Аңыз әңгімелер

Фольклорлық жанрдың біреуі — аңыз әңгімелер. Әуел баста тарихта болған, келе-келе халықтың ауызша айтатын аңыздарына айналған Алдар көсе, Қожанасыр, Жиренше, Асан қайғы, Қорқыт секілді фольклорлық образдардың айналасында неше алуан қызық-қызық салт ертегілері бар. Аталған аңыз әңгімелерді мазмүнына қарай екі топқа бөлеміз: бірі — күлдіргі, тапқыр әңгі-мелер; екіншісі — заман мен адамның арасындағы қа-тынасты сарабдал сыиға салатын ойшыл әңгімелер.Әдбетте, күлдіргі, тапқыр аңыздарға Алдар кесе мен Қо-жанасырдың аттарымен аталатын аса мазмұнды оқиғаларды жатқызамыз.
Алдар деген атау бір ғана қазақта емес, көрші татар, башқүрт халықтарының аңыздарында да аталады. Әр елдің ұлттық ерекшеліктріне тән Алдардың жүрген жері, өмір сүрген ортасы әр басқа болып келеді. Мәселен, қазақтың Алдары сырт пішінінен, көселігінен алыстан аңғарылады. Ол көшпелі ауылдың тұсында, тау мен даланың арасындағы кеңістікте жүреді, ал башқүрттың Алдары қалың орманның, өзен-көлдің жағасында әрекет етеді.
Алдар көсе алдымен діннің қағидаларына карсы шығады. Алланың жердегі пендесінің жүріс-тұрысын бақылап тұратын жәбірейіл мен аттаған адымындағы кемшілікті үдетіп әкететін шайтандар бар-мыс деген діни нанымдарды екі халықтың Алдары жоққа шығарады, оны күлкіге айналдырады. Мәселен, В. И. Ленин орыс шаруалары «поптарға сенген жоқ» "Десе, В. Г. Белинский орыс халқы «табиғатында атейст халық» дейді, оған поптар туралы орыс ертегіледін мысалға келтіреді. Сол секілді қазақтардың, башқұрттардың Алдарында діншілдікке қарсылық, оған сенбеушілік сезіледі.
        
        .                Аңыз  ... ... ... — аңыз әңгімелер.  Әуел баста  тарихта  болған,
келе-келе халықтың ауызша айтатын ... ... ... ... ... Асан қайғы, Қорқыт секілді фольклорлық образдардың
айналасында неше алуан қызық-қызық салт ... бар. ... ... ... ... екі ... бөлеміз: бірі — күлдіргі, ... ...... мен адамның арасындағы қа-тынасты сарабдал
сыиға салатын ойшыл әңгімелер.Әдбетте, күлдіргі, ... ... ... мен Қо-жанасырдың аттарымен аталатын аса ... ... ... атау бір ғана ... емес, көрші татар, башқүрт
халықтарының аңыздарында да аталады. Әр елдің ұлттық ерекшеліктріне тән
Алдардың жүрген жері, өмір ... ... әр ... ... ... Мәселен,
қазақтың Алдары сырт пішінінен, көселігінен алыстан аңғарылады. Ол
көшпелі ауылдың тұсында, тау мен даланың арасындағы ... ... ... Алдары қалың орманның, өзен-көлдің жағасында әрекет етеді.
Алдар көсе алдымен діннің қағидаларына карсы шығады. Алланың жердегі
пендесінің жүріс-тұрысын бақылап тұратын ... мен ... ... ... ... ... бар-мыс деген діни нанымдарды екі
халықтың Алдары ... ... оны ... ... ... ... ... орыс шаруалары «поптарға сенген жоқ» "Десе, В. Г. ... ... ... атейст халық» дейді, оған поптар туралы орыс
ертегіледін мысалға ... Сол ... ... ... ... ... оған сенбеушілік сезіледі.
Әдетте, Алдар көсе алдымен бай-манаптарға, хан-билерге тиіседі. Солардан
халықтың өшін алып ... Оның ... ... ... атынан қу мен сүм,
бақсы мен балгер, сараң мен саудагер, құнсыз бен келеңсіздер қозыкөш жерден
қорқады. Себебі ол ... ел ... ... ... деп ... ... болған адамдарына бірден барып ұрыінбайды, туысы бөлек,
тұлғасы басқа адам болып ... Одың өз ... ... ... ... ол жан дүниесіндегі жасырын жатқан жамандығын жасыра
алмайтуғын халге жетеді. Оқиғаның соңы ... ... ... ... ... ... көсе образы халықтың сыншыл, сергек ойынан
туған өлмес елдің өшпес күші.
Қазақ фольклорында басқа халықтардың ауыз ... ... ... ... ... ... сауда-саттық, достық, мемлекеттік
қатынастар, ел мен елдің араласуы арқылы тараған. Соның айғағы деп эпостан
«Көроғлыны», аңыз ... ... ... ... ... көп ... ... Шығыс халықтарында ондай әңгімелерді
латифа, зарифа, нәдира, аджиба (арабша — әзіл-тапқыр әқгімелер) деп ... ... ... деп ... ... деген сез — грекше
жарияланбаған, баспаға шықпаған, ауызша айтылған өткір сөз деген ұғымды
білдіреді. Бұл ... ... рет ... қолданған Рим тарихшысы П.
Кисарийский. Тарихта бұл жанр парсылардан, арабтардан тараған деген аңыздар
бар. Бұған кесімді байлау айту өте ... ... әр ... ... ... бар. Бір ... Қожана-сырды оқымысты, ұстаз деп айтса, екінші
елде молда, әпенде екен деп ... ... ... ... ... туралы әр түрлі болжамдар бар.
Мәселен, түркі ғалымдары Қожанасыр 1207—1285 жылдары Түркияның Ақшаһар
деген қаласында өмір сүрген деп дәлелдеуге тырысады. Жоқ, ... ... — XIII ... өмір ... ... ... ғалымы
Насреддин Туси Хажы дейді.
Жұмбақтар,жаңылтпаштар жинау.
Нақты бір зат туралы тұспалдап, ұқсатып, бейнелеп айту арқылы баланы
ойлату, танымдық, ... ... мен ... ойқиял елегінен
өткізіп, тұжырым жасап, шешімге келуде ... пен ... ... ... ... ... жұмбақтар-дың алуан түрлерін
шығарған. Ертедегі жұмбақтар;
Апаң, апаң —
Ескі шапан,
Иір қобыз,
Жарық жүлдыз. (Түйе)
сияқты, ... мал ... ... ... ... ... желекті, Ерден қалмайды: Жауға керекті.
(Найза)
сияқты қару-жарақ, құрал-саймандар туралы болған.
Заман өзгерген сайын халық педагогикасы жаңа мазмұнды жұмбақтармен толыса
берді. 19—20 ... бу ... ... радио, телеграф,
самолет, ракета, космос кемелері, т.б. ... ... ... құс самғады,
Көктен өтіп,
Айға жетіп
Жеңілдеді салмағы. (Космос кемесі)
Жолы — ... Жалы — ... ... атты ... ... айна үйдегі Көрсетеді киноны. (Телевизор)
Темір сирақты
Алып жирафты
Жұмсап көр енді
Үй сап береді. (Көтергіш кран)
Жұмбақтарды Аристотель «Жан-жақты жымдасқан метафора» дейді. Яғни ... ... ... ... ... заттардың қасиеттері мен түрінеу
аумағына, көлеміне зер салып, жұмбақты шешуші жұмбақты шешеді, әрі ... кез ... ... ... ... дамытады.
Жұмбақтар, көбінесе үйлесімді ұйқасы әсем де ырғақты өлеңмен құрылады.
Қара сезбен жасалған жұмбақтар да бар. ... ... суға ... ... түрінде құрылған, яғни жұмбақ айтыстарын екі ақын шығарып бірі
өлеңмен жұмбақ ... ... сол ... ... өлеңмен айтады- Авторы
белгісіз ел аузында жатталып қалған жұмбақ айтыстар да кездеседі:
А й т у ш ы. Бір ... ... ... Түрі ... ... Ешбір жанға
қосылмай, Жүреді өзі оңаша... Ұялады өзі жиырылып, Тіктеп біреу
қараса. Ине мен біздей кірер еді ... ... ... е ш у ш і. Бұл айтқаның кірпі ғой, Түктері біздей түрпі ғой: Түгінің
түрі — алаша, Инедей кірер ... Өзі ... ... ... ... Домаланып иіріліп. Жатып алып, жүрмейді.
Арыстан, аю, жолбарыс, Алуын оның білмейді.
Жұмбақтарды жаттап ... ... кез ... ... өз ... та айта береді, тек жұмбақтың сөздік қисыны, өлеңдік үйлесімі
болуға тиіс.
Жұмбақ айтушььнеғүрлым көбірек, күрделірек жұмбақтарды тауып ... ... ... Егер ... ... мүдірмей, айтылған
жұмбақтарды.
Халық педагогикасының бұл саласын қазақ ақында-ры дамыта түсті, олардың
бір ерекшеліктері, ол жаңылт-паштар көбінесе әрі тіл ... әрі ... әрі ... ... ... мақсатында жазылады. Мысалы:
Тілалғыш Бек *
— Тіл алғыш,— деп
Мақтасақ біз
Біл алғыс деп,— білімділікке тәрбиелеп,
бүлдіршінге сүйіспеншілік ... ... ... ... — көде де,— ... ... әрі «б», «к», «д» ... айқын айтуға жаттықтырса, әрі «бөдене»,
«беде», «көбелек», «көде» деген сөздердің мағынасын жақсы ұғындыруды мақсат
тұтады.
-- Кеспе өссін тал, Өссе ... Өссе ... тал ... ... ... ... ба-
ланы табиғатты қорғауға тәрбиелейді, әрі «с», «т» дыбыстарын айқын ... ... ... ширатады.
От басында балаға жаңылтпаш айтқызып жаттықты-рудың бірнеше жолы бар, ең
әуелі бала жаттықтырушының ... ... ... ... айтуға
үйренуі керек.
Әдет-ғұрып, салттық дәстүрлерге байланысты мәліметтерді
жинау(шілдехана, бесікке салу, ат қою, ... ... ... ... ... адам тәрбиесіне терең мән беріп, оның ... мен ... ... бірі — ... халқы. Оның тәрбие-
тәсілдері мен тәжірибелері өте көп. Халықгың ғасырлар бойы ... ... ... шығу ... ... ... ... Оның бәрін қамти алмасақ
та, сол жұмыстың бір тамшысы ретінде ұлттың тәрбие ісіндегі сәбилік кезден
— ес ... ер ... ... ... дәстүр, әдет-ғұрып үлгілері мен
өнегелері баланың өсу жолымен ... ... ... екі ... ... ... ... оның абысындары мен
қайын сіңілілері сол үйге ... ... ... жасатып, аман-сау босануына
тілек білдіреді. Қазақ ғұрпы бойынша бала біткен келіншекті "күмәнді",
"аяғы ... ... ... бар" деп ... ... — әйел ... ... басқа әйелдер қазанға жеңіл-желпі тамақ
істеп, оны ... ... ... ... болып жарысады. Халық ұғымы
бойынша туатын бала ... ... ... одан ... ... келуге
тырысады деп түсінген.
Сүйінші. "Сүйінші келініңіз келеді деп, ... қол ... ... берді"
("Наурызбай — Қаншайым" жырынан). Қуанышты хабар жеткізуші адам ... деп ... ... ... үй иесі ... ал дейді. Немесе
оған риза болатындай сыйлық ұсынады. Бүл шын қуанудың, ризалықгың белгісі.
Сүйінші сүраудың да, оның ... ... да ... ... ... ... зор ... болып, шілдеханаға қанша қыз-бозбала
жиып... баланың есімін Жамал Қойып еді" (М.Дулатов). — "Аманжол Атекем
аулына ... ... ... Кей ... ... деп те ... туған нәрестеннің кұрметіне жасалатын ойын-сауық, той. ... бауы ... ... ... ... ... ... жастар
жиналып ән салып, домбыра тартып, өлең, жыр ... ... ... ... да бара береді. Шілдехана өмірге адам келгеннің және оған
куанудың бір белгісі.
Шашу. "Ханымдар Қаншайымға ... ... ... қүрт ... ... ...... — куаныш айғағы ретінде жасалатын салтанатты дәстүр. Бала туғанда,
келін түскенде, алыс ... көп ... ... ... қүда ... сол ... зор жақсылық, қуанышты күндерде әйелдер құрт-кәмпиттен,
күміс тиыннан ... ... ... шашуды тойға қатысушылар теріп алып,
ырым қылып, балаларына апарып береді. Шашуды әйелдер ғана ... ... ... шешеме қалжа қайда. Қой сат деп әкем барды көрші
байға". (С.Торайғыров). Жас босанған ... ... мал ... ... "қалжа" деп аталады. Жақын адамдар да щхлжа ... Бұл ... ... әрі ... әйел сауығып кетсін деген мақсатпен туған
елдік дәстүр, ... ... Ел ... ... туып ... ... өсірген екен" деген
сөздер жиі естіледі. Халықта ... шала ... ... ... ... ... Оның себебі шала туған сәби үстауға, бесікке салуға келмейді, тымақ
жылы, әрі бөлеуге ыңғайлы ... Және ... неше күні кем ... ... ... әр ... ... қойылатындықтан күн кереге басы арқылы
есептеледі. Мысалы: қырық күн кем болса керегенің ... ... ... ... ... ... жаңа ... баланың рәсімі жасала бастайды.
Айталық, ат қою, ... салу т.б. ... бала ... туса онда ... ... шеге қағылып ілінеді.).
Бесікке салу. "Әлди-әлди ақ бөпем, Ақ бесікке жат бөпем" (Бесікжыры).
Бесік — қасиетті, киелі, құтты ... ... ... ұясы ... есептеледі.
Жаңа туған баланы бесікке салу да халқымыз үшін елеулі ... ... салу жолы ... ... ... өнегелі әжелерге, әйелдерге
тапсырылады. Ол бесікті отпен аластап, тыштырма жасап алып, баланы бесікке
бөлейді. Бесік үстіне жеті түрлі ... таза ... ... ... ... бесікке салар яғни кәделі сый ... ... ... ... ... ... қалпақ киісіп,
Ақырын жауға тиісіп,
Батыр болар ма екенсің?
Бармақтарың майысып
Түрлі ою ойысып,
Шебер болар ма екенсің?
Тандайларың тақылдап,
Сөзінді жұрт мақұлдап,
Шешен ... ма ... ... бесікке салар кезде бесіктің түбегі түратын тесіктен
қүрт, ірімшік, тәттілер өткізіп, ... ... деп ырым ... және ... деп атайды. "Тыштырманы" әйелдер ырымдап бөлісіп алып, бала-
шағаларына үлестіріп береді.
Иткөйлек ...... ... ... қырқынан (туғанына қырық
күн толған күн) шығарғаннан ... оның ... ... ... оны ... ... жіберетін дәстүр бар. Итті балалар куып жетіп, мойнындағы ит
көйлекті шешіп алып, тәттісін бөліп жейді. Көйлекті баласы жоқ ... ... ... ... ... ... ... жеті, тоғыз, отыз, қырық бір
сандары қасиетті деп есептеледі. Мысалы "Жеті қазына", "бір ... ... ... бірі — ... ... ... осы сандық үғымнан пайда
болған. ... бірі ... ... ... ... Әдетте баланың
туғанына қырық күн толған соң оны ыдысқа қырық бір ... су ... Бұл ... ... Оған үлкен әжелер, әйелдер қатысады, кәде
беріледі, дастарқан жайылады. Сәбидің қарын шашы алынып, оны сәбидің өзінің
киіміне матаға орап ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Күйлердің шығу тарихы туралы аңыз - әңгімелер5 бет
Қазақ аңыз-әңгімелерінде тұлпар бейнесінің сомдалуы55 бет
Ілияс Есенберлин10 бет
Абай Құнанбаев жайлы7 бет
Абайдың көркем аудармалары 8 бет
Абайдың эстетикалық тағылымы.Сатиралық лирикасы10 бет
Алаштың бас шығармасы13 бет
Алғашқы шығарылған қазақ газеттерінің тарихы4 бет
Ауыз әдебиеті арқылы бала қиялын дамыту66 бет
Ақтан батыр12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь