Бала қиялын дамыту

І. КІРІСПЕ

ІІ. Негізгі бөлім
2.1 Қиял туралы жалпы түсінік
2.2 Бала қиялын дамыту және қалыптастыру
2.3 Бала қиялын дамыту жолдары

ІІІ. Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Біздің санамызда тек қана бұрын біз қабылданған нысандар туралы еселестету (бейнелер) болумен қатар, біз қабылдамаған нысандар туралы (заттар, құбылыстар, оқиғалар, адамдар және т.б. ) елестетулер болды. Біз солтүстік полюсте болмасақ та ол туралы елестете аламыз, біздің еліміздің өткен тарихының оқиғалары туралы елестетулер болады, болашақты да болжай білуге мүмкіншіліктеріміз бар. Бұл елестетулер қабылданған заттар туралы елестетулердің негізінде тәжірибе мен білімнің негізінде қиял арқылы жасалады. Бұл елестетулардің ес елестетулерінен ерекшелігі қиял елестетулері деп аталады.
Адам іс-әрекеті жан-жақты. Ол өзінің еңбегімен табиғатты өзгертеді, табиғатта жоқ заттарды жасайды. Өзендердің бағытын өзгертеді, су-электрстанцияларын салады, күрделі құбылыстарды іске асырады, күрделі машиналар мен тұрмыстық заттарды, сонымен қатар жаңа технологияны өндіріске ендіреді, яғни, өмір үшін қажеттінің барлығы іске асырылады.
Біз бұрын қабылдаған заттар мен құбылыстардың образына сүйене отырып, еш уақытта көрмеген нәрселерді де санамызда бейнелей аламыз. Мәселен, өткен заманда болған оқиғаларды суреттейтін материалды оқып отырғанда, не өзіміз көрмеген алыстағы елдер туралы әңгіме тыңдағанда, не кітап оқығанда (мәселен, Африка, Австралия, Индия т.б.) бізде түрлі жаңа елестетулер пайда болды. Бұл қиял процесінің жемісі болып саналады. "Жанның өзінде бұрыннан бар суреттеулерден жаңа суреттеулер жасай алуы қиял деп аталады" (М. Жұмабаев). Бес жасар Асан үстелдің үстіне шығып алып, көзін қолымен көлегейлеп, үңіліп, алысқа қараған болады. Ол өзін дауылды асау теңізде жүрген үлкен кеменің капитанымын деп есептейді. Бұл секілді көріністерді Асан талай рет теледидардан көрген, мамасы да осы жөнінде әңгіме айтқан. Міне, енді оның өзі көрген - білгендерінің негізінде, өзінше қайтадан өңдеп, бір елес тудырып отыр.
1. Қадыржан Сейталиев "Жалпы психология" Алматы "Білім" 2012 244-249бет ; 258-259бет
2. Сәбет Бап-Баба "Жалпы психология" Алматы, Заң әдебиеті 2006 160-162 бет
3. Жарықбаев Құбығұл Бозайұлы "Жантану" оқулығы Алматы, 2008. - 431-434 бет, 444-448 бет
4. Жұмасова Күлпаш Сақандықызы " Психология " Астана: Фолиант, 2010. - 233-234 бет, 240-245 бет.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Шығыс Қазақстан гуманитарлық колледжі
РЕФЕРАТ
ТАҚЫРЫБЫ: Бала қиялын дамыту
Орындаған: 3-инфо-1 тобының білім
алушысы Мырзахметова Н.Н
Тексерген: Каликанова Ә.М
Өскемен, 2015 ... ... ... ... Қиял ... жалпы түсінік
2.2 Бала қиялын дамыту және қалыптастыру
2.3 Бала қиялын дамыту жолдары
ІІІ. Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Біздің ... тек қана ... біз ... ... ... еселестету (бейнелер) болумен қатар, біз қабылдамаған нысандар туралы (заттар, құбылыстар, оқиғалар, адамдар және т.б. ) елестетулер болды. Біз ... ... ... та ол ... ... ... ... еліміздің өткен тарихының оқиғалары туралы елестетулер болады, болашақты да болжай білуге мүмкіншіліктеріміз бар. Бұл ... ... ... ... ... ... тәжірибе мен білімнің негізінде қиял арқылы жасалады. Бұл елестетулардің ес елестетулерінен ... қиял ... деп ...
Адам іс-әрекеті жан-жақты. Ол өзінің еңбегімен ... ... ... жоқ заттарды жасайды. Өзендердің бағытын өзгертеді, су-электрстанцияларын салады, күрделі құбылыстарды іске асырады, күрделі машиналар мен тұрмыстық заттарды, ... ... жаңа ... ... ... яғни, өмір үшін қажеттінің барлығы іске асырылады.
Біз бұрын қабылдаған заттар мен құбылыстардың образына сүйене отырып, еш уақытта көрмеген ... де ... ... аламыз. Мәселен, өткен заманда болған оқиғаларды суреттейтін материалды оқып отырғанда, не өзіміз көрмеген алыстағы елдер туралы әңгіме тыңдағанда, не кітап ... ... ... ... ... т.б.) ... түрлі жаңа елестетулер пайда болды. Бұл қиял ... ... ... ... ... ... ... бар суреттеулерден жаңа суреттеулер жасай алуы қиял деп аталады" (М. Жұмабаев). Бес ... Асан ... ... ... ... ... ... көлегейлеп, үңіліп, алысқа қараған болады. Ол өзін дауылды асау теңізде жүрген үлкен кеменің капитанымын деп есептейді. Бұл секілді көріністерді Асан ... рет ... ... ... да осы жөнінде әңгіме айтқан. Міне, енді оның өзі көрген - білгендерінің негізінде, ... ... ... бір елес ... ... өмір ... білімі неғұрлым мол болса, қиял елестерде соғұрлым айқын және толық болатындығы, ал бұл айтылғандар жеткіліксіз ... ... өте ... ... ... Адам санасындағы бейнелер бұрын қабылданған заттар мен құбылыстарды ғана ... ... ... мазмұнына ешқашан тікелей қабылданбаған, мысалы, тарих тұңғиығындағы немесе ұзақ болашақтағы суреттемелер; көріп, білмеген, тіпті ... ... емес ... ... - ... енуі ... ... арқасында адам уақыт пен кеңістік аясындағы нақты болмыстан шығып, шексіздік әлеміне есік ашады. Адам ... ... және ... ... ... ... қиялдың негізгі сипатын құрайды. Әдетте күнделікті өмірдегі қиял не фантазия мәні ... осы ... ... ... басқашалау. Тұрмыста біз шындыққа сай келмейтін, практикалық маңыз-мағынаға ие болмағанның бәрін қиял не ... деп айта ... Ал, ... қиял ... ... іс-әрекеттің негізі ретінде көркем-өнер, ғылыми және техникалық ой туындыларына арқау болумен мәдени өмірдің барша салаларында көрінеді. Бұл ... ... ... өзгеше адам қолынан өнген өнер, мәдениет әлемнің бәрі дерлік қиял мен осы ... ... ... ... ... қиял ... адам өз ісін бастамай тұрып-ақ, болашақ еңбегінің нәтижесін күні бұрын болжастыра алады. Қиял жәрдемімен болашақ нәтижені күтудің өзі адам еңбегінің ... тума ... ... ... ... Қиялдың алдағы іс-әрекет өнімін болжастыруға мүмкіндік ашуы адамның ... ... ... ... жетудегі ынта-жігеріне қосымша қуат қосады.
Қиял дүниені жылпылай және жанама танытатын, ұғымдық мазмұнды негіз еткен ойлаудан ерекшеленеді, себебі ол ... ... ... ... ... ... формада жасалады. Қиялда түзілетін нақты, дәл бейнелерді көбіне заттық болмыстан алшақ теориялық ойлар ашылып отырады.
2.1 Қиял ... ... ... деп ... ... ... ... заттар мен құбылыстардың жаңа бейнесін жасауын айтамыз (Қ. Сейталиев) .
Адамдардың өмірінде қиялдың ерекше рөл атқаратындығын айта келіп, көптеген ғалымдар, ... және ... ... шын ... жоқ ... бейнесі қалай жасалатындығын түсінуге ертеден бері талпынған болатын. Қазіргі ұшақты ойлап тапқанға дейін сиқырлы ұшқыш кілем - ұшақ ... ... ... мен ... ... еді. Олар ... ұшу ... алғашқы түсініктерін жинақтады. Бірақ ерте кезде адамдарда ұшақ туралы аңыздар, түсініктер қайдан пайда болды? Осы ... ... ... ... ... да ... құдіретті "қимылдың күші" барлығы туралы ойға келді. Бұл ... ... тек ... ... ... ... олар ... нәтижесінде тамаша өнер шығармаларын, күрделі техника саласында жаңалықтар жасай алады. Осы теория бойынша тек дарынды ... жаңа ... айта ... идеяларды ұсына алады.
Адамның жаңаны ойлап табуы - бұл ... ... ... және ... ... ... Фантастикалық бейнелер үшін материал әруақытта жер бетіндегі шындық құбылыстар болып табылады. Адам ... ... ... жаңа ... және ... ... ғана қоймайды. Адам санасында қабылданбаған заттар мен құбылыстардың жаңа бейнесін қайта жаңғырту арқылы (басқа ... ... ... жасай алады.
Қиял - адамның өте бағалы психикалық үрдісі. Қиял тек адамға тән. Қиял еңбек үрдісінде пайда болды және дамыды.
Қиялдың іс-әрекеті ... ... ... іске ... Бұл ... қиял елестетулерінің жасалуына материал болып табылады. Қиял ... ... ... ... ... ... ... қайта жаңғыртылуы іске асады.
Бірақ қиялдың үрдісі тек елестетулерді қайта жаңғыртумен және оларды механикалық біріктірумен шектелмейді. Қиял үрдістерінде ес ... ... ... ... ... өңдеудің нәтижесінде жаңа елестетулер жасалады.
Қиялдың жүйкелік - физиологиялық ... адам ... ... ұйымдасқан уақытша байланыстардың жандануы және бұл байланыстардың жаңа тіркестерге ауысуы деп білеміз.
Қиял іс-әрекетінің ерекшелігі естің елестетулерін ... және ... ... ... ... да қиял ... ... жаңғыртумен бірге немесе одан кейін талдау үрдісі іске асады, ... ... ... - елестетулердің жекелеген бөліктері мен элементтерінің бөлшектенуі.
Одан әрі ... ... ... іске ... Бөлінген елестеулердің элементтерін басқа елестетулермен немесе елесстетулердің элементтерімен араластыру және біріктіру жүреді. Осы жинақтаушылық іс-әрекеттің нәтижесінде жаңа ... - қиял ... ... ... ... қарапайым түрі агглютинация болып табылады. Агглютинация деп бірнеше заттардың жекелеген элементтері немесе бөлімдерінің біртұтас бейнеге ... мен ... ... ... ... ... су ... бейнесі әйелдің (басы мен омырауы), балықтың(құйрығы) және көк балдырлардан (шаштары) жасаулы.
Қиялдың күрделі талдаушылық пен жинақтаушылық ... ... ... жазушылардың көркем әдеби бейнелерді жасауынан айқын көрінеді. Әрбір көркем ... ... ... ... ... елестетулердің бір бейнеге өзіндік бірігуі болып табылады.
Л.Н.Толстой Наташаның бейнесін жасауда (" Соғыс және ... ... ... бітістерін өзінің әйелі Софья Андреевадан, басқаларын - әйелінің апасы Татьянадан алғанын жазды. Жаңа бейнені жасауда ... ... ... заттар мен құбылыстардың ұлғайтып немесе кішірейтіп көрсетуі мүмкін. Мысалы, орыстың ... ... ... батырлар "тұрған орманнан биік, қозғалатын бұлттан аз-кем төмен" деген ... ... ... болады. Осындай алыптар мен ергежейлілердің бейнелері Свифттің "Гулливердің ... ... ... ... батырлық эпостан сол халықтың басынан кешірген сан-алуан тарихи өмірін тұтастай көруге болады. ... ... ... ... жекелеген оқиғалары, кейбір елестері ғана суреттелмейді, онда халықтың ғасырлар бойғы мұрат-мүдделері, ... ... ... ... қиялдан туған әутәуір, әр кезде өмір сүрген батырлардың ерліктері халық эпосының ... ... ... ... идея, мазмұнды мағына береді. Сөйтіп, эпостағы халық батырларының қаһармандық сом тұлғасын жасайды. Бұл жәйт барлық ... ... тән. ... батырлық дастандары туралы да дәл сол пікірлерді айтуға болады. Жалпы, қазақ елінің ауыз әдебиеті өте бай десек, соның ішінде ең ... орын ... - ... келе ... ... - ... жырлары.
Эпоста батыр жалғыз суреттелмейді. Батырлық жырлардың үлкен бір ... ... ... ... ... ... ... тұрақты суреттелетін күрделі бейнелер бар, ол батырлардың жары, ең сенімді серігі (Құртқа, Ақжүніс, Гүлбаршын, ... т.б. ) олар да ... өзі ... ел ... жеген өрендер.
Батырдың екінші бір егізіндей бірге суреттелетін сенімді серігі - оның астындағы тұлпар аты. Ат ... ... оның ... жасайтын достық әрекеттері, батырды тілеген жеріне "көзді ашып - жұмғанша" алып баратын құстан жүйрік ... - бәрі де ... ... ең ... орын ... ... ... Қобыландының Тайбурылы, Ер Тарғынның Тарланы, Қамбардың Қарақасқасы және т.б. аттар жайындағы ... осы ... ... Рас, ... ... тұлпарлардың барлығы да жүйрік. Бірақ Тайбурылдың жүйріктігі бәрінен асып жатады. Қобыланды " Әйт, ... шу" ... ... ... ... ... мен ... өрледі,
Төрт аяқты сермеді.
Құлақтың түбі терледі,
Тер шыққан соң өрледі.
Адырды көзі ... ... көк ... ... ... ... ... - (Қазақ эпосы. Алматы. 1958, 75-бет) - десе Тайбурылдың түс кезіндегі жүрісі оның сайын үдеп ... ... ... ... ... ... Бұл қазақ эпостарына тән тәсіл.
Жаңа қияли образ жасауда, әсіресе, батырлар жырларында, қиял - ... ... ... ... ... ... ... теориясында гипербола деп аталады) кеңінен қолданылады.
Неше түрлі фантастикалық қиял - ғажайып жағдайда көрінетін ... бәрі де ... ... ... ... ... болып келеді. Мұндай тұлпарлардың шындықтан тыс әрекет жасайтыны, от дарясынан көзді ашып жұмғанша секіріп өте шығатыны бары рас. Бұл, ... ... ... ... және ... ... болса екен" деген оның арманы болып табылады.
Халық арасына көп ... ... әрі ... әрі ... ... ... ... де әдемі ертегілердің бірі - "Керқұла атты Кендебай". Кендебай ... ... ... болса да Керқұла тұлпардың көмегінсіз мақсатына жете алмайды. Сондықтан ертегіде ... ... ... ... ... "Ол көзді ашып жұмғанша айшылық жерді алты-ақ аттайтын, ... көл, ... ... ... ... құрлы көрмейтін" тұлпар деп, ерекше әсірелей суреттей келіп, оның ең басты қасиеті адам ойын ... ... ... ... естің елестетулерін өңдеу іске асып ғана қоймайды, сонымен қатар адамның ой-түйіні іске асады, ... ... ... ... да қиял ... ... мен ... бірлігі үлкен рөл атқарады. Қиял үрдістері физиологиялық жағынан ... және ... ... ... ... ... тікелей байланысты.
Қиял арқылы жасалған, нақты бейнеде белгілі бір дерексіз теориялық ой-пікірлер өте жиі ашып көрсетіледі.
Белгілі бір жағдайда ... ... ... ... шығармашылық үрдісінде бір мәселені шешеді, белгілі бір нәрсені өзі ... ... ... ... ... Бірақ өзінің ойларын жалпы және дерексіз ұғымдарда емес, нақты ... ашып ... ... ... ... һәм ... атты мысалында Н. А. Крылов бейнелі түрде төмендегі ойды ашып көрсетеді: " ... ... ... ... ... ісі алға ... ... поэтикалық шығармада, әрбір көркем суретте, сазды әуендерде біз ... ... ... ... көре білеміз. Қиялдың елестетулерінде дерексіз ұғымдарды нақтылауды біз әртүрлі аллергорияларда, метафораларда және басқа символистік бейнелерде кездестіре аламыз. Мәселен, жаңа ... ... ... ... ... оның жеке ... және бейнесін жасайды.
Ойлау іс-әрекетінде осы жекеленген елестетулерді ол болаашақ машинаны бір күрделі түрге біріктіреді.
Қиял үрдістеріндегі бұл ерекшеліктің жүйке - ... ... бас ... қыртысы жұмысындағы жүйелілік болып табылады.
Ертедегі гректердің жасаған ... көп ... ... ... ... ... және білімнің шектеушілігімен түсіндіріледі.
Адам бұрын жинаған образдарына сүйене отырып, өз ... жаңа ... соны ... мен идеялар тудыру процесін қиял деп атайды. ... Қиял - ... ғана ... ... ... жануарларда функция болмайды, өйткені, бұл адамның еңбек әрекетімен ғана байланысты дамыған психикалық функция. Қиялдау үшін адамның басында белгілі білім қоры, ... ... ... ... болады. Қиялды баланың ойынынан да, оқу процесінен де, еңбек әрекетінен де тауып алуға ... ... - аса ... ... ... ... күші тіпті үлкен. Адамның еркі де қиялмен байланысты. Қиял - еңбек үстінде күшті болады. Еңбек - тек қиял туғызушы ... оның дами ... ... ... ... - алда ... ... жағдайлар анық болмаған кездерде оқиғаның соңғы нәтижесін күні бұрын болжастырумен қандай да әрекет бағдарламасын түзуге ... ... ... (Сәбет Бап-Баба)
Адам қиялы бұрын көріп, білмеген заттар мен құбылыстарды өрнектеуге шебер. Дегенмен, сол ғажайып, әлемде жоқ нәрселердің бейнесіөзіміз күнделікті ... ... ... ... ... элементтерінің қосындысынан жасалады. Л.С.Рубинштейнннің пікіріне зер салсақ, шығармашылық қиялдың қуаты мен деңгейі ... екі ... ...
1) қиял ... ... және ... ... асып кетпеуі лазым;
2) Қиял өзіне негіз болған деректерден жаңалығы және ... ... ... Осы екі ... сай ... қай қиял да ... бірақ тәжірибелік жағынан пайдасыз.
Қиял - сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының субъективтік образдар қайтадан жаңартып, өңдеп, ... ... тек ... ғана тән ... ... ... қиялына тән кейбір ерекшеліктерді төмендегіше топтастыруға болады:
1. Әр адамның қиял ерекшеліктері оның жеке қызығулары мен қасиеттеріне, алдына қойған ... ... ... ...
2. ... ... мен формасы адамның жас және дара ерекшеліктеріне де, білім тәжірибесіне де ...
3. Қиял ... ... ... этностық ерекшеліктеріне, табиғат, жер-су қоршауына байланысты да көрініп отырады.
4. Қиял адамның ... ... ... ... ... ... Қиял - мәселені суреттеу,жанды көрініс арқылы шешсе, ойлау оны тірі суретсіз жалпылай, ұғым, пікір, ... ... ... Адам ... ... ... іс-әрекет үстінде жарыққа шығып, дамып отырды.
Қиял бейнелері адам ... ... бола ... оны ... ... ... творчестволық ісіне күш-жігер қосады.
Қиял процесінің адам әрекетінің қандай саласында болмасын зор маңызы бар. Қиялдың өзі осы ... ... ... дамып отырады.
2.2.Бала қиялын дамыту және қалыптастыру
Педагогтің бірінші міндеті - мұғалімнің ... ... - дәл, ... ... үшін ... ... ... сөзі, деген мағынаны білдіреді), яғни қайта жасау қиялын ... Ол үшін ... ... әңгімесі әсерлі, нақты фактілерге бай болуы қажет, бұған қоса суреттер, диапозитивтер, көрнекі құралдар пайдалану керек. ... бұл ... ... ... көмекші қызмет қана атқаруы тиіс. Бұл құралдарды, сөз болып отырған нәрсені баланың ойша елестете алмаған жағдайында ... ... ... ... шамадан тыс пайдаланылса, ол қиялды дамытуды жеделдетпей, қайта тежей түседі.
Нақты ... ... мен ойша ... ... ... пайдалы. Мысалы, суретті көрсетіп, содан соң балаларға ештеңеге сүйенбей ойша әңгімелеп беруді ұсынған жөн немесе алдымен ... ... ... көрнекі құралды көрсеткен дұрыс. Мұның бәрін дәл қазір көрмесе де, ойша ... ... ... ... алу ... дамытады, яғни қиялдың дамуына септігін тигізеді.
Бастауыш сынып мұғалімінің міндеті - ... ... мен ... мол ... ... Ешбір ретсіз, көбіне мәнсіз қиялдаудың орнына, айналадағы болмысты дұрыс бейнелейтін, кейіннен ғылыми ұғым негізіне айналатын елестерді балаларда қалыптастыру қажет. ... ... ... ... ... үшін осы бір ... не құбылыстың дұрыстығын тексеру үшін осы бір затты не құбылысты қалай елестететінін оқушыдан сұраған жөн. Мәселен, бір ... жер ... ... Шаян және ... ... ... ... айтты. Мұғалім енді келесі сұраққа көшпекші болғанда бала кенеттен: - деп сұрады. Сұрастыра ... ... шаян деп ... ... онда шаян көп ... деп ... анықталды, ал басқа тропикте тіршілік ететін таутеке балаға белгісіз болады.
Көркем әдебиеттерді оқытудың, оқығандарын жазбаша және ауызша айтып берудің бала ... ... ... зор. ... ... ... ... құралдың бірі - арнайы және еркін тақырыпқа шығарма жазу. Оқытудың алғашқы жылынан бастап ... ... ... ... қол ... әр қилы ... еңбекке ынталандыру қажет. Жақсы жолға қойылған эстетикалық тәрбие жұмысы ... ... ... дамытуға жәрдемдеседі.
Бала қиялы әрекет үстінде дамитындықтан не нәрсеге болмасын өзін қатыстырып, оның икемділігі мен дағдысын дамытып ... ... ... ... ... ән ... ... мен техникасын үйренбейінше, баланың осыған орай көрінетін қиялы да шарықтай алмайды.
Төменгі сынып оқушыларының қиялын дамыту олардың эстетикалық сезімдерін ... ... ... ... ... оқу, ... мен ... бару, кино көру, ұйымдасып музыка тыңдау бала қиялын жаңа мазмұнға толтыра ... ... жас, дара ... ескеріп отыру, қиялы күшті дамыған балалармен дербес жұмыс ... ... ... орындарына саяхаттар жасау, түрлі тапсырмаларды оқушыларға дербес орындатқызу, оқу барысында кездескен қиыншылықтарды жеңе ... ... ... ... бала ... ... ... болып табылады.
Жаңа туған балада қиял болмайды. Қиялдың тууы және дамуы үшін өмірде тәжірибе жасалып, дүние туралы тану ... ... ... ... ... ... алғаш сыртқа тебуін бір жастан асқан кезде байқауға болады. Екі жасар бала ертегі немесе әңгіме тыңдап ... ... ... ... ... жас ... басында ес елесінің және қиял елесінің туа бастағандығын дәлелдейді. Әрине, балалардың мазмұны алғашқы кезде кедей, ырықсыз түрінде өтіп жатады.
Өсе ... ... ... және ... ... ... бастауымен байланысты мектепке дейінгі дәуірдің бала қиялының сапалық жағы арта бастайды. Бұл дәуірде бала қиялының дамуында болатын өзгешелік - ... ойын ... ... қиял элементтерінің туа бастауы. Қиялдың мұндай жоғары сатыға көше бастаған сапалы түрі, әсіресе балалардың сюжеттік ойындарында көп ... ... ... бақшасында тәрбиешінің теміржол ойынын ойнайық деген ұсынысын сәбилер өте зор қуанышпен қарсы алып, рөлдерін бөлісіп ... ... ... ... ... ... деп ... жатыр. Ал Құрмаш: , - деп ниет білдіріп, тәрбиешінің ұсынысын үдете, ары ... ... ... өз ... ... толықтырып, өзіне жаңа рөл тауып алды. Бұл - шығармашылық қиялдың белсенді қатынасуының арқасында туып ... ... ... сәбидің қиялы көріп отырғаннан әрі аспаса, төрт жасар баланың ... шарқ ұрып ... ... қол үзіп, тәуелсіздене бастайды. Оның бір затты қиялымен толықтыра түсіп, пайдалана беруге шамасы жетеді. Теміржол ойынында осы ... ... ... ... ... ... ... қуыршақпен ойнағанда сол орындықты үй орнына қолданады, дүкен ойынына көшсе, жаңағы ... ... ... та кете ... қиялын тәрбиелеуде ойын әрекетінің рөлі күшті. Ойын - ... тек ... ... ... қана ... тәрбие жұмысындағы жетекші мәселенің бірі. Ойын балалардың психологиялық ерекшеліктеріне қарай, мақсатына лайық, өте ... өтіп ... ... ... - ... бойына тән, табиғи белсенділігін, қозғалғыштығын сыртқа шығару үшін өте қажетті ... ... ... ... ... ... зауыт - фабрикалар орнатуы олардың қиялын дамыта түседі.
Жеткіншектердің өте ... шын ... ... қоя ... - ... ... Суретті белгілі бір обьектіге қарап отырып салмайды, есінде сақталған ... ... соны ... ете отырып, жаңа образдарды қағазға түсіре бастайды. Балада белгілі бір қабілет болса, оның қабілеті оянады. Мұндай кітаптың пайда болуы ... ... ... ... ... ... ... кетуге жол бастайды. Шығармашылығы жемісті балаларды сын елегінен өткізіп жатпайды. Олар нәрсенің бөлшектерін дұрыс шығармай - ақ, ... ... ... мәз ... ...
Мектеп жасындағы балалар қиялының жүйелі түрде дамуы ғылым негіздерінің меңгеруіне байланысты. Олар өз қиялының жемісін енді сын ... ... ... ... образдар жасауға тырыса бастайды. Мектеп жасына жеткен балалардың қиялын ... үшін ... ... ... ... ... ... дамуы айқын образдарды жинаудан басталады. Мұғалім ол үшін түрлі ... ... ... ... ... ... түрде музыка тыңдау жұмыстарын ұйымдастыра білу керек. Эстетикалық тәрбие беру балалар қиялын толысуына, қиял ... ... ... ... ... ... әңгімелеп беру, шығармалар жазу, әдеби мәтіндерге иллюстарциялар ... ... ... белгілі обьектінің бөлшектерін жинақтау қиялдың дамуын ырықты түрге айналдырады.
Еңбек операцияларын орындаудың, математикалық, физикалық есептер шешімінің ... ... ... ... ... ... әңгіме жазуға дағдыландыру жұмыстарының пайдасы зор. Олимпиадалар, байқаулар, түрлі спорттық ... ... ... ... ... ... ... береді. Жасөспірімдердің шығармашылық арманы басым болады. Тіпті бастауыш сынып оқушылары келешек мамандығы жөнінде армандай бастайды. Бірақ жас ... ... ... ... жоғары сыныптардың армандары тұрақты да байсалдырақ болып, күнделікті әрекетіне әсер етіп, алдындағы нысанаға жетпейтін итермеші күшке айналады. Біздің ел ... ұлы ... ... ... етеді. Олардың арманы өздерінің келешегімен тығыз байланысты. Жалпы, жастар жер жүзі еңбекшілерінің көкейкесті мүдделерін орындайтын, отанымыздың игілігі үшін ... ... ... ... ... адамда кішкентай кезінен бастап дами бастайды. Қиял балаларда олардың іс-әрекеттері ... ... ... - ... одан ... - ... және ... Балаларда қиялдың дамуы тәжирибенің жинақталуы және қажеттіліктері мен қызығуларының ... ... ... ... ... - балалардың қиялы тәрбие мен оқытудың ықпалымен дамиды. Қиялдың алғашқы белгілерінің қалыптасуына бала өмірінің ... ... ... ... ... ... ... түскен уақ заттармен, таяқшалармен, тастармен, қағаздармен және т.б ойындарынан, салған суреттерінен бақылауға болады. ... ... бала ... ... ... ... іске ... меңгерту деңгейіне қарай, үлкендердің әсерімен бала өзінің түсіндере бастайды. - деп қойған сұрақтарға: бала бірінің үстіне қойған ... ... ... , - деп жауап береді.
Мектепке дейінгі кезеңде ойынның, сабақтың үрдісінде, тәрбиенің нәтижесінде балада белгілі түсініктердің көлемі жинақталады, ойлауы дамиды, жаңа ... ... ... ... ... ал ... байланысты оның қиялының қызметі жан-жақты және мазмұндырақ бола түседі. Мектепге дейінгілердің қиялы негізінен ойында байқалады және дамиды. ... ... ... ... ... ат етіп ... шабады, бірде ұшқыш болып, бірде жүргізуші, дәрігер, ... ... ... Бұл ... ... ... әрекеті әлі де ерекше орын алады. Бірақ бұл ... ... ... ... ... , . Мүмкіншілігіне қарай бұл тапсырмаларды орындайды, болашақта өзінің іс-әрекетінде бала өзінің алдына белгілі мақсат қоя біледі. Оны кейін ... ойын ... ... ... ... іске ... Енді оның ... заттар - кубиктер, таяқшалар, қарындаштар, қағаздар және т.б. Оның шығармашылық қызметіне тек стимул болып қана ... осы ... үшін ... және ... нәтижелердің құралы болып табылады.
Бірақ мектепге дейінгі кезеңде қиялдың ерікті шығармашылық үрдістері ерекше тұрақсыздығымен ерекшеленеді. Бала алға қойған мақсатын іске ... ... жиі ... Жас ... ... балалардың ойындары күрделені түседі, онда байқалатын ерікті қиял бірте-бірте тұрақты бола бастайды. Бұл кезеңде баланың қиялы үлкендермен ... ... - ... ... және ... ... шет ... туралы, батырларымыздың соғыстағы ерліктері туралы әңгімелерді қызыға ... ... және ... ... әсерімен балаларда олардың қабылдауы үшін мүмкін емес ... ... ... дүние бейнесі жасалады, оның ішінде болмаған және ешуақытта өмір сүрмеген заттар ... қиял ... ... ... ... ... ... кеңеюіне байланысты баланың психикалық өмірі мазмұндырақ бола түседі, ал бұл баланы мектепге оқуға даярлау үшін мәні орасан зор. Ойын кезінде ... ... мен ... ... ... ... мазмұндығылмен ерекшеленеді. Бала қиялының түрі олардың ерекше эмоциялылығымен, сонымен қатар сыни ... ... ... ... ... ... ... шектелушілігімен байланысты. Баланың қиялының күшті дамуы ... да дара ... мен ... ерте ... және ... жиі ... түсіндерген сабағын тыңдай отырып немесе жағырафиядан, тарихтан, әдебиеттен және басқа пәндерден кітапты оқи отырып, шәкірт әруақытта да белгілі бір ... ... және ... дүниесін, бұрынғы адамдардың өмірі мен қызметін, жекелеген тарихи сәттерді елестетеді. Осындай елестетулерсіз оқу материалын меңгеру тек қана мұғалімнің сөзін немесе ... ... ... ... ... ... қызығу жағдайында және жеткілікті елестету арқылы білімді меңгергенде жаңа бейнелер еріксіз ... - ... ... ... ... ... ... Білімді көрнекі түрде меңгеруде шәкірттердің қиялы дамиды, мазмұны жағынан да жан-жақты әрі бай ... ... ... ... ... ... ... туралы түсініктері жасалады. Оқыту үрдісінде қиялды дамытуға оқу материалының мазмұны ғана көмектесіп қоймайды, сонымен қатар ... мен ... ... ... ... ... тәсілдер мен әдістердің көмегімен бұл материал шәкірттерге жеткізіледі. Шәкірттердің қиялын дамытуға мұғалімнің көрікті ... ... ... ... ... ... ... сонымен қатар көркем орындалған оқу құралдары-суреттер, үлгілер, кестелер, карталар, моделдер және т.б.
Шәкіртттердің шығармашылық қиялын дамыту үшін сыныптық және ... тыс ... ... ... ... шығармамен жұмыстың, көркем әдебиетті оқудың, үйірмелерге қатысудың (әдеби, драмалық, ... би, ... ... және т.б.) мәні ерекше. Бұл жерде қиялды дамытуға шәкірттердің қызығулары көмектеседі: танымдық, адамгершілік, эстетикалық, техникалық. Бұл ... ... ... және жас ... ... ... айқын аңғарылады.
Мектеп жасында қиял шәкірттердің ойын әрекетінде одан әрі ... ... ... ... ... ... көңіл-күймен және елестетулермен байыйды, оларда шығармашылық, конструктивтік және көркемдік қабілеттіліктер дамиды. Жоғары сыныптың мектеп оқушыларының қиялының іс-әрекеті ... ... ... ... ... ... ... жас ерекшеліктеріне қарай әртүрлі қызығулары идеалының дамумен ... оның ... ... ... ... олардың қиялы арман түрінде пайда бола бастайды. Жоғары сынып оқушылары өздерінің болашақ іс-әрекеті туралы, мамандықты ... ... ... туралы армандайды.
2.3. Бала қиялын дамыту жолдары
Қиялдың алғашқы көріністері үш жасар бөбектерде байқалады. Мұны бөбектердің қызық ертектердің шын ... ... ... Бір қарағанда жас бала қиялға өте бай сияқты болып көрінгенімен, ... ... ... өте алыс ... ... бала ... кез-келген нәрсенің бейнесі оңай тоғысады да, бұдан керемет қиял көріністері құралады. Баланың өмір тәжірибесі өсе ... ... да ... бір табан жақындап отырады.
Мәселен, бала шимайлап қағазға бір нәрсенің суретін салады, оны шындықта бір нәрсеге ұқсайды деп ... ... ол ... ... да). ... басқа да психологиялық процесстер тәрізді дамудың ұзақ жолынан өтеді. Қиялдың қарапайым түрінен бастап творчетволық қиялға дейінгі ... ... ... әрекетке байланысты. Қиял табиғаттың адамдарға берген үлкен сыйы, әрі құнды рухани сапа. Оның адам ... ... ... ұлы ... да ... ... ... әйгілі ғалым, әрі көрнекті жазушысы Дени Дюро : "Қиял! Бұл сапасыз ақын да, ... та, ... адам да, ... жан да, ... адам болу ... емес" деп тегін айтпаса керек.
Адам әдетте қол жеткеніне ... ... Ол ... ... ... ізденеді, дүниені өзгертуге, жаңғыртуға тырысады. Болашағын болжайды, келешекте атқарылатын әрекеттерінің нәтижесін күні бұрын санасына елестетеді. Қиялдың, әсіресе, ... ... рөлі аса зор. ... өз алдына жеке психикалық процесс екенін мойындамайтындар да кездеседі. Олардың айтуынша, қиял ойлаудың бір бөлшегі сияқты. Рас, қиял мен ... ... өте ... ... ... де ... негізі бар. Бірақ та олардың әрқайсысының атқаратын қызметі әр басқа. Психология оқулықтарында берілген қиял анықтамалары да оның ... жете ... ... Ол ... қиял ... не екенін бірден түсіну қиын. Кітап бойынша қиял ... ... ... ... ... жасау делінген де, қиялдағы ұғымдар көлі еске алынбаған. Біздіңше қиял, яғни фантазия дегеніміз өмірде бар, ... жеке ... ... ... ... ... ... болмасты күні бұрын санамызға елестету мен ұғымдар негізінде өзгертіп, жаңғыыртып, бейнелейтін психологиялық процесс.
Кейде құр қиялдау, мұңдануды да қиял деп ... бар. Бұл - ... ... Қиял - ... ... Ал қиялдану мен мұңдану - көңіл күйі. Көңіл күйін өзгертуде тек қана қиял ғана емес, басқа да психикалық құбылыстар да ... ... ... беру ... ... ... жоқ түс көруді де қиял түріне жатқызады. Бұл да қиялдың мәнін ... Түс көру - ... ... ... Ол ұйқы ... ... ... бөліктерінің қызметінен пайда болатын физиологиялық құбылыс. Арамызда қиялды жалған ой деп түсінгендер де жоқ емес. Қиялы көп, ойшыл адамдарды қияли деп те ... ... ... бәрі ... ... ... ... туған.
Қиял иесі өзіміз. Оның бізге бағынышты, пәрменді немесе әлсіз болуы өзімізге байланысты. Қиял ... - өзі ... ... Ол қол қусырып отырғанға жуымайды. Қиял адамның дүние тануынан, оның жасайтын әрекеттерінен, еңбегінен, алға қойған мақсаттарынан туады да, оған ... ... ... ... келгенде бір-ақ формула бар - ол еңбектегі сүю. Сонда ғана қанатты қиял, жүректе асыл арман ... ... өмір бойы оны ... ... ... ... білу қажет. Қиялды дамыту дегенімізде ең алдымен әркім өзі қиялының аз немесе көп екенін, қай ... ... ... жөн. Мұны ... бері ... жи қолданылып келе жатқан "Сізде қиял бар ма? " деген тест арқылы ... ... Мына ... сан рет ... ... ... жауап беріп, ұпайлар жинау керек.

Сұрақтар
Иә
Жоқ
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
Сізді живопись қызықтыра ма?
Ішіңіз жиі пыса ма?
Бір тарихи жағдайды айтқанда мәнерлеп, әсерлеп айтасыз ба, ... ... бола ... ... ... ... ... алшақ жазып, көп орын аласыз ба?
Киінгенде мода сән заңдарын басшылыққа аласызба ... өз ... ... ... не ... ... ... бетіне бір түрлі заттардың суретін сала беруді ұнатасыз ба?
Музыканы тыңдағанда сол әуенге ... ... ... ... хат жазуды ұнатасызба?
Кейде түрлі-түсті түс көресізбе?
Бұрын болмаған, тек әңгімелерден естіген жерлерді ойыңызда немесе барып ... ... ... ... жиі ... ба?
2
1
1
2
1
2
0
1
2
1
1
1
1
2
0
1
0
1
1
0
1
0
1
0
Барлығы
15
7
Кестедегі сұрақтарға жауап берген соң "иә", "жоқ" ... ... ... ... ... да, ... ... жүгінеді. Сонда 14-17 ұпай ұпайға иеленгенде ең бай қиял ... егер оны ... ... ... ... ... ... Ал, 9-13 ұпай орташа қиял. Ең соңында 5-8 ұпай нағыз реалист ... ... ... ... өзі оның шындықпен, еңбекпен, мақсатпен тығыз ұштасуында. Оны тәрбиелеу де осыған бағытталған. Оны қиялдау немесе мұңданумен айырбастауға болмайды. Бұл ұғым өз ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеуге біраз көңіл бөлінсе де оны меңгеру жайында ештеңе ... ... ... ... арнайы зерттеуді керек етеді. Туысқан қырғыз халқының ұлы жазушысы Шыңғыс Айтматов: "Ақтық демі таусылғанша ой ... қиял ... ... де адам ... адам ұлы" деп ... ... ой қорытындылайды. Қиялы әлсіздің өзі де әлсіз. Ендеше бір ... ... ... ... да ... ... ... баланың негізгі әрекеті болып табылатын ойын - бала қиялын дамытуда ... орын ... Ойын ... оның ... ... кең жол ... Бала ылғи да бір нәрсені жасау, құрастыруға әрекет жасайды. Ойын баланың ойлау белсенділігін, ... ... ... мүмкіндік туғызды. Ойын үстінде бала айналадағы шындықты сын көзімен қарап аңғара алмайды да, қиял бейнелерінің жетегінде ... Бала ... осы жағы да қиял ... есте ... жай. ... - бала қиялын дамытуда үлкен рөл атқарады. Мұндағы оқылатын сабақтардың мәніне түсіну қиялсыз мүмкін емес. ... ... ... немесе қандай да болсын оқиғаны баяндайтын бір материалды түсіргенде мұғалім арнаулы тәсілдер арқылы оқушылардың ... ... Қиял ... бала ... жанды бейнелерді көз алдына елестеткендей, қолымен ұстағандай, құлағымен " еститіндей " күйге түстеді. Көркем ... ... ... ... ... әңгімелерде, оқушылардың түрлі ойындарында алғашқы кезде қиял процесі әр қырынан көрініп отырады. Төменгі сынып ... ... ... ... ... айтарлықтай болмайды. Мәселен, бірінші сыныптағылар суретке не оқығанға қарап, өз бетімен жаңадан бейне жасай алмайды. Өйткені осы ... ... ... ... ... Олар ... кездейсоқ, біріне-бірі байланыспаған ассоциациялар арқылы жаңғыртып отырады. Баланың қайта жасау ... ... үшін ... олардың тәжірибесін қорландыра түскен дұрыс. Осы салада мұғалім істейтін іс ұшан-теңіз. Мәселен, мұғалім балаларды орманға экскурсияға апарған екен дейік. Онда ... ... ... ... түрлерін көздерімен көріп, қолдарымен ұстайды, білмегендерін бірінен-бірі сұрап не мұғалімнен ... ... ... мұғалім оқу сабағында балалардан көрмеген ормандарды (тайга, тундра, тропика т.б.) туралы айтып беріңдер десе, бұл ... ... ... түседі. Мәселен, үшінші сыныптағылар сурет сабағында алдында тұрған заттардың бейнесін айнытпай сала алады, оны осындай басқа ... ... ... Бұл ... ... жасу қиялының қалыптасып келе жатқандығын байытады. Бала қиялы әрекет үстінде дамитындықтан не нәрсеге болмасын өзін ... оның ... мен ... дамытып отыру қажет. Мәселен, сурет салудың, ән айтудың тәсілдері мен техникасын үйренбейінше, баланың осыған орай көрінетін қиялына шарықтай алмайды.
Төменгі сынып ... ... ... ... ... ... оятады. Мәселен көркем әдебиет кітаптарын оқу, музейлер мен галереяларға бару, кино көру, ... ... ... бала ... жаңа мазмұнға толтыра түседі. Шәкірт қиялын дамытуға үлкендер үнемі жетекшілік етуге тиіс. Мұғалім де, оқушының ата-анасы да бұл жерде тек ... ғана әсер ... ... әсер ... ... ... ... отырулары керек. Оқушылардың жас және дара ерекшеліктерін ескеріп отыру, қиялы ... ... ... ... жұмыс жүргізу, табиғатқа, өндіріс орындарына экскурсиялар жасау, түрлі тапсырмаларды оқушыларға дербес орындатып отырғызу, оқу барысында кездескен қиыншылықтарды жеңе ... ... т.б. ... ... бала ... тәрбиелеудің түрлері болып табылады.
Қорытынды
Қиял өзінің дараланған күйінде әр жеке ... өте ... ... ... ... Қиял ... жеке тұлғада бірнеше белгілерімен дараланады. Қиялдың кеңдігі, аумақтылығы, әр адам қиялына қатысты болмыс дүние салаларының ... ... Қиял ... кең адамдар бір мезеттің өзінде табиғат, адам, қоғам тарихының өткен болашағынан, жер тұңғиығы мен ... ... ... мен өнер ... бірдей дерек елестерді қамти алады.
Адам бұрын жинаған образдарына сүйене отырып, өз басында жаңа образдар,соны елестер мен ... ... ... қиял деп атайды. (К.С.Жұмасова). Қиял - адамға ғана меншікті психикалық процесс, ... ... ... ... бұл ... ... әрекетімен ғана байланысты дамыған психикалық функция. Қиялдау үшін адамның басында белгілі ... ... ... ... ... елестер болады. Қиялды баланың ойынынан да, оқу процесінен де, еңбек әрекетінен де тауып алуға болады. Қиял - аса ... ... ... эмоциялық күші тіпті үлкен. Адамның еркі де қиялмен байланысты. Қиял - еңбек үстінде ... ... ... мен ... ... ... байланысты атай отырып, К. Д. ... ... ... - ... ... - ... Сонымен, қиял - алда күтілетін проблемдік жағдайлар анық болмаған кездерде оқиғаның соңғы нәтижесін күні бұрын болжастырумен қандай әрекет бағдарламасын түзетуге ... ... ... деп ... негізінде бұрын-соңды қабылданылмаған заттар мен құбылыстардың жаңа бейнесін ... ... (Қ. ... . Қиял - ... өте ... ... үрдісі. Қиял тек адамға тән. Қиял еңбек үрдісінде пайда болды және дамыды. ... ... ... елестетулері негізінде іске асады. Бұл елестетулер қиял елестетулерінің жасалуына материал болып табылады. Қиял ... ... ... ... ... қажетті елестетулердің қайта жаңғыртылуы іске асады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Қадыржан Сейталиев ... ... ... "Білім" 2012 ... ; ... ... ... ... ... Алматы, Заң әдебиеті 2006 160-162 ... ... ... ... ... ... ... 2008. - 431-434 бет, 444-448 бет
4. Жұмасова Күлпаш Сақандықызы " Психология " Астана: Фолиант, 2010. - 233-234 бет, 240-245 бет;

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
5-сынып оқушыларының қиялын ертегілер арқылы дамыту27 бет
Ауыз әдебиеті арқылы бала қиялын дамыту66 бет
Балалар қиялын дамытуда ертегі әңгімелердің тигізетін ықпалы28 бет
Баланың киялын дамытуға бағытталған сыныптан тыс іс-шаранын жоспар-сценариін құрастыру7 бет
Бастауыш сынып оқушыларының ертегілер арқылы қиялын дамыту65 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың бейнелеу өнері сабағы арқылы қиялын дамыту27 бет
Балалардың психологиялық даму сатыларын анықтау36 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың таным үрдісінің дамуы30 бет
Бастауыш сыныпта дамыта оқыту технологиясын қолдану42 бет
Бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарына Қазақстанның кіру мәселесі33 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь