Қыпшақ хандығы

«Қыпшақ» атауы ең бірінші рет 760 ж. ежелгі түріктің руникалық ескерткішінде аталады. Мүсылман деректеріне қыпшақтар түңгыш рет араб географы Ибн Хордабсхтің (IX ғ.) жылнамалық жағынан VIII ғ. жататын, түрік тайпаларынын, тізімінде көрсетіледі.
656 ж. Батыс түрік қағанаты құлағаннан кейін Алтай тауының солтүстік жағы мен Ертіс еңірін жайлаған қыпшақтардын, едәуір мол топтары кимектердіқ басшылыгымен тайпалар одағының өзсгін құрайды. Алайда негізгі қыпшақ тайпаларының өзін өзі билсуге ұмтылған талабы VIII г. соңында оларды қимек федерациясынан бөлініп, олардан әрі, батысқа қарай кешуіне апарып соғады. Бірақ қыпшақтар түбірлі тәуелсіздікке жете алмайды. IX—X ғғ. қыпшақтар тарихы кимектер тарихымен қоса өрледі. Қыпшақтар қимек қағанатына саяси тәуелді болады, конфедсрацияга, сосын Кимск қағанаты құрамына кіреді.;
• XI ғ. басында Қимек қаганаты тарағаннан кейін, қимек, қыпшақ және куман тайпаларының бүрын жайлаған жерлерінде әскери-саяси жетекшілік қыпшақ хандарының қолына көшеді. Кыпшақтын, өкімет басына келген ақсүйектер әулсті оңтүстік жэне батыс бағыттарында бслсснді қимыл-әрекеттерге кірісіп, Орта Азия жоне Оңтүстік- Шығыс Еуропа мемлекеттерімен тікелей байланыс жасауға кіріседі.
XI ғ. екінші ширегінде қьшшақ тайпаларының ақсүйектері оғыз жабғысын Сырдарияның орта және төменгі бойларынан, Арал мен Каспий өңірі далаларынан тықсырып куалап жібереді.
1.Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін ( очерк),

2.Қазақстан тарихы, 1 том

3. Егемен Қазақстан 2006 ж (5-6) беттер
        
        Қыпшақ хандығы (XI г. басы —1219 ж.)
«Қыпшақ» атауы ең бірінші рет 760 ж. ежелгі ... ... ... ... ... қыпшақтар түңгыш рет араб
географы Ибн Хордабсхтің (IX ғ.) ... ... VIII ғ. ... ... ... ... ж. ... түрік қағанаты құлағаннан кейін Алтай тауының солтүстік жағы
мен Ертіс еңірін жайлаған қыпшақтардын, едәуір мол ... ... ... ... өзсгін құрайды. Алайда негізгі ... өзін өзі ... ... ... VIII г. соңында оларды қимек
федерациясынан бөлініп, олардан әрі, ... ... ... ... соғады.
Бірақ қыпшақтар түбірлі тәуелсіздікке жете ... IX—X ғғ. ... ... тарихымен қоса өрледі. Қыпшақтар қимек қағанатына саяси
тәуелді болады, конфедсрацияга, сосын Кимск қағанаты ... ... XI ғ. ... Қимек қаганаты тарағаннан кейін, қимек, қыпшақ және ... ... ... ... ... ... ... қолына көшеді. Кыпшақтын, өкімет басына келген ақсүйектер әулсті
оңтүстік жэне ... ... ... ... ... Азия жоне ... ... Еуропа мемлекеттерімен тікелей байланыс
жасауға кіріседі.
XI ғ. екінші ширегінде қьшшақ тайпаларының ... оғыз ... орта және ... ... Арал мен ... ... далаларынан
тықсырып куалап жібереді.
Аймақтағы этникалық-саяси ахуалдың өзгеруіне сойкес, XI ғ. ... ... ... ... ... ... ... келген «Оғыздар даласының»
(Мафазат әл-гуз) орнына Дешті Кыпшак, аты ... ... ... мен ... жатқан аудандарды алғаннан кейін қыпшақтар Хорезмнің теріскей шебіне
жетіп барады.
XI ғ. орта ... ... ... ... көктей өтіп, батыс жаққа жылжи
бастайды. Батысқа қарай жылжып ерлеген сайын ... ... ... ... ... ... ... әсіресе орыс, Византия, Венгрия
халықтарымен тура қарым-қатынас жасауға көшеді.
Ертістен Днестрге дейінгі бүкіл аридтік зонаны алып ... ... ... ... шартты түрде Еділ бойы арқылы аса үлкен екі
этникалық-территориялық бірлікке бөлугс болар еді: ... ... ... ... ... ... бірлестігі жоне Ел-берілі ... хан ... ... қыпшақ қағанаты.
Қыпшақ этникалық қауымының казақ территориясында қүры-луъі күрделі де
үзақ процесс болған, оның ... ... үш ... ... ... ... ... тайпалық бірлігі өзегінің қүрылуына бай-ланысты,
онда VII ғ. екінші жартысынан бастап, VIII ғ. ... ... ... ... ... ... ... қыпшақтар мен теле тайпалары өзара өте
тығыз этникалық-мәдени байланыстаболып, жақындасып кетеді.
Екінші кезен —VIII ғ. аяғынан XI ғ. ... ... ... ... ... бірте-бірте еркін жайылып, ... ... ... ... ... ... Орал таулары мен Еділ ... ... ... ... ... ... ... Мүғаджар тауларында
болған кумандар жай-лайды. ... үш ... ...
қимақтардың, қыпшақтар мен кумандардың езара істес-әрекеттес болып бірігуі
қимақ тайпаларының үйытқыш-үйымдастыргыш ықпалы ... ... ... мен ... ... ... да ... башқүрт, печенег, қарлық,
әсіресс оғыз тайпалары конфедерация-ларымен ... ... ... ... ... осер етіп отырған. Сонымен бірге қыпшақ
этносынын, ішкі этникалық даму жолы сол ... ... ... ... ... ... этникалық компоненттерді ез арасына сіңдіріп,
қыпшақтандыруға бағытталған еді. Қыпшақ ... ... ... ... территориялық-шаруашылық қарым-қатынасы принципінде ... ... мен ... ... қүралып қалыптасқанды.
XI г. басынан XIII ғ. ... ... ... ... ... оз ... ... кезеңіне өтеді, бүл ең эуелі
қыпшак, хандарының ... ... ... ... ... ... ... ел-борілі руының оулеттік билігі мсн зандастырылган
сді. Қыпшақ ... ... ... ... терендеуінін,
мелшері және қыпшақ эт-носының қүрылуынын. деңгейі белгілі дәрежеде Шығыс
үлысы қыпшақтарының тайпалық құрамы арқылы ... ... ғ. ... ... ... ... ... өте
күрделі және әртектес болатын. Қыпшақ этникалық қауымдастығы ез ... ... ... ... ... ... огыз тайпаларымен бірге, иран
тілді этникалық қауымның ... ... да ... ... даму ... ... осындай «екінші» тайпалық
құрылымдарда бәрінің ортақ тамырдан ... ... ... ... тегі ... ... маңызы сақталуымен бірге, олардың
тайпалық аттары да жоғалмайтын болған.
Қыпшақтар ... кұру ... ... ... ... ... жинақты топтары XII ғ. екінші жарты-сында Арал ... ... ... ... сол ... ... ... жеріне Шығыс Түркістаннан келген түрік тиді ... ... ... мен ... де ... Соңгы скі тайпаның XII ғ.
Қаратеңіз өңірінде пайда болуы, ... со ... ... ... ... ... керек. Қыпшақтардын, этникалық компоненттерінің бірі сол
сияқты қарлыктар, ... мен ... ... ... ... жүртының құрылып қалыптасу-ын этникалық-модени
белгціердің тегістелу процесі де демсп-жебеп ... оган ... ... бір ... ... ... жүйесі мен тіл ортақтыгы
да ықпалын тигізген. Кыпшақтардың әртүрлі ... ... ... ... ... ... этникалық қауымдастығына әсер етеді. Кыпшақтардың
саяси ... күн ... өсіп бара ... ... ... мен
этникалық топтар, өздерінің бір этносқа жататынын саналы түрде сезе отырып,
қыпшак атын алады. Алай-да ... ... ... ... ... ... басқыншьшыгы
Қоныстануы.
XI ғ. орта кезінде қыпшақтар кәзіргі Қа-зақстанның Шыгысындағы ... ... ... ... Едш мен Оңтүстік Оралға дейін,
Онтүстігіндегі Балқаш келінен теріскейдегі Оңтүстік-батыс ... ... ... ... кең ... ... ... қоныстанады.
XI ғ. екінші жартысында қыпшақтар Маңғыстау мен Үстірт ... ... ... сол ... оғыз ... біраз топтары да көшіп-
қонып жүреді. Әл-Идрисидің «Кіші карта-сында» XI ғ. ... ... ... Арал жоне ... ... ... шектелген «Кыпшактар
даласының» (Сахра әл-кыфчак) этникалық топонимі көрсетілген.
Қыпшақтардың XI г. орта кезінде ... ... ... ... ... Қашгаридің жағрафиялық картасында бей-неленген, аі ... ... ... ... ар жагы мен ... ... аргы
бетіндегі солтүстік-батыс жерлері көрсетілген, ал Едіп өзенінің взі ... ... ... ... ез ... ... ... отырып, оңтүстікте
Тараз қаласының маңына дейін ... ... ... ... ... Қанжек Сеңгір бскінісін салады. Қыпшақ билеушілері мен Қарахандар
арасындағы табиғи шекара Балқаш квлі мсн ... ... ... ... шығыс шекарасы Ертістің оң жагалауындағы алқап пен Алтай ... ... ... ... ... (қимеқтер) Ертіс аймағына,
олардың «Имек даласы» деп аталған ... ... ... XII ғ. ... Ертістін, жоғарғы бойындағы қыпшақ тайпалары наймандармен, қаңлы, ке-
рейттермен шектесіп жатады.
Солтүстік-шығыс бетте ... ... пен ... ... ... болған, бұл модениеттін, иелері қыргыздар мен хакастар
жоне басқа да тайпалар еді. Қыпшақ хандыгының ... ... ... ... ... ... ... түратын орманды дала зонасы арқылы
өткен.
Солтүстік батыс жағында қыпшақтар Еділ бойы мен Орал ... ... жонс ... ... ... ... тайпаларынын, XI
ғ. екінші жартысы мен XIII г. бас кезінде бүлгарлармен жонс башкүрттармен
өзара алыс-беріс жасап, ... ... ... тілі мен модениетінің
оларға ықпал етуі бағытында дамып ... ... ... ... ... ... ... түрғысынан қарағанда, негізінен ... ... ... ... XII ғ. 30-жылдары-нан бастап Хорезмшахтар мемлекеті
тым белсенді саясатты жүргізуге кешеді.
Хандықтың кұрылуы. Қыпшақ ақсүйектері ... ... ... ... жерін едоуір кеңейтуге себепшіболған жоне Сырдария
бойындағы Огыздар мемлекетімен, Орта Азиядагы ... ... ... ... соғысқа жоне соқтыгыстарға әксліп жеткізген XI ғ.
бірінші жартысындағы буырқанған ... ... ... ... ... себебіне айналды.
XI ғ. орта кезінде Дешті-Қыпшақтагы ыдыраушылықтың көзі болып келген қыпшақ
пен куман тайпаларының ... ... ... ... ... ... ... тірегі едәуір күшейіп, ныгая түседі.
XI ғ. екінші жартысынан XII ғ. ... ... ... ... қыпшак
хандарының жағдайы бірсыпыра түрақтанып, саяси бірлігі біраз ... ... ... ... ... ез ... хандыққа жүргізе ала-тын жоғаргы хандар болганға үқсайды.
Қыпшақ ... ... ... мүра ... ... ... ... Хандар шығатын оулсттік ру ел-бөрілі екен. Ордадсп аталатын хан
қосынында ханның дүние-мүлкі мен ... ісін ... ... ... Әскери-әкімшілік жағынан Қыпшақ хандығы кене түрік
достүрлсрін сақтап, скі ... ... Оң ... ... ... ... Са-райшық қаласының орнында, сол қанат — қосынымен Сыгнақ ... ... Оң ... ... күштірск болған. Хандықтың орталығы,
тегі Торгай даласында ... ... ... ... мен ... ... жүйесіне айрықша маңызбсрілген, ейткені олардан ... ... ... корінген және олар көшпелі өмірге мейлінше сай,
мейлінше ... ... ... ... ... тархан, басқақ, бек пен бай-лар) қатал
иерархиялық жүйесі айқын көрініп отырған, бүған қоса рулар мен ... де ... ... ... бөлініп жарылады екен.
Қыпшақ қоғамы әлеуметтік және жіктік жағынан да тең болмаған. Муліктік
теңсіздіктің негізі — ... жеке ... ... табылады. Негізгі байлық
жылкының саны болган. ... ... ... ... қыпшақтар еліндегі
көптеген кісілердің бірнеше мыңнан жылқысы ... ал ... саны 10 ... ... жоне одан да көп ... ... Жеке
меншікті бүзған адам қатал жазаланған, кәдуілгі хүқтың (төрелік айту) нор-
масы олар ... тиіс деп ... ... ... мсншігіндегі
малға ру-тайпа белгілері — таңбалар басылған.
Хисапсыз көп малы бар ... жеке ... заң ... бекітіп
берілмесе де, мал жайылатын өрістің бәрін мен-шіктенген. ... ... ... мәселелерін рет-теп отыруды қыпшақ хандары мен тайпа
тектілері уысынан шығармаған.
Ал, тікелей мал бағып, бар ... ... ... малшылар безбеннің екінші
басында түрған. Коғамның қатардагы мүшелерінің басым көпшілігі еркін де
ерікті болган. ... өзі де, ... де ... ... әлуетті
туысқанының қарауына өткендіктсн де, ол сол ... ... ... ... ... ... ол ... мүмкіндігінен де айырылатын
болған, сөйтіп отырықшылар — жатақтар ... ... ... ... ... мал бітіп, қара-қүрасы көбейгесін ол ... ... ... ... еніп отырған.
Соғыс түтқындары есебінен толықтырылып жататын қүлдар — қыпшақ ... хүқы жок, тобы ... Олар ... ... ... олардың тек бір
белегі ғана шаруашылықта жал-шы малай ретінде пайдаланылган.
Сөйтіп, қыпшақ хандығы ... ... ... ... ол
көнетүрік мемлекетінің дәстүрін дамытып, жалғастырды.
Қыпшактардың өзара ... ... 1065 ж. ... ... ... қыпшақтарга қарсы Маңғыстауға жорық жасайды. Қыпшақтарды жеңіп
бағындырганнан кейін, ол Жент пен ... ... ... ... ... ... қыпшақ тайпаларының бір белесі Хорасан салжықтарына
тоуелді болып қалады.
XI ғ. соңғы ширегінде ... мен ... ... шығыс жағалауында
қыпшақтар бүрынғыша өз нктемділігін жүргізіп түрады, оғыз бен ... ... ... ... саяси жағынан кірігттар болады. 1096 ж.
«қүдыретті» хан ... ... ... ... Хорезмге қарсы
жорық ашады. Бірақ, хорезмшахтар қамқоршысы болып келген салжықтар ... ... ... ... ... Кашғари айтты деген дереккеәскери-көшпелі ақсүйектері Қарахандар
әулеті билеушілерімен аса күрделі саяси қарым-қатынаста ... ... ... ... ... шапқыншылық жасап түрған, кимектер1 де есесін
жібермей, Ертіс жағалауынан Жетісудагы мүсыл|ман ... ... ... тыныштық бермеген. і
XI ғ. аяғы мен XII ғ. бас ... ... ... ... ... ... қалалары да қыпшақ кесемдерінің қолына қараған. Алайда XII ғ.
алғашқы жартысында осынау қалалар қыпшақ ... мен ... ... ... алғысы келген Орта Азияның мүсылмандық әулеттері арасындағы қиянкескі
күрес алаңына айналып кетеді. Ислам дінін ... ту гып ... ... ... ... алады, сосын солтүстікке қарай бет алып, өз
қарауына Маңғыстауды да қосады.
1133 ж. Жент ... ... ... ... ... ... ... Атсыз
қыпшақтарды ойсырата жеңеді. Қып-шақтардың түңгыш рет күйрей жеңілгенінің
себебі жөніндс дерек-терде ешқандай ... ... ... Шын
монінде тап сол кездсн (XII ғ. екінші жартысы) қыпшақ хандығының ... оган ... ... ... жойттар: қыпшақ тайпа-лары
ақсүйектерінің арасында ... ... ... ... аса ірі ... қүрылуы, екімет биліғі үшін өзара әулетті
қьфқыстың күшеюі болады.
XII ғ. ... ... ... ... ... ... ... Хорезм Кыпшақ ақсүйектерімен жақындаса түсуді мақсат еткен ... ... ... қыпшақ, имек, үран ... ... ... ... ... тарта бастайды. Қыпшақ
хандығынық билеуші ақсүйектері мен ... ... ... ... ... кіріседі. Қыпшақ ханы Жанксші — қызы Теркенқатьгнды
хорезм-шах Текешке ... Орта ... ... ... ортүрлі
деңгсй-дорежедегі этносаралық «татулық пен туысқандық ... ... ... ... ... Олар ... ... бір-бірін
қолдап-қостап отыратын шынайы да ... ... ... ... бүл ... ... ... түтас алганда, мейлінше қүбылмалы
да түрақсыз болған, ал ... ... ... ... ... ... ... отырып, хорезмшах-тар сондай жағдайды одейі
туғызып, ушықтырып отырған. Осы ... олар ... ... ... ... ... қолдайтын қүпия әскери
жік үйым-дастырған. Кыпшақтарды, сн, әуелі олардың текті ... ... ... мүндай үмтылыстың идеологиялық негізі болған. Де-генмен де
қыпшақ тайпаларының едоуір бөлегі XII ғ. аяғына ... ... тыс ... пен ... ... ... XII ғ. біткснге дсйін мэжүси қыпшақтар
облысы дсп ессптелген.
Калыптасқан достүрге ... ... ... ... ... ... хан оулеттерінен алып отырған. Каңлы тайпалар бірлестігі XII
ғ. ... ... мен XIII ғ. бас ... ... ... ... ... күш болған, сол себепті дс Қыпшақ ... ... ... ... ... ... ... күші қаңлы
мен қыпшақтар тобынан қүралғаны көпке мәлім еді. XIII ғ. бас ... ... ... басшысы Әмин Молік маңызды рөл атқарған,
Хорезмшах Ала ад-дин Мүхаммед соның қызына үйленген болатын. Хорезмшахтар
мемлекеттік және ... ... ... ... ... аксүйектері
солардың мүддесін қорғаған. Қыпшақтардың едәуір ... ... ... ... және жоғары өкімет билігі үшін таластан ... ішкі ... ... ... Тап ... алмағайып жагдай
кезіндс хорсзмшахтар қыпшақ ... ... ... қолдан
ушықтырып, өшпенділік отына май қүяды.
Бүкіл мүсылман Азиясы ішінде бірінші орын алуға ... ... ... жж.) ... ... XIII ғ. бас ... Сығнақ
облысы да кіреді/ Сығнақ иелігінен айырылып ... ... ... ... ... ... күресін жалғастыра береді. Жент қаласынан
солтүстікке қарай Дешті Қыпшақ еліне Мүхаммед Хорезмшах ... рет ... 1216 ж. ... қарсы аттанған әскери жорықтарының бірінде ол
Ырғызға дейін жетіп, ... ... ... ... ... кірген
меркіттерді қуалап келе жатқан Шынғысхан қолымсн кез-дейсоқ ... ... ... ... ... моңғолдар түн жамылып шегініп
кетеді. Бүл моңғолдардың Қазақстан жерінде алғаш рет ... еді, ... ... ... ... ... босекесі тоқтап қалады.
Моңғол баскыншылығының дәуірі келіп жеткен ... ... ... ... ... құрылуы
2. Негізгі бөлім
2.1. Қыпшақ хандығының қоныстануы
2.2. Қыпшықтардың өзара саяси ...... ... әдебиеттер:
1.Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін ( очерк),
2.Қазақстан тарихы, 1 ... ... ... 2006 ж (5-6) ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қыпшақ хандығы жайлы21 бет
Xvi ғасыдағы қазақ хандығының саяи әлеуметтік және экономикалық дамуы16 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
ΧIV – XV ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан аумағындағы мемлекеттер8 бет
Ілияс Есенберлин10 бет
Жәңгір Хан өмірбаяны5 бет
Иманжүсіп13 бет
Мұстафа Шоқай12 бет
Тарихи тұлғалар16 бет
Тоқтарбайұлы қобыланды7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь