Абай Құнанбаев: балалық және жастық шағы

Қазақтың ұлы акыны Абай (Ибраһим) Құнанбаев 1845 жылы бұрынғы Семей облысы, Абай ауданы, Шыңғыс тауының етегінде,, туған. Шыққан ортасы — аукатты, Тобықты руының белгілі ел билеушілері бол-ған. Әкесі Құнанбай кезін-де болыс, аға сұлтандық қызметтер атқарған. Ал, атасы Өскенбай, арғы атасы Ырғызбай — өз заманының атақты билері.
Кұнанбайдан — Құдайберді, Тәңірберді (Тэкежан), Абай, Ысқак, Оспан, Қалиолла (жас кезінде өлген), Ысмағұл деген жеті балатуған. Солардын ішінде Абай жас кезінен-акерекше көзге түсіп, келешегінен үлкен үміт күттірген| Сырт көзге мо-мын және сөзге иланғыш, аңқау Абай жас кезінен өлең, әңгі-меге әуес болады, ертегі-аңыздарды құмарта тындайды. Әжесі Зере мен анасы Ұлжанның аузынан естіген ертегі-аңыздар — Абай сусындаған халық әдебиетінің алғашқы үлгілері.
Кішірек кезінде ауыл молдасынан аздап сауат ашқан Абайды әкесі он жасында Семейге оқуға жібереді. Әуелі ол Ғабул-Жаппардың, кейін Ахмет-Ризаның медресесінде оқи-ды. Болашак ақын өзімен сабақтас шәкірттерден анағүрлым үздік оқыған. Мектепте жүргізілетін дін сабағын жеңіл меңгеріп, араб, парсы тілдерін үйренеді, бос уақытын кітап оқуға, өз бетімен ізденуге жүмсайды. Шығыстың калассик акындары: Низами, Сағди, Хафиз, Фзули шығармаларымен, ертегі, дастан қиссаларымен Абай осы кезде танысқан. Балалық шағындағы өлең жазамын деген талабын:
Фзули, Шәмси, Сәйхали,
Науаи, Сағди, Фирдауси,
Хожа Хафиз-бу һаммәси,
Мәдәт бер я шағири фәрияд! —
деп, Шығыс ақындарыма сиынудан бастауы да Абайдың оларға деген сол кезйегі ынтасынбайқатады. Медреседегі діни уағыз-дармен шектеліп қалмай, араб, парсы, түркі тілдерін игеру арқылы шығыс клас-сиктерін оқып-үйренуге жетуі — Абайдың аса зор табысы.
        
        АБАЙ  ҚҰНАНБАЕВ
(1845—1904)
Балалық және жастық шағы
Қазақтың ұлы акыны Абай (Ибраһим) Құнанбаев 1845 жылы бұрынғы ... Абай ... ... ... етегінде,, туған. Шыққан ортасы —
аукатты, Тобықты руының ... ел ... ... ... ... болыс, аға сұлтандық қызметтер атқарған. Ал, атасы Өскенбай, арғы
атасы Ырғызбай — өз заманының атақты ...... ... ... Абай, Ысқак, Оспан,
Қалиолла (жас кезінде өлген), ... ... жеті ... ... ... жас ... ... түсіп, келешегінен үлкен үміт күттірген|
Сырт ... ... және ... ... ... Абай жас ... ... әңгі-
меге әуес болады, ертегі-аңыздарды құмарта тындайды. Әжесі Зере мен ... ... ... ... — Абай ... ... әдебиетінің
алғашқы үлгілері.
Кішірек кезінде ауыл молдасынан аздап сауат ашқан Абайды ... ... ... ... жібереді. Әуелі ол Ғабул-Жаппардың, ... ... ... ... ... ақын ... ... шәкірттерден
анағүрлым үздік оқыған. Мектепте жүргізілетін дін ... ... ... ... ... үйренеді, бос уақытын кітап оқуға, өз бетімен ізденуге
жүмсайды. Шығыстың калассик акындары: Низами, ... ... ... ... ... ... Абай осы кезде танысқан.
Балалық шағындағы өлең ... ... ... ... Сәйхали,
Науаи, Сағди, Фирдауси,
Хожа Хафиз-бу һаммәси,
Мәдәт бер я ... ... ... ... ақындарыма сиынудан бастауы да Абайдың оларға деген сол
кезйегі ынтасынбайқатады. Медреседегі діни уағыз-дармен ... ... ... ... тілдерін игеру арқылы шығыс клас-сиктерін оқып-үйренуге
жетуі — ... аса зор ... ... ... ... мүсылманша оқумен катар, ... ... ... үш ... орысша да оқыған. Бұл — Абайдың кейін
орысшаны өз бетімен үйреніп, игеріп кетуі-не негіз болған.
Он үш ... ... ... ... ... ... ез ... алады да,
ел билеу ісіңе баули бастайды. Ел басқару қыаметінде өз орнымды басар ... ғой ... ... ... өр ... жол көрсетіп, тәрбиелейді.
Ел ісіне араласу білімді, саналы, ойлы жас Абайдың ел танып, жер танып
есеюіне, халықтың әдет-ғұрып, тұрмыссалтын ... ... жол ... ере ... ол сол ... ... ... түседі.1 Солардан
сөз үйреніп, билікке керек қазақтың ескі сөз, жөн-жобасын, ... айту ... ... Бұл жол ... ... ... ескі кеп әңгімелерді халық ішінен үйренеді. Сол ... ... ... ... ... ... ... ел ақындарының атқамі-
нерлер жайындағы сынын кеп естиді.
Сөйтіп, бір жағынан, ... орыс ... ... бар Абай ел
тарихымен таныса келе, ақыл-ойы толысып, көзге түсе бастайды. ... ... ел ... ... ол ... ... атқамінер
әкімдердің қиянаттарын, шаруасы шайқалып жүдеген кедей шаруаларды, ... ... ... лаң-пәлелерді көреді. Өздері надан, ел тағдырын
ойламайтын басшыларға сынай қарайтын болады. Мүның бәрі Абайға әке ... ... ... ... ... жол ... кажеттігін аңғартады.
Осыдан бастап Абайдың әкесі Құнанбаймен, оның ... ... ісі мен сезі бір ... шыға ... ... ... өз ... мінездерін ұнатпай оған: «Сен жұрттың бәрімен күліп сөйлесесің,
жай-дақ су сияқтысың. Жайдақ суды ит те, қүс та ... ... ... Көрінгенмен жақын боласың, кісі таны-майтын ... ... ... ел ... — деп мін ... Әкесіне жауап ретінде
Абай: «Қолында құра-лы бар ... ғана ... ... судан да
қойшыколаң, жарлы-жакыбайдың бәріне бірдей пайдасы тиетін жайдак су ... ...... ...... өмір сүру ... мен ... түрліше
көзқарас Абайдың ел билеу қызметінен шеттей бастауына ... ... ... ... озық ... ... іздер.
«Шығысым батыс боп кетті»
60-жылдардың аяқ кезінен бастап Абай аздап ... ... өз ... ... дамытады, орысша кітаптар-ды көп окиды. Семей кітапханасынан
кейде өзі ... ... ... кісі ... ... ... ... қалада ұзақжатып, кітапханада отырып оқитын болады. Сейтіп жүріп ... жылы ... жер ... ... жас ... Е. ... кездеседі. Кітапханада Л. Толстой кітабын сұрап тұрған қазақты
көріп таңырқаған Михаэлис оған таяп ... жөн ... ... ... ... ... үлкен достыққа айналады.
Михаэлис Петербург университетінің студенті болып жүріп патша үкіметіне
жақпайтын сөз-әрекеттері үшін ... жер ... ол Н. ... ... ... және ... ... таныс болған. Соның көмегімен
Абай ендігі жерде керек кітаптарды іріктеп, жүйе-жүйемен ... ... ... ... ... философиялық, қоғамдық әдебиеттерді беріле оқиды.
Ресейдегі саяси ... ... ... ... Осыдан
барып Абай «Дүниеге көзімді ашқан — Михаэлис» деген. 1880-жылдарда Михаэлис
арқылы ол ... ... ... айдауда жүрген демократтармен
танысады.
Бұл жылдары Абай орыс ... ... ... Лермонтов,
Салтыков-Щедрин, Некрасов, Толстой шығармаларын, Белинский, ... ... ... революцияшыл-демократтардың еңбектерін
оқиды. Еуропанын бірталай ... мен ... ... ... ... ... Олардың ішінде Сократ, Платон,
Аристотель, ... ... А. ... ... ... Дарвин, Дрепер, тағы
басқалардың шығармалары кездеседі. Сол арқылы Абай ... ... ... түреді.
Ақынның халқын гылым, опер жолына үндеуі мен демократтық кезқарасты
кабылдауы, өмір ... ... ... коғамдық кайшылықтарды откір сатира
тілімен аяусыз шеғіеуінің бір тамыры осы ... ... Олар ... ақындық талантты оятты, оның жетіліп, дамуына жәрдемдесті. Оған
дейін ойын-сауыктарда әзіл-қалжың ретінде шағын ... ... ... ... ол акын болуды мақсат етпеген. Оның ... ... ... жазылуы 1882 жылдан басталады. Бүл жылы жазылған «Қансонарда
бүркітші ... ... және ... аударған «Бородино» өлендері —
Абайдың ақындығын өзіне де, өзгелерге де мойындатқан шын ... ... ... ... ақын ... ... өнерінің суретін
нанымды өрі көркем етіп көз алдыңызға елестетсе, екіншісінде орыс халкалқың
Наполеонға қарсы ерлік күресін жырлаған Лермонтовтың ... атты ... дәл, ... ... ... ... ... Бірак өленнің тек
алғашкы шумақтары ғана сақталған.
Щокылдардың орта кезінен бастап Абай акындык жолға біржола бетбұрады.
Бұл ... оны ... ... ...... ... ... дейін әрекідік жазған өлеңін өз замандасы Кекпай атынан
таратып жүрген Абай жылдан бастап ез ... ... Бұл ... ... ... деп еске түсіреді:
«Ақылдан бастап 1886 жылға шейін Абай әрбір ... ... ... ... ... барлығын «Көкпай сөздері» деп жүргізді. Кейін ... ... мен ... ... ... ... өленін тағы да менің
атымнан жіберді. Осы хал 1886 ... ... ... де, сол ... ... ... шықты. Абай аулының ен өрістеп барып орнықпақ болған жайлауы
Баканас өзенінің бойы ... ... ... Біз Абаймен бірге бірнеше кісі болып, артынан келдік.
Осы жылы Абай аулында ... ... та ... еді. Ауыл ... Көпбейіт деген жерге қонып жатыр екен.
Абай конып жатқан ауылды көріп, осы ... өлең қыл ... Мен ... ... ... жақтырмады да, өзі жаз-бақшы болды. Сонымен үй тігіліп
болып, бәріміз жайланған соң, ... ... ... ... ... ... деді ... — деді. Мен: «Асса, басында мен қолқалап алған нәрсе емес
еді, енді өзіңіз ретін тауын, қайтып ... ... ... күні ... ... болғанданы» жазған екен, оқып берді. Өзі жазған
сөзіне ең алғашкы рет, аз да ... ... ... ... сол. ... орай ... «Сен соғымыңа бір тубие ал, мен енді өлеңімді өзім
алайын», — деді».
Осы жылдардан ... Абай ... ... ... тырыс-қан. Бірақ ел
арасындағы шиелініскен тартыстар оның әде-биетпен ... ... бере ... ... кей ... аз, кей ... көп жазып
жүр-ген.
«Дүние де өзі, мал да өзі»
Абайдың ақындық жолға бет бұрғандағы алғашқы сөзі ... пен ... ... ... Оның 1885 жылы жазған «Жасымда ғылым бар ... ... бүл ... ... ... ... катар, ақыннын
сөз өнері жолындағы жана ізденісін де танытады. Абай мұнда, ең ... ... ... ... ғылым жайын сөз етеді. Ғылым-білімді ... ... ... ... Өз ... ... ... бет алғанын айтады.
Сонымен қатар ол «Қызмет қылсын, шен алсын» деген халық ... ... ... ... ... ... бар деп ескермедім,
Пайдасын көре тұра тексермедім.
Ер жеткен соң түспеді уысыма,
Қолымды мезгілінен кеш ... ... біл деп ... ... шен ... деп бермедім.
Бұл — өткенге құр өкіну емес, келешекте жастардың, өзі ... опык ... ... мен өнер ... ... бос өткізбей еңбектенуіне жөн сілтеу.
Шығарма Абай ... ... ... мақсатқа қарай бет
алғандығының белгісі тәрізді. Кейінгі туындыларында ақын бұл ... ... Абай ... ... мактанба», «Интернатта оқып жүр» деген
өлендер жазды. Мұның алғашкысы үстаз ақынның кейінгі үрпаққа ... ... ... ... өлен ... Абай «ғылым» деген сөзді қайталап айта
отырып, адам бойындағы ... ... және ... ... жастың
талпынатын арманы — ғылым болуы ке-ректігін ... ... ... таппай баптанба
Құмарланып шаттанба
Ойнап босқа кұлуге, —
дейді ол. Сөйтіп, ... ... ... ... жолдарын
әңгімелейді.
Ғалым болмай немене,
Балалыкты кисаңыз. .
Болмасаң да үксап бак,
Бір ғалымды керсеңіз.
«Ондай ... ... ... ғылым сүйсеңіз!
Сізге ғылым кім берер,
Жанбай жатып сөнсеңіз.
Дүние де езі, мал да ... ... ... дейді.
Ғылым жолына ұмтылған жастарға айтар ақынның айы-рықша ескертуі бар. Ол
— қандай нәрседен қашық болу, қан-дай нәрсемен дос болу.
Бес нәрседен кашык ... ... асық ... ... десеніз,
Тілеуін, өмірің алдында,
Оған кайғы жесеніз.
Әсек, өтірік, мактаншак,
Еріншск, бекер мал ... ... ... ... ... ... ой,
Қанағат, рақым ойлап кой —
Бес асыл іс көнсеңіз, ... жолы — ... ... Оны ... адам ескі ... жүре алмайды.
Надандарға бой берме
Шын сөзбенеи елсеңіз,
немесе:
Надандыкпен кім айтса,
Ондай түпсіз сөзге ерме,
дегенде, ол ... ... ... караңғы, надан кауымнан
өзгеше болуын калайды.
«Интернатта окып жүр» өлеңінде Абай әлгі ... тын ... ... ... ... Акын ... ел билеу жүйесі, окыту тәртібіне сын
айтады. Халықка пайдалы емес, залалды болып шығатын ... мен ... ... ... ... тілі, жазуы
Білсем деген таласы
Прошение жазуға
Тырысар, келсе шамасы.
Ынсапсызға не керек,
Істің ақ пен ... ... ... елдің арасы.
...Аз білгенін көпсінсе,
Көп казакка епсінсе,
Кімге тиер панасы?
Ақын мүндай мақсатпен ғылым қууды қуаттамайды. Олардың «Иә тілмаш, ... болу ... ... пен ... ... ... ... Толстой мен
Салтыков-Щед-рин сьшап, маскаралаған орыс чиновниктерінің бейнесін олардын
есіне салады.
Жалпы ... Абай ... ... ... бол деп ... бұзық. өзі ойлар
Ку менен сүм боларды, —
деген сөздерде акынның көрші халыкқа деген адал ... ... ... ... ... әкімдеріне, олардың зорлықшыл қылықтарына карсы қояды.
Военный кызмет іздеме,
Окалы киім киюге.
Бос мактанға ... ... ... ... ... ... ...
дейді.
Тіл мен тенсу, түр жағынан алғанда да, «Интернатта окып жүр» өлеңі ... бар ... Осы ... Абай ... «военный кызмет»,
«прошение», «адвокат», «здраво-мыслящий», «коренной», «счет» т. б. ... ... ... ... ... еркін пайдаланады. Және
оларды акын орыс мәденистін үгіттейтін елеңге әдейі кіргізген.
Озык мәдениет пен ғылымды, ... ... жана ... бейнесін ақын
кейін өз үлы ... ... ... ... жазған өлендерінде
жасайды. «Ғылым оқып білгенше, тыныштык, тыным таппаған, дүниені кезіп
көргенше, рақат іздеп ... ... ол ... жылдың басы» санайды.
Оның бойындағы бауырмалдықты, адалдықты, ... ... ... жастарға
үлгі етеді. Оның «аз өмірін ұзартқан» ғылым деп ұғады. ... ... ... ... ... ... елім, қазағым»
Бұл кезде жазған елендерінде Абай озық ... ... ... ... ... ... халықтың үлкен қайраткері дәрежесінде
көрінеді. Оның ... анық ... ... ... ... азаматтың
үні естіледі. Өзі ел билеуші тап ортасынан шықса да, ... ... ... мен ... ... түсінген ол еңбекші шаруаға шындап бет бұрғанын
байқатады. Оларды «елім», «жұртым», «халқым» деп дос тұта сөйлейді. Осы бет-
бұрыста Абай сол ... ... ... ... ... әрекет-
мінездерді, олардың ішкі сырын үлкен шебер-лікпен ... ... ... ... ... мен езі өмір ... отырған ортаның кемшілік-
қайшылықтарын өткір және әділ мінеп, сынайды.
Бүл сарын ... ... ... елім, казағым, кайран жұртым» деп
аталатын өлеңінде анық байқалады. Мұнда ез ... ... ... дерттеніп, «Қалың елі — қазағының» қазіргі халіне қинала ... бар. Ел ... ... оның ... кетірген әкімсымақтарға деген
оның ызасы да мол.
Бас-басына би болған өңкей қиқым,
Мінекей бұзған жоқ па елдің сиқын?
деп, ол ел ... ... ... да, ... жағынан да
татымсыз топты бөліп көрсетеді.
«Сабырсыз, арсыз, еріншек» өлеңінде ақын осы идеяны терендете отырып,
елдің сорына біткен неше ... қу мен сұм ... ... ... Олар — ... арсыз, еріншек, көрсе қызар жалмауыздар», ұсақ
пәлекор мінезділер.
Бір-ақ секіріп шығам деп,
Бір-ақырғып түсем деп,
Мертігеді, жатады.
Ұрлықпен мал ... ... ауыл ... ... ... ... коса Абай ел ... күншілдік, өтірік, өсек, жалқаулық сияқты
ұнамсыз жайларды да сынайды.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай мен Ыбырайдың ағартушылық ойлары мен оқу-білім мәселесі жөніндегі көзқарастары7 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбайұлының өмірі9 бет
Абай Құнанбаев (1845-1904)7 бет
Абай өмірбаяны11 бет
Абайдың өмірі мен шығармашылығы26 бет
М. Әуезовтің Құнанбайдың тарихи тұлғасын көркем образға айналдыру жолындағы ізденістері15 бет
Қазақ халқының ұлы ақыны13 бет
Ұлы ағартушы Абай Құнанбаев11 бет
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет
Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев және Мұхтар Әуезовтің педагогикалық идеялары7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь