Сөз мағыналары


Тілде қолданылатын әрбір сөздің өзіне тән мағынасы болады. Олар сөздін, лексикалық мағынасы мен грамматикалық магынасы. Создердің түбір күйінде беріп түрған негізгі үғымы лексикалық мағына деп аталса, создердің сөйлсм ішінде баскд создермен қарым-қатынасқа түсу нәтижесінде туатын жалпы мағынасы грамматакалықмағьша деп аталады. Сөздің лексикалық машнасы біреу болса, грамматикалық мағынасы бірнешеу болуы мүмкін. Мысалы, Армаи үиге кірді деген сөйлемдегі үш сөз белгілі бір лексикалық мағыналарды бшдіріп, сонымен бірге бірнеше грамматикалық мағыналарға ие болып тұр. Арман деген сөздін. лексикалық маганасы түбір түлғада затгық атауды білдіруі болса, сөйлем ішінде өзге сөздермен грамматикалык, байланысқа түсіп, нсгізгі лексикалық мағынасына қосымша үш түрлі грамматикалық мағынаға ие болып түр: 1) атау тұлғада түруы, 2) жсксше тұлғада тұруы, 3) заттьщ атауы, зат есім болуы. Үйге -қоныс, мекен жай атауы яғни зат атауы, келді - қимыл, қозғалыстың атауы және ол қимыл қозғалыстың аяқталғанын білдіреді. Ал грамматикалық мағыналарын ажыратсақ, үйгс сөзінің зат есім екендігі, жекеше, жалпы есім және -ге қосымшасын қосып алып бағыт мағынасын бідціретіндігі, ал келді сөзінің етістік екендігі -ді III жақ түлғасында және жедел өткен шак. мағынасын беретіндігін анықгауға болады.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Сөз мағыналары
Тілде қолданылатын әрбір сөздің өзіне тән мағынасы болады. Олар сөздін,
лексикалық мағынасы мен грамматикалық магынасы. Создердің түбір күйінде
беріп түрған негізгі үғымы лексикалық мағына деп аталса, создердің сөйлсм
ішінде баскд создермен қарым-қатынасқа түсу нәтижесінде туатын жалпы
мағынасы грамматакалықмағьша деп аталады. Сөздің лексикалық машнасы біреу
болса, грамматикалық мағынасы бірнешеу болуы мүмкін. Мысалы, Армаи үиге
кірді деген сөйлемдегі үш сөз белгілі бір лексикалық мағыналарды бшдіріп,
сонымен бірге бірнеше грамматикалық мағыналарға ие болып тұр. Арман деген
сөздін. лексикалық маганасы түбір түлғада затгық атауды білдіруі болса,
сөйлем ішінде өзге сөздермен грамматикалык, байланысқа түсіп, нсгізгі
лексикалық мағынасына қосымша үш түрлі грамматикалық мағынаға ие
болып түр: 1) атау тұлғада түруы, 2) жсксше тұлғада тұруы, 3) заттьщ атауы,
зат есім болуы. Үйге -қоныс, мекен жай атауы яғни зат атауы, келді - қимыл,
қозғалыстың атауы және ол қимыл қозғалыстың аяқталғанын білдіреді. Ал
грамматикалық мағыналарын ажыратсақ, үйгс сөзінің зат есім екендігі,
жекеше, жалпы есім және -ге қосымшасын қосып алып бағыт мағынасын
бідціретіндігі, ал келді сөзінің етістік екендігі -ді III жақ түлғасында
және жедел өткен шак. мағынасын беретіндігін анықгауға болады.

Тура және ауыспалы мағына
Сездің о бастағы негізгі үғымы оның тура мағынасы болады. Тура мағына
заттар мен қүбылыстардың казіргі кездегі негізгі мағынасы ретінде таньшады.
Бүл кейде атауыштық мағына деп те аталады. Сөздің сыртқы көрінісі және ішкі
мазмүны бар. Сөздің (])ормасы — дыбыстар жиынтығының бір жүйеде айтылуы.
Белгілі бір жүйеде айтылған дыбыстар ғана сәз жасай алады. Мысалы, орік
деген сөзді айтқанда ол туралы мынадай ұғымщарды еске аламыз. Жемістің бір
іүрі екендігі және оның өзіне тән иісі мен дәмі болатыны, сыртқы түрі мен
түсі жағынан турлі-түрлі екендігі т.б. Мінс осы сияқты үғымдардың
жиынтығынан әрік деген сөздің мағьшасы айқьпщалады. Сездің дыбысталуы және
сөздін мазмұи-мағынасы бір-бірімен тығыз байланысты. Дыбыссыз сөз, сезсіз
мағына жоқ. Сол сиякты тау, тас, ағаш, өзен, жаңбыр деген заттық үғымдар
жеке-жеке аталып, әрқайсысы белгілі бір мағынаны Оілдіреді. Мысалы, тау —
ірілі-уақты түрлі тас, топырақ жынысынан қүралып, бөлінбейтіндей болып
түтасқан биік көрініс, зат болса, ағаш - үзыңдығы, келемі түрлі дәрежеде
калыптасып өскен өсімдік, гас — нығыздапған, қатты зат, қол — адамның дене-
мүшесі т.б. Ырақ бүл заттардың бойындағы үғым, түсінік, мағына басқа да
іаттар мен қүбыльгстың бойынан табылуы мүмкін.
Сөздің негізгі, бастапкы мағынасынан ауыстырыльш, өзге магыиада
қолданылатын, кейіннен пайда болған мағына ауысналы мағына деп аталады.
Мысалы, тас сөзі - зат атауйі, нығыздалған кіітты зат. Бүл онын тура
мағынасы. Тас сезі кейд^басқа сөздермен ііркесіп келіп, ауыспалы мағынада
жүмсалады. Қазақга тас бауыр деген сөз бар. Бүл жердегі тас бауыр сезі тас
сияқты қатты Ііагананы емес, адамның мейірімсіздігіи, қатыгездігін
білдіріп, тура мағынаға қосымша ауыспалы мағына үстеліп қодданылған. Сол
сияқты қол — адамның дене-мүшесі, тура мағынада қолданьшып Гүр. Сен менің
оң қолымсың деген сөйлемдегі оң қолымсың деген і іркес көмекшімсің деген
мағынаны білдіріп тұр. Ал қол ұшьш берді цеген тіркес жәрдемдесті деген
үғымды, қолы жеңіл — ісі сәтті цсгсн үғымды білдіреді. Бүлар - қол сөзінін
ауыспалы мағыналары.
і.с бір сөз бірнеше мағынада да қолданыла береді. Мысалы, ақ I ізі бірде
түсті біддірігг, ақ көйлек деген тіркесте қоаданылса, бірде Сүт, айран
дегенді білдіреді.
Көп мағыналы сездер
Сезде бірнеше мағына қатар қолданыла береді. Бірнеше Мвгынада қатар
қолданылатын үксас мағыналы сөздерді

мағыналы (полисемия) сөздер деп атайды. Сөздің көп мағыналы болуы сөздік
қорға тікелей байланысты. Сөздік қордағы сөздер алғаш пайда болған кезде
бір немесе аз мағыналы болғаадығы байқалады. Тідде өмір ағысына карай,
заман өткен сайын бір сөздің негізгі мағынасының үстіне жаңадан қосымша
мағыналар қосылып отырған. Мысалы, тіл деген сөзді адам баласы сөйлеп
үйренгеннен бастап, сол сөйлеу мүшесі ретіңде үғынған, солай атаған. Адам
баласы малдың етін жеп, оны өзінің қажетіне жарата бастаган кезеңнен
бастап, адамның тілше үқсас малдың да ауыз куысындағы мүшесіне тіл деген
атау берген. Ғылым мен техниканы меңгере бастағаннан адам сағаттың жылжып
түратын, уақытты корсететін тетігіне де тіл деген атау беріи, сағаттың тілі
деп атаған. Осыған үқсас техниканың тілі деген тіркес те қолданылады.
Техниканың тілін білу деген бүкіл техника саласынан хабары бар маман деген
ұғымды түсівдіреді. Қазақ тілінде тіл экелу, тіл алу деген тіркестер дс
бар. Тіл әкелу — соғыс кезівде жаудан адам әкелу, ал тіл алу -хабарын білу
деген мағынада қодцаньшады.
Кдс деген сөз де бірнеше мағынада қолданылады. Мысалы, Д^гсықара
көрінер, қүралайдың көзіндей, (Батырлар жыры). Крсым айтпайтын сөзді
кайііым айпты (М.Ә.). Шешесі кдсында болса қайтер сді (С.Т.). Кдсым кітап
оқыды (ауызекі тіл). Бірінші сөйлемдегі кас - адамның көзінщ үстіндегі түгі
болса, екінші сөйлемдегі кдсым - кас, дос дегенді білдіретін адамдар
арасыидағы байланыстың түрі. Үшінші сөйлемдегі қасывда - қас, маң, жан
деген мекендік ұгымды біддіретін сөз, ал төртінші сөйлемдегі Кдсым - адам
атауы.
Қазақ тілінде көп машналы сөздер өте көп. Онын өзі емір қажеттілігінен
туындайды.
Омоним
Көп машналы өздер мен омонимдер бір-біріне өте ұқсас болып келеді, бүл
екеуін шатастыруға болмайды. Көп машналы сөздердің мағыналары бір-біріне
жақын, бір-бірімен байланысты болып, бір сез табынан болады. Ал омоним
сөздер әр түрлі сөз табынан болады және олардың мағыналары бір-бірімен
байланысты смес, мағыналары бүтіндей бөлек болады. Айтылуы бірдей
болганымен, мағыналары бір-бірінен мүлде басқа сөздерді омоним дейміз.
Мысалы, жақ- дене мүшесі, жақ сүйегі зат есім; жақ - етістік, от жак; жақ —
бірлік, одақтасу, жақтасу, зат есім; жақ — бағыт, оң жақ, сол жақ, зат
есім, жақ — садақгың оғы, зат есім.
Көп мағыналы сөздер мен омонимдердіи үқсастығы мен айырмашьшығын
төмендегі мысадцар арқылы да ажыратуға болады.
Кеп мағыналық Омоним

адамның басы, таудың басы, адамның басы,
судың басы аяғыңды бас
Тідде ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Тура және ауыспалы сөздердің мағыналары
Туындының геометриялық және механикалық мағыналары
Шылау сөз
Сөз құны – сөз қадірі
Сөз тіркесі
Сөздің тура және ауыспалы мағыналары, мақал-мәтел
Синонимия және сөз варианттары
Жобалау барысындағы жүктеулердің нормативтік және есептеу мағыналары
Сөз тіркесінің түрлері, топтастыруы
Сөз таптарын топтастыру
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь