архитектура мен өнер тарихында да елеулі із қалдырды. Оның түсыңда Сама - рқанд қаласында Орталық Азия халықтарының мәдени мұрасында ... орын ... ... орасан зор Тилля Кара мешіті мен Шир-Дор медресесі салынды. Жалаңтөстің есімі Шир-Дор қасбетінің ішкі жағына ... ... ... мәңгілікке қалдырылған.
Жәңгір Шығыс Түркістанның билеушілерімен де қатынас жасап тұрды. Оның үстіне бүған Жалаңтөстің ұлы Тәуке сұлтан да қатысты. ... ... ... оған ... ... ... кезенде Жәңгір хан жүргізген келіссөздер туралы былай ... ... ... көршілес еддерге елшіліктер үйымдастырды. 1640 жылдың қыркүйегінде Жәңгірдің елшілері Батыр қонтайшының ордасында болды. Сол кезде онда Ресей елшілері де ... еді. ... ... ... ... ... деп ... .
Бұл деректер Жәңгірдің саяси қызметі өзі хан болып жарияланғанға дейін- ақ басталғанын дәлелдейді. Ол былай түрсын, оның аты мен ... ... ... Қара-Кұлаға, Батырға және басқаларына мөлім болған.
Жоңғар хаңдығы маньчжур дәмеленуіне қарсы ойдағыдай шабуыл жасады, 1640 жылғы қабылдаңды. Жоңғар тайшылары Сібір ... ... ... ... көршілеріне өз ықпалын күшейте түсті. Түрлі аймақтардағы қазақтарға да жаңа қатер төніп келе ... мұны ... ... болғанынша шаралар қоддаңды. Казақ жасақ- тарын жинап, көрші ... ... ... ... ... кезегінде Батыр қонтайшыда Жетісуға шабуыл жасау үшін одақ құрды. Бұл одаққа халхастық Алтын ... ұлы ... ... ... - ның күйеу баласы Огирту-Цэцэн хан, Огиртудың інісі Абылай хан, Чокур тайшы, Солтан тайшы (холт) және көптеген ұсақтайшылар ... -- 1647 ... жаңа ... ... басталды. Ол осының алдындағы оқиғалардың барысымен, жоңғар феодалдарының және ... ... ... ... еді. ... ... 50 мың ... әскер жинай алды. Бұған негізінен түрлі топтардағы жоңғарлар жене олардың одақтастары -- ... ... ... ... ... 1643 жылы ... Тянь - ... оңтүстік сілемдеріндегі жерлердің бір бөлігін басып алды, бірнеше мың қазақтар мен қырғыздарды тұтқынға түсірді.
Сонда Жәңгір Бұхара хандығының ыкпалды төресі ... өмір ... ... ... Тянь-Шань қырғыздарының әміршілерімен де уағдаластыққа қол жеткізілді. Олар көмек көрсетуге уәде берді.
Жағдай жедел қимылдауды ... ... ... ... ... ... Алатауына, Орбұлак деген жерге жетті. Қазақ ханы сол жерде жоңғарлардың беталысын ... ... ... ... 600 ... атты ... бар еді. ... таңдаулы жасақтар болатын. Олардың арасында Шапырашты Қарасай, Арғын Ағантай, Алшын Жиембет, Қаңлы Сарпық, Найман ... ... ... Суан ... ... болды.
Жоңғарларға қарсы күресте Жәңгір тапқыр әрі дұрыс айла - тәсіл қолданды. Оны ... ... ... ... ... ... үштен біріңдегі жоңғарлармен соғыс қақтығыстарының нәтижесінде, сайып келгенде, ... ... ... қауіп төңдірді.Үрейлі көңіл күй туды. Осындай қиын-қыстау жағдайда Жәңгір қатерлі кадам жасады. Хан ... ... ... ... ... да қатерлі, бірақ ойластырған шешім қабылдауға итермеледі. Орбұлақ шайқасы сондай қадам болды.
Сөйтіп екі үлкен айқас болды. Біреуі -- ... ... тап ... ... ... ашық ... көп ... қатысуымен өтті. Бұл жөніңде сол кезендегі құжатта былай делінген: .
Қазақ шежірелері мен халық аңыздарының деректері бойынша, шайқас ... ... ... деген жерде болған. Бұл неғұрлым кейінгі кездегі карталарда да ... Ірі ... ... ... ... да ... ... тарихына енді. Жәңгір Салқам () деп аталып кетті. Бүл жөнінде Шокан Уәлиханов былай деп жазды: . ... да, ... ... ... ... күресі туралы мәселе тарихнамада XVIII ғасырдан басгап қозғалған.
1646 жылы Батыр өзінің бұрынғы жеңілісі үшін жана ... ... Бұл ... ... ... Данила Аршинский былай деген: .1647 жылы Жоңгар елшісі Хорохай Далдин Томскінің өкімет орындарына былай деп хабарлаған: . ... ... ... ... ... ... ... орнады. , -- дегенде, сірә, В. А. Моисеев дұрыс ... ... ... -- 1647 ... қазақ-жоңғар соғысының қазак қоғамы үшін зор маңызы болды. қоғамдық санада ... ... ... ... ... созылған күресте жасақтарды дұрыс ұйымдастыру, бір орталықтан басшы- лық жасау, өзара қол ұшын беру ... идея ... ... бұл ... ... қоғамы үшін де өз зардаптары болды. Оңда өзара қырқысқан ... жаңа ... ... ... келе жатқан ішкі феодаларалық қайшылықтар айқын көрінді.
Қортынды
Билер мен сұлтандар ... ... ... ... ... ету ... күрес жүрді. Кейбір билердің билігі елеулі болды және олар сұлтандармен санаспады. Қазақ қоғамында үстемдік етуші сословиелер ішінде қатты қайшылықтар ... Бұл Есім ... оның ... ... ... ... Есім хан ... рулық шонжарлардың қатысуымен билер съездері мезгіл-мезгіл жиналып отырған деп жорамалдауға ... XVII ... ... мұның заңдар жинағында енді норма ретінде көрсетілу фактісі осындай ойға жетелейді.
Жалпы алғанда, XVII ғасырдың екінші ширегінде ... ... ... ... ... халықының қорғайтын мемлекеттік аумағы да, оны қорғайтын ... да бар ... ... ... ... Есім ханның жоңғар факторымен үнемі санасып отыруына тура келді. Ол Есімнің сыртқы саяси қызметте негізгі бағыты болды және ... ... ішкі ... ... ... етті.
Есім хан өлген соң хан тағына Жәңгір хан отырды. Есім хан билік еткен кездің өзіңде- ақ оның ұлы ... ... ... ... ... Ол өз ... ойрат қоныстары бір бөлігінің мойындауына мәжбүр етті. Жәңгір әкесімен бірге жоңғарларға қарсы соғыстарға ... ... ... ... хан ... ... жоқ. ... өзі де қазақ хандығындағы саяси жағдайды шиеленістірді. қазақ иеліктерінде оқшауланушылық ниеттер басымдық алды.
Жәңгір хан зор қолбасшылық ... мен ... ... ... ... 1635 жылы ... соғысы басталды. Шабуыл жасаушы жақ Батыр контайшы бастаған Жоңғар хандығы еді. Қазақтар жоңғарлар - дың атты жасақтарының тегеуірінен қорғануға мәжбүр ... ... ... ... күресті басқаруға қабілетгі, қазақ жасақтарын біріктіріп, оларды бастай алатын тарихи тұлға қажет болды. Оқиғалар Жәңгірді осындай қатерлі де батыл қадамға ... ... ... ... ... жоңғар тайшыларына қарсы шайқасқа шықты.
Қазақ қолын басқарған Жәңгір мен Жоңғар қолын басқарған Батыр қонтайшы арасында ... ... ... Осы ... бар жоғы алты жүз ... қолы жоңғардың 50 мың қолына төтеп берді. Осы ... ... ... ... шартарапқа жеткізді.Жәңгір ханның тұсында, оның баласы Тәуке ханның заманында Қазақ елі жарты ғасырдай тыныштау, ... өмір ... ... болады.
Қолданған әдибеттер тізімі
1. XVII-ғасырдағы қазақ хандығы: Есім хан туралы // Қазақтың көне ... ... 1993.- ... Байболұлы Қ. Есім хан туралы жыр // Байболұлы Қ. Төле би: ... ... 1991.- Б. ... Есім хан // ... ... ... ... томдық анықтамалық.- Алматы, 1998.- Т.2. Тарихи тұлғалар.- Б. 74-75
4. Мағауин М. Есім хан және оның ... // ... М. ... ... ... ... 1995.- Б. 42-52
5. Қаратаев Т. Тарихтағы аттас тұлғалар: Есім хан // Қазақ тарихы.- 1998.- № 4-5.- Б. ... ... ... ... заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. ІІ том. - Алматы: , 1998.
7. К. Аманжолов, - ... , ... ... Н.Б. ... ... Казахстана. - Алматы, 1991ж.
9. Абусеитова М.Х. Казахское ханство во второй половине ХVI в. - Алматы, 1984 ж.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ежелгі қазақ хандары мен билеушілері14 бет
"Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы."14 бет
16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы37 бет
VI – VIII Қазақ Хандығы20 бет
XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың басындағы Қазақ хандығының сыртқы саяси қатынастары76 бет
XV – XVI ғасырлардағы қазақ хандығының құрылуындағы керей – Жәнібектің, Хақназар және Тәуекел хандардың тарихи рөлі және оны нығайту жолындағы ішкі және сыртқы саясаты78 бет
XVI ғ. Мухаммед Шайбани ханның Қазақ хандығына қарсы жорықтары56 бет
Xvi ғасыдағы қазақ хандығының саяи әлеуметтік және экономикалық дамуы16 бет
XVI-XVII ғасырлардағы Қазақ хандығы9 бет
XVI-XVII ғасырлардағы қазақ хандығы туралы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь