Сөз мағыналары

Тілде қолданылатын әрбір сөздің өзіне тән мағынасы болады. Олар сөздін, лексикалық мағынасы мен грамматикалық магынасы. Создердің түбір күйінде беріп түрған негізгі үғымы лексикалық мағына деп аталса, создердің сөйлсм ішінде баскд создермен қарым-қатынасқа түсу нәтижесінде туатын жалпы мағынасы грамматакалықмағьша деп аталады. Сөздің лексикалық машнасы біреу болса, грамматикалық мағынасы бірнешеу болуы мүмкін. Мысалы, Армаи үиге кірді деген сөйлемдегі үш сөз белгілі бір лексикалық мағыналарды бшдіріп, сонымен бірге бірнеше грамматикалық мағыналарға ие болып тұр. Арман деген сөздін. лексикалық маганасы түбір түлғада затгық атауды білдіруі болса, сөйлем ішінде өзге сөздермен грамматикалык, байланысқа түсіп, нсгізгі лексикалық мағынасына қосымша үш түрлі грамматикалық мағынаға ие болып түр: 1) атау тұлғада түруы, 2) жсксше тұлғада тұруы, 3) заттьщ атауы, зат есім болуы. Үйге -қоныс, мекен жай атауы яғни зат атауы, келді - қимыл, қозғалыстың атауы және ол қимыл қозғалыстың аяқталғанын білдіреді. Ал грамматикалық мағыналарын ажыратсақ, үйгс сөзінің зат есім екендігі, жекеше, жалпы есім және -ге қосымшасын қосып алып бағыт мағынасын бідціретіндігі, ал келді сөзінің етістік екендігі -ді III жақ түлғасында және жедел өткен шак. мағынасын беретіндігін анықгауға болады.
        
        Сөз мағыналары
Тілде қолданылатын әрбір сөздің өзіне тән ... ... Олар ... ... мен ... ... Создердің түбір күйінде
беріп түрған негізгі үғымы лексикалық мағына деп аталса, ... ... ... ... ... түсу ... ... жалпы
мағынасы грамматакалықмағьша деп аталады. Сөздің лексикалық машнасы біреу
болса, грамматикалық мағынасы бірнешеу болуы ... ... ... ... ... ... үш сөз белгілі бір лексикалық мағыналарды бшдіріп,
сонымен бірге бірнеше грамматикалық мағыналарға ие ... тұр. ... ... ... маганасы түбір түлғада затгық атауды білдіруі болса,
сөйлем ішінде өзге ... ... ... ... ... мағынасына қосымша үш ... ... ... ... түр: 1) атау тұлғада түруы, 2) жсксше тұлғада тұруы, 3) заттьщ атауы,
зат есім болуы. Үйге ... ... жай ... яғни зат ... келді - қимыл,
қозғалыстың атауы және ол қимыл ... ... ... ... мағыналарын ажыратсақ, үйгс сөзінің зат есім екендігі,
жекеше, ... есім және -ге ... ... алып ... ... ал ... сөзінің етістік екендігі -ді III жақ ... ... ... шак. ... ... анықгауға болады.
Тура және ауыспалы мағына
Сездің о бастағы негізгі үғымы оның тура мағынасы болады. Тура ... мен ... ... ... негізгі мағынасы ретінде таньшады.
Бүл кейде атауыштық мағына деп те аталады. Сөздің сыртқы көрінісі және ... бар. ... ...... ... бір ... айтылуы.
Белгілі бір жүйеде айтылған дыбыстар ғана сәз ... ... ... ... ... айтқанда ол туралы мынадай ұғымщарды еске аламыз. Жемістің бір
іүрі екендігі және оның өзіне тән иісі мен дәмі ... ... түрі ... ... ... ... т.б. Мінс осы сияқты ... әрік ... ... ... ... ... дыбысталуы және
сөздін мазмұи-мағынасы бір-бірімен тығыз байланысты. Дыбыссыз сөз, сезсіз
мағына жоқ. Сол сиякты тау, тас, ... ... ... ... ... үғымдар
жеке-жеке аталып, әрқайсысы белгілі бір мағынаны Оілдіреді. Мысалы, тау ... ... тас, ... ... ... ... ... биік көрініс, зат болса, ағаш - үзыңдығы, келемі түрлі дәрежеде
калыптасып өскен ... гас — ... ... зат, қол — ... ... т.б. Ырақ бүл заттардың бойындағы үғым, түсінік, мағына басқа ... мен ... ... ... ... ... ... мағынасынан ауыстырыльш, өзге ... ... ... болған мағына ауысналы мағына деп аталады.
Мысалы, тас сөзі - зат ... ... ... зат. Бүл онын ... Тас сезі ... сөздермен ііркесіп келіп, ауыспалы мағынада
жүмсалады. Қазақга тас бауыр деген сөз бар. Бүл жердегі тас бауыр сезі ... ... ... ... ... ... ... тура мағынаға қосымша ауыспалы мағына үстеліп қодданылған. Сол
сияқты қол — адамның дене-мүшесі, тура ... ... Гүр. Сен ... ... деген сөйлемдегі оң қолымсың деген і ... ... ... ... тұр. Ал қол ұшьш ... ... ... жәрдемдесті деген
үғымды, қолы жеңіл — ісі сәтті цсгсн үғымды білдіреді. Бүлар - қол ... ... бір сөз ... ... да қолданыла береді. Мысалы, ақ I ізі бірде
түсті біддірігг, ақ көйлек деген ... ... ... Сүт, ... білдіреді.
Көп мағыналы сездер
Сезде бірнеше мағына қатар ... ... ... ... ... ... ... сөздерді
мағыналы (полисемия) сөздер деп атайды. Сөздің көп мағыналы болуы сөздік
қорға тікелей байланысты. Сөздік қордағы сөздер ... ... ... ... немесе аз мағыналы болғаадығы байқалады. ... өмір ... ... ... сайын бір сөздің негізгі мағынасының үстіне ... ... ... ... ... тіл деген сөзді адам баласы сөйлеп
үйренгеннен ... сол ... ... ... үғынған, солай атаған. Адам
баласы ... етін жеп, оны ... ... ... ... ... ... тілше үқсас малдың да ауыз куысындағы мүшесіне тіл ... ... ... мен техниканы меңгере бастағаннан адам сағаттың жылжып
түратын, ... ... ... де тіл ... атау ... сағаттың тілі
деп атаған. Осыған үқсас техниканың тілі деген тіркес те ... ... білу ... бүкіл техника саласынан хабары бар маман деген
ұғымды түсівдіреді. Қазақ тілінде тіл экелу, тіл алу ... ... ... Тіл ...... кезівде жаудан адам әкелу, ал тіл алу -хабарын білу
деген мағынада қодцаньшады.
Кдс деген сөз де ... ... ... ... ... ... көзіндей, (Батырлар жыры). Крсым айтпайтын сөзді
кайііым айпты (М.Ә.). ... ... ... ... сді ... ... кітап
оқыды (ауызекі тіл). Бірінші сөйлемдегі кас - адамның көзінщ үстіндегі түгі
болса, ... ... ... - кас, дос ... ... ... ... түрі. Үшінші сөйлемдегі қасывда - қас, маң, ... ... ... ... сөз, ал ... сөйлемдегі Кдсым - адам
атауы.
Қазақ тілінде көп ... ... өте көп. Онын өзі емір ... ... өздер мен омонимдер бір-біріне өте ұқсас болып келеді, бүл
екеуін шатастыруға ... Көп ... ... ... ... бір-бірімен байланысты болып, бір сез табынан болады. Ал ... әр ... сөз ... ... және ... мағыналары бір-бірімен
байланысты смес, мағыналары бүтіндей бөлек болады. ... ... ... ... ... ... сөздерді омоним дейміз.
Мысалы, жақ- дене мүшесі, жақ сүйегі зат есім; жақ - ... от жак; жақ ... ... ... зат ... жақ — ... оң жақ, сол жақ, ... жақ — садақгың оғы, зат есім.
Көп мағыналы сөздер мен омонимдердіи үқсастығы мен ... ... ... да ажыратуға болады.
Кеп мағыналық Омоним
адамның басы, таудың ... ... ... басы аяғыңды бас
Тідде омонимдерге үқсас қүбылыстар да бар. Оларды омофон және омограф
деп атайды. Омофондар — ... ... ... ... ... бар
сөздер. Мысалы, ащы айран, асшы (аспаз), ашшы (есікті ашу) сөздері бірдей
айтьшады. Омограф (омограмма) - ... ... ... әр ... ... Бүл ... ... байланысты. Мысалы, алма (зат
есім), алма (стістік). Екпін қазақ тіліііде онша ... ... әсер ... және ... да, түлғасы да басқа-басқа, бірақ мағыналары бір-біріне жақын
сөздерді синоним дейді. Мысалы, қашық, алыс, жырақ, шалғай, ... жер ... айт; ... бедел, қадір; мықгы, берік, күшті, бекем; әдемі, сұлу,
көрікті, ажарлы, сымбатты т.б. ... ... ... синонимдік
қатардағы сөздер кем дегенде екеу болады нс одан да көп болып колданыла
береді. Мысалы, ... ... ой жоқ (М.Ә.) Ең ... Абай озі ... ... жасады (М.Ә.). Үлбіреген бала жастықгың ;іса кдтты іфісылтп,
щымсынгин белгісі ... ... ... карама-қарсы сөздерді антоним дейді. Мысалы, ... ... ... ... ескі-жаңа, оңай-щіын, алыс-жақын,
үлкен-кііні, ауыр-жеңілу жақсы-жаман т.б. Мысалы, Сар сияқты оты жасықжерде
семірг^і мал мен кара құм ... ... аты асыл ... ... еті де, сүті де ... емес (С.М.) ... бейнемен еңбектей
жылжып, біресе ілгері, біресе кейін толқыды (С.М.).
Табу
Өткен замавдарда адам баласы айнала қоршаған ... ... ... білмегендіктен, ескі әдет-ғүрып, ырымшыл үіымға байланысты кейбір
атауларды әр халықгың ... тән ... ... тура ... ... ... адамзат баласы ь үпдслікті түрмыста кейбір сөздерді ез атауымен
атамай, баскдша ітауға ... ... Бүл ... ... ... ' 11111 ідс ... халкының өмірінде кең канат жайды.
Мифтік ескі сенім-нанымдар бойынша атын тура атауға ... ... тіл ... табу деп ... ... ... діни сенім-нанымдардын жойылуына байланысты табу
іері архаизмге айналды.
Неологизм
Қоғам өмірівдегі ғылым мен техниканың, өндірістің, ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... жаңа ... ... больш, сол
жаңа үғымдарды атау қажетгілігі туады. ... ... жаңа ... ... ... ... қажеттілігіне байланысты жаңадан пайда болып, ... ... жаңа ... неологизм деп аталады. Мысалы, тәлімгер, телефон,
егемендік, бағдаршам, телевизор,
кибернетика, фермер т.б.
Ескертетін бір ... ... ... деп ... ... ... ... соң, неологизмдердің ... ... ... ... сөздердің қатарына қосылып жатады.
Диалект сөздер мен кәсіби сөздер
Тілде белгілі бір аймаққа ғана түсінікті болып колданылатын, өзге ... ... ... сөздерді диалект сөздер деп атайды.
Мысалы, әйдік (жақсы), ... ... ... ... ... ... сым ... жейде (көйлек), оттық(сіріңке, шырпы),
дырау (үлкен, зор), жозы (деңгелек аласа
стөл) г.б.
Тілімізде ... бір ... ... ... ... кәсіби сөздер дейді. Кәсіби сөздер кәсіптің әр ... ... бір топ ... Мысалы, мақта шаруашылыгына қатысты сөздер: атьв
— егіс танабының шахмат 1 түршдегі көрінісі; жүйек - егіс ... ... - ... ... ... акдба - судың ен ақырғы кдлдығы ... ... асып ... ... ... ... жылым - езен суының еріп, мүздың
бетіне шығуы; ау — балық аулау үшін ... ... тор; ... — қызыл
балық аулаушы; инелік - ау тоқитын ағаш ине ... ... ... екінші бір халыкка сөз ауысып отыруы ... ... ... көптеген елдермен коныстас болып, тығыз байланыста болған. Сауда-
саттықөркендеп, мал-мүлік, киім-кешек, ... ... ... да ... ... ... ... молдығынан казак
тілінін сөздік
қүрамына көптеген шетел ... еніп ... ... ... ... ... ... Бүл кірме сөздердің көпшілігі қазақ тілінің төл і взівдей ... ... ... ... сөздерді баска халықгьщ і езі ... ... ... ... ... ... кірме сөздер негізінен төрт юііқа
бөлінеді: 1) араб тілінен енген ... 2) ... ... 11 ... ... ... ... сөздер, 4) орыс тілінен енген сөздер.
Араб-парсы тілінен енген сөздер
Қазақ тіліне араб-парсы тілінен сөз ауысу орта ... ... ... Оның ... ... ... төл Свзіндей болып
қолданылатын, жаңа сөз жасауға да үйытқы болатын создер көп. ... ... ... азамат, ақыл, айуан, ІСііаы, әл, бақыт, баға, қызмет, құдай,
куат, қос, дос, зат, дау, Вайда, ойел, хабар, нан, шам, ... ... ... ... сөздер
Кдзақгар мен моигодцар ежелден көршілес болған. XII ғасырда
МОНГолдар Орта Азия мен Қазақстан жерін жаулап алып, үстемдік
і ... ... ... ... сөздері, әсіресе әкімшілік,
ОЛ билеуге байланысты сөздер көптеп енген. Сондай-ақекі ... ... ... де мол. ... бізге сіңіп кеткен монгол
і и ідері: үлық, ұлыс, жасақ, нөкер, қүрылтай, аймақ, жарлық және
і р су ... ... ... Нүра (жыра), Қорғалжын
и і 'і)і асын), Кррдай (қарлы), Алтай (алтын тау), Нарьшқол (жіңішке
н) і.б.
Казақ пеы монғолға ортақ сөздер: қазақга - ... ... і 11 .ін, ... ... қарыз-гарз, жол-зоЛ, кар-гар, жасақ-
II II Г.б.
Орыс тілінен енген сөздер
Казақгар мен орыстардьщ қонысы да, өрісі де ... ... ... Екі халықтың арасьшдағы байланыс өте ертеде басталса
Бүл байланыс XVI-XVII ... ... ... а рдан ... ... ... түрмыс кажетіне қатысты:
іік Г)і)ісңке, кереует, көшір, мөиіек, тұрба, қамыт, пима, бөкебай,
іурын, іәрелке; әкімшілік басқару ісіне катысты: ... ... сот; ... мен ... ... қатысты:
и 11. еекөнт, пәбрік, мәшиие, әренда т.б. сөздер бар.
Термин сөздер
і м п.ім меп техниканың түрлі салаларында қолданылып, ... і.ша ... ... ... ... тобы ... іі апшады. Терминдер ғылымнын әр саласына ... ... тш ... ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай өлеңдеріндегі кірме сөздердің қолданылу ерекшеліктері мен мағыналары8 бет
Сөздің тура және ауыспалы мағыналары, мақал-мәтел5 бет
Тура және ауыспалы сөздердің мағыналары17 бет
Етістіктің шақ тұлғаларының қалыптасуы туралы8 бет
Көк сөзінің семантикалық қызметі66 бет
Көне түркі тіліндегі шылаулардың лексика – грамматикалық мағынасы29 бет
Сөз тіркесінің синтаксисі9 бет
Сөздің көп мағыналығы8 бет
Тілдің грамматикалық жүйесі7 бет
Тура және ауыспалы мағыналы сөздер22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь