Тілдің сөзжасам жүйесі

Кіріспе
Тілдің сөзжасам жүйесі


Негізгі бөлім

а) Сөзжасамның тәсілдері

ә) Сөзжасамның қызметі

б) Сөзжасамның зерттелуі


Қорытынды

Сөзжасамның басқа салалармен байланысы

Пайдаланған әдебиеттер
Сөзжасам – тіл білімінің жеке, дербес саласы. Оның өзіндік зерттеу обьектісі бар. Бұл саланың обьектісіне сөз жасаушы тәсілдер, сөз жасаушы тілдік нұсқалар сөзжасамдық типтер мен тізбектер, сөздердің жасалу үлгілері, туынды сөздер, олардың түрлері, сөзжасамдық заңдылықтар мен мағына, сөзжасамның сөз таптарына қатысы сияқты күрделі мәселелер жатады. Басқаша айтқанда, сөзжасам тілдегі сөз жасау процесімен байланысты барлық құбылыстар мен заңдылықтарды зерттейді.
Қазақ тілінің қазіргі кезде әбден қалыптасқан өте күрделі сөзжасам жүйесі бар. Бұл тілдің дамуымен бірге дами отыра, талай даму сатыларынан өтіп, әбден тынығып, күрделеніп, өлшеніп қазіргі өте жүйелі дәрежеге жеткен. Басқаша айтқанда, тілімізің әбден қалыптасқан, орныққан, күрделі, өте жүйелі сөзжасамы – ұзақ уақыттағы дамудың нәтижесі.
Қай тілде де сөзжасам ертеден келе жатқан тілдік құбылысқа жататыны белгілі. Түркі тілдерінің ең көне жазба ескерткіштерінің тілі бұл мәселеге толық куә бола алады. Көне жазба ескерткіштер тілінде негізгі түбір сөздермен қатар туынды сөздер де болғаны белгілі. Олар туынды түбір, күрделі сөз, бір сөздің бірнеше мағынада қолданылуы түрінде кездеседі. Яғни, көне жазба ескерткіштер тілінде жаңа сөз жұрнақтар арқылы, сөздердің тіркесуі арқылы жасалады.
Қазақ тілінде сөз жасауға қатысатын негізгі тұлғаларға түбір сөз және қосымша жатады.
Сөзжасам процесіндегі түбірдің негізгі болып саналатын себебі түбір сөздің лексикалық мағынасы жаңа сөздің лексикалық мағынасына арқау болады, өйткені тілде бір лексикалық мағына екінші лексикалық мағынаның негізінде жасалады.
1.Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі. Алматы, 1989 жыл
2.Қазақ грамматикасы. КССР-інің «Ғылым» баспасы. Астана, 2002 жыл
        
        М Ә Н Ж А З Б А
Ж о с п а ... ... ... ... ... ... ... қызметі
б) Сөзжасамның зерттелуі
Қорытынды
Сөзжасамның басқа салалармен байланысы
Сөзжасам – тіл білімінің ... ... ... Оның өзіндік зерттеу
обьектісі бар. Бұл саланың обьектісіне сөз жасаушы тәсілдер, сөз жасаушы
тілдік ... ... ... мен тізбектер, сөздердің ... ... ... ... түрлері, сөзжасамдық заңдылықтар мен
мағына, сөзжасамның сөз таптарына қатысы сияқты күрделі ... ... ... ... ... сөз жасау процесімен байланысты барлық
құбылыстар мен заңдылықтарды зерттейді.
Қазақ тілінің қазіргі ... ... ... өте ... ... бар. Бұл тілдің дамуымен бірге дами отыра, талай даму сатыларынан
өтіп, ... ... ... ... ... өте ... ... Басқаша айтқанда, тілімізің әбден қалыптасқан, орныққан, күрделі,
өте жүйелі сөзжасамы – ұзақ уақыттағы дамудың ... ... де ... ... келе ... тілдік құбылысқа жататыны
белгілі. Түркі тілдерінің ең көне жазба ескерткіштерінің тілі бұл ... куә бола ... Көне ... ... ... ... ... қатар туынды сөздер де болғаны белгілі. Олар ... ... сөз, бір ... ... ... қолданылуы түрінде кездеседі.
Яғни, көне жазба ескерткіштер тілінде жаңа сөз ... ... ... ... жасалады.
Қазақ тілінде сөз жасауға қатысатын негізгі тұлғаларға түбір сөз және
қосымша жатады.
Сөзжасам ... ... ... ... ... ... ... лексикалық мағынасы жаңа сөздің лексикалық мағынасына арқау болады,
өйткені ... бір ... ... ... ... ... негізінде
жасалады.
Жаңа сөз жасауға тілдегі түбірлердің ... түрі ... ... мынадай: негізгі түбір, туынды түбір, біріккен сөз, қос ... ... ... ... түбір сөздер басқаша тұрғыда да қызмет
атқарады, оны жаңа ... ... ... арқылы жасалуынан көруге
болады.
Тілдің сөзжасам ... ... ... ... бар, бір ... өзі ... ... білдіре береді. Ондайда көп
мағыналы жұрнақтар ... ... ... ... ... ... ... сөзге үстеме мағына беріп,
сөзді мағына жағынан түрлендіретін ... да бар. ... ... ... т.б. ... ... ... талас та туғызып жүргені
рас, өйткені мұнда сөз мағынасы мүлдем өзгеріп кетпейді. ... ... ... ... кітап пен кітапша, сары мен сарғыш деген сөздердің әрқайсысы
тілде өзінше лексикалық тұлға ретінде қолданылады, ... ... ... ... тілдегі қызметінің әр ... ... ... – жиі ... ... Бір ... ... қызмет атқарған
жұрнақтар, келесі бір кезеңде пассивтенуі мүмкін.
Тілде ... ... ... ... ... жаңа сөз ... жасалса да, осы тұлғалар арқылы жасалатыны анықталды және ол сөз
жасаушы ... ... ... ... сөзжасамдық тәсілдердің
нәтижесінде жаңа сөздерді тудыратыны байқалады.
Қазақ тілінің сөзжасам жүйесінің бар мүмкіндігі, ішкі ... ... сөз ... ... сөзжасамдық тұлғалардың тілде қалыптасқан
тәсілдер арқылы бір-бірімен қарым-қатынасқа түсуінен тілде ... ... ... ... сөз ... бәрі сөзжасам заңдылықтары арқылы өмірге келеді.
Мысалы, қазақ тілінде сөз тудыру процесінде әр сөзжасамдық тұлғаның өзіндік
орны бар. Оны ... ... ... ... ... ... үздіксіз байытып толықтырып отыру негізінен
тілдің ішкі ... ... ... ... ... ... ... да тілдің сөздік қоры байып отыратыны көпшілікке
таныс.
Тілдің сөзжасам жүйесінде қызмет атқаратын үш ... бәрі де ... келе ... ... ... үшке ... көрсеткенмен, әрқайсысының
іштей өзіндік ерекшеліктері де бар. Бірақ ... ішкі ... ... ... де ... тәсіл
Сөзжасамның синтетикалық тәсілі бұл атауынан басқа да бірнеше түрде
айтыла ... ... ... ... ... жиі ... ... тәсіл.
Синтетиклық сөзжасамның негізінде пайда болған бүтіндер де ... сөз, ... бір ... ... ... ... олардың қай сөз табына
тән екендігі ескеріліп, туынды зат ... ... ... т.б. ... жеке-жеке сөз таптары тұрғысынан ат тағылатын жағдайлар да бар.
Синтетикалық сөзжасамда ең түпкі мағыналы бөлшек түбірі болады. ... сөз ... ... ... ... ... ... де, ұйытқысы да – түбір морфемалар.
Әрбір түбір морфема деп ... ... одан әрі ... ... кіші ... бөлінбейді.
Аналитикалық тәсіл
Аналитикалық тәсіл арқылы сөз жасау – сөзжасамның өте көне ... ол ... ... ... ... түрлерге кең тараған.
Қытай тіліндегі күрделі етістіктер туралы И. С. Гуревич былай деп
жазады: ... ... ... тіркестері еш ... ... ... бір сөз деп ... ... ... ... тілдерге кең тарағанымен, барлық
тілде бірдей орын алмайды, ол қытай, ... ... ... ... сондықтан ол тілдердің лексикасында күрделі сөздер өте көп.
Аналитикалық ... ... ... ... бір ... тобына жататын
ағылшын тіліндегі біріккен сөздер туралы О. Д. Мешков былай деп жазған:
«Сөздерді біріктіру – ... ... ... ол ... және ... ... ... тіл өзінің сөздік құрамын толықтырады, тілдің құрылысын
жетілдіреді».
Қазақ тілінде жалпы ... ... ... ... тәсілдер
бар:
1) сөзқосым,
2) қосарлау,
3) тіркестіру,
4) қысқарту.
Лексико-семантикалық тәсіл
Сөзжасамның аффиксті және сөзтудырым тәсілдерінен ... да ... Ол – ... ... тәсілдері. Мұндай жол белгілі
бір сөздердің жаңа мағынаға ие ... көп ... ең ... омонимдік
қатарда келуі арқылы жасалады.
Сөзжасамның осы лексико-семантикалық жолын кейбір ... өте ... деп ... ... бір дәлелі – сөзжасам қалай болғанда да
белгілі бір аффиксация ... ... ... – зат ... алма – етістік.
Жарма – зат есім, жарма – етістік.
Көрме – зат есім, жарма – етістік.
Сөзжасам белгілі бір ... ... ... ... ... Осының нәтижесінде бір сөздер ол бастағы мәнін
әлсіретіп, жаңа мағынаға ие ... ... енді бір ... ... қатар
құрай, әр түрлі сөз табының туындауына себепкер болады.
Сөзжасам тілдің атау жасау қызметін жүзеге асырады. Атаулардың ... ... ... мойындау керек. Сөзжасам тіл білімінің басқа
салаларының ... ... ... ... ... ... Ол ... туынды сөз, жаңа сөз жасау қызметі. Сондықтан сөзжасам жаңа сөз
жасаудың барлық мәселелерін түгел қамтиды.
Сөзжасамның тіл білімінің жеке саласы ... ... оның тіл ... ... ... және ... ерекшелігін анықтауды қажет
етеді.
Сөзжасамның тіл білімінің жеке саласы болып танылуы ... ... ... ... ... ... ерекшеленетін сөзжасамдық
деңгейі, оның өзіндік нұсқалары барына байланысты.
Сөзжасамның өзіндік нұсқаларына сөзжасамдық түр мен ... ... бола ... да, ... тіл ... басқа салаларымен
байланысын жоққа шығаруға болмайды. Тіл білімі салаларының қайсысы болсын
бір-бірімен тығыз ... ... ... ... салаларының ішінен сөзжасамның морфологиямен байланысы
ертеден-ақ назарға іліккен. Сондықтан да ... ... ... ... көп
тілдерде морфологияның құрамында қаралып келді.
Сөзжасамның синтаксиспен байланысы
Сөзжасамның синтаксиспен байланысы да тілде ... орын ... ... ... ... жасалған сөз тіркестеріне барып
тірелетіні жалпы тіл ... ... ... ... ... деп ... лексикологиямен байланысы
Сөзжасамның лексикологиямен байланысы – тілші ғалымдар назарынан тыс
қалған емес. Оның негізі бар, негізсіз деуге келмейді.
Сөзжасам ... ... ... ... қарым-қатынасқа
қажетті атау жасайды.
Сөзжасам да, лексикология да сөздің мағынасын зерттейді. ... ... ... әр түрлі мақсатпен зерттейді, бұл арада ... ... ... мақсатының түрлілігіне қарай олар бір-бірінен бөлінеді.
Сөзжасамның морфонология саласымен байланысы.
Сөзжасамның ең кіші ... ... ... ... жұрнақ дедік.
Ал тіліміздегі жұрнақ атаулының басым көпшілігінің дыбыстық варианты бар.
Тілде дыбыстық вариантсыз ... ... бір ... құрамда
қолданылатын жұрнақтар бірлі-жарым ғана. Олар -хана, -қой, -паз ... тіл ... ... салаларымен байланысты. Бірақ оған қарап
ол осы салалардың бәрінің құрамына кіру ... ... ... ... ... сөз ... табиғаты – өзінше бір өте күрделі құбылыс, сондықтан
ол тіл білімінің жеке саласының зерттеу обьектісі бола алады.
Пайдаланылған әдебиеттер
1.Қазіргі ... ... ... жүйесі. Алматы, 1989 жыл
2.Қазақ грамматикасы. КССР-інің «Ғылым» баспасы. Астана, 2002 жыл

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Күрделі аталымдардың ғылыми негіздері мен басты ұстанымдары7 бет
Тілдік қатынастың ғылыми негіздері2 бет
Тілдің грамматикалық жүйесі7 бет
Шет тіліндегі кәсіби бағытталған терминология7 бет
Қазақ және орыс тілдерінің лексикасындағы ортақ сөздер. Орыс тіліндегі түрікі сөздері6 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Қазақстан лингвистикасындағы метафораның зерттелуі7 бет
Араб және қазақ тілдеріндегі коммерциялық хаттардың түрлері және тілдік сипаты21 бет
"Тілдің жүйелік, құрылымдық, таңбалық сипаттары"6 бет
"Тілдің танбалық сипаты."6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь