XVII – XVIIIғғ. Қазақ-жоңғар қарым-қатынастары

I. Кіріспе
I. ХV.ХVІІ ғғ. Қазақ.жоңғар қатынастары

II.ХVІІ.ХVІІІ ғғ. Қазақ.жоңғар қатынастары
II. Негізгі бөлім

I. Ақтабан шұбырынды жылдары

III. Қорытынды

IV. Пайдаланылған әдебиеттер
Жоңғар агрессиясының басталуы. Ор бұлақтағы қырғын шайқас. Цеван-Рабтанның жорығы. Қазақтар мен Аягөздің жеңіліске ұшырауы. Ұлы апат жылдары. Батурн мен Галдан Церонның жорықтары. Әбілхайырдың Орда басына қазақ жүздерін біріктіруі. Аңырақай шайқасы мен оның зардаптары. Қазақтардың атам замандағы жоңғарларға қарсы болған шайқастың нәтижесі. Жоңғарлармен болған шайқастардағы Абылайдың, билердің, батырлардың алған орны.
ХV ғ. – ХVІІІ ғ. ІІ жартысындағы экономика мен қоғамдық жүйе. Шаруашылықтың негізгі белгілері. Генезис және көшпенділер эволюциясы. Қазақстан – Евразиялық көшпенділердің орталығы. Қазақстандағы егін шаруашылығының дамуы және оның ерекшеліктері. Кәсіп пен үй кәсібі. Ақша айналымы. Сауда. Қазақстанның экономикалық дамуындағы Сырдария маңындағы қалалардың маңызы. Қазақ қоғамының әлеуметтік ұйымы. Өндірістің негізгі құралдарына жеке меншіктің қатынасы. Сот пен қазақтардың құқықтары.
ХV ғ. – ХVІІІ ғ. І жартысындағы қазақ халқының мәдениеті. Қазақ халқының мәдениет өзіндігі мен ерекшеліктері. Дүниежүзіліклік көшпенділікті қабылдау, оның менталитеті этика — эстетикалық кейіп. Қазақ халқының заттық мәдениет мінездемесі. Тұрағы. Киімі. Тағамы. Халық шығармашылығы. Батырлық дастан. Жыраулар, ақындар, салдар, серілер және олардың шығармашылығының ерекшеліктері. Музыкалық өнер. Қазақтардың әдеттері мен ырымдары. Нанымдары. Күнтізбе.
1. Орынбеков М.С. История философской и общественной мысли Казахстана (С древнейших времен по ХII в.)., А., ИРК, 132 б. 2. Қасымжанов А.Х., Мажиденова Д.М.
2. Очарование знания. Фрунзе, Кыргызстан, 1990. 3. Культурные контексты Казахстана. 3. История современности. А., Ниса, 1998, 57 б. 4. Бейсенов Қ.
4. Қазақ топырағында қалыптасқан ғақлиятты ой кешу үрдiстерi. А. 5. Қасымжанов А. Рухани тамырлар. //Қазақ, А., Бiлiм, 1994, 97 б.
        
        СӨЖ
Тақырыбы: XVII - XVIIIғғ. Қазақ-жоңғар қарым-қатынастары
Орындаған:
Факультет:
Топ:
Курс:
Тексерген:
Жоспар:
I. Кіріспе
I. ХV-ХVІІ ғғ. Қазақ-жоңғар қатынастары
II.ХVІІ-ХVІІІ ғғ. Қазақ-жоңғар қатынастары
II. Негізгі ... ... ... ... ... ... әдебиеттер
Жоңғар агрессиясының басталуы. Ор бұлақтағы қырғын шайқас. Цеван-Рабтанның жорығы. Қазақтар мен Аягөздің жеңіліске ұшырауы. Ұлы апат ... ... мен ... ... ... Әбілхайырдың Орда басына қазақ жүздерін біріктіруі. Аңырақай шайқасы мен оның ... ... атам ... ... қарсы болған шайқастың нәтижесі. Жоңғарлармен болған шайқастардағы Абылайдың, билердің, ... ... ... ғ. - ... ғ. ІІ ... ... мен ... жүйе. Шаруашылықтың негізгі белгілері. Генезис және көшпенділер эволюциясы. Қазақстан - Евразиялық көшпенділердің орталығы. Қазақстандағы егін шаруашылығының дамуы және оның ... ... пен үй ... Ақша ... Сауда. Қазақстанның экономикалық дамуындағы Сырдария маңындағы қалалардың маңызы. Қазақ қоғамының әлеуметтік ұйымы. Өндірістің негізгі ... жеке ... ... Сот пен ... құқықтары. ХV ғ. - ХVІІІ ғ. І жартысындағы қазақ халқының мәдениеті. ... ... ... өзіндігі мен ерекшеліктері. Дүниежүзіліклік көшпенділікті қабылдау, оның менталитеті этика -- ... ... ... ... заттық мәдениет мінездемесі. Тұрағы. Киімі. Тағамы. Халық шығармашылығы. Батырлық дастан. Жыраулар, ақындар, салдар, ... және ... ... ... ... ... Қазақтардың әдеттері мен ырымдары. Нанымдары. Күнтізбе.
2.ХVІІ-ХVІІІ ғғ. Қазақ-жоңғар қатынастары
Қазақ тарихының ... да ... тұсы деп ХVІІ ... ... және ... ... ... жартысы бекерге аталмаса керек. Осынау кезең қазақ ұлтының тарихындағы ең ауыр белес болып табылады, сонымен қатар халық санасына ... ... ... ... пен жоқшылық жайлаған жылдар ретінде сіңіп қалды.Жалпы адамзат тарихында орта ғасырдың соңын ала айқын байқалған акселерациялық ... ... ... тебе ... отты қарудың пайда бола бастауы, құрлықаралық ықпалдастықтың қарқын алуы енді ел ... еңсе ... ... ... ... да әсер ... тигізбей қалған жоқ. Дәл осы түс та Қазақ Ордасымен іргелес өңірде Жоңғар Ордасы да бой ... ... ... ... ... Ұлы дала экожүйесімен кіндіктес көшпенді өмір салты қалыптастырған Қазақ, Жоңғар
Ордалары өздерін әлі де ... ... ... ... ... бел ... ... Алайда, сол кездегі Қазақ, Жоңғар Ордаларының батысы мен ... ... ... ... тіп, ... ... тұяқ ... үлгерген елдер үшін көшпенді өмір салты жөй ғана ... ... ... кең қарымды стратегиялық ындындарының жүзеге асуына әрі кедергі, әрі әлі де болса ... күш еді. ... ... ... ... мен Қытайды алаңдатып, бүйірлеріне шаншудай қадалды. Олар қайтсе де, осынау тау суындай екпінді көшпенді екі мемлекетті бір-біріне айдап салу ... ғана аз ... өз ... жүзеге асыруға болатынын жақсы түсінді. Бұл мақсаттарын жүзеге асыру жолындағы әрекет барысында Ресей мен ... ... ... және ... ... ... ... асып түсті. Әсіресе, Ресей жоңғарлармен елшілік орнатып, отты қарулармен астыртын жасақтап, оларды қайтсе ... ... ... неше ... ... шараларын жасады. Ресей патшалығы ойластырған осы шаралардың ішінде, Жоңғар мемлекетінің Торғауыт, Дүрбіт, Хош ауыт сияқты ... ... ... ... жерін аттатып өткізіп, Еділ бойынан қоныс беру қазақ пен ... ... ... ... ... ... қан ... соғыс өртінің тұтануына себепші болды.Жоңғарлар мен қазақтардың әскери қарым-қатынас, қақтығыстарын суреттеуге көшпес бұрын \>>жоңғар\>> атау сезінің мағынасын аша кеткен жөн деп ... ... -- ұлт ... Бұл атау ... жақ\>>, \>>сол қанат\>> деген түсініктен шыққан. Бір деректерге қарағанда Шыңжаң, ... ... ... ... таулары, дәлірек айтқанда Хан-Тәңірі ұлы шыңының өзі екі ... ... Егер адам ... ұшар ... ... оның сол қолы ... \>>Солтүстік ойпат\>> -- Жоңғар, оң қолы жағьшда ... ... -- ... көсіліп жатады. \>>Ғар\>> деген сөз түркі тілінде ... ... ... ... ... ... бойынша, Шыңғысхан армиясы \>>сол қанатының\>> \>>жоңғар\>> деген атауы болған. Бұл кезеңде Жоңғарияны түркілік жене моңғолдық төркіні бар ойраттар жайлады. Ол ... хош ... ... ... ... әрқилы атаулары. Бұларды да жоңғарлар деп атаған. ... ... ... ... ... эл юттер -- сайып келгенде \>>сол ... ... ... ... Олар ХІV ғ. екінші жартысында монғолдар ханы билігінің астынан шығып, өз жетекшілері -- ... қол ... ... ... одағын\>> құрып, ыдыраған тайпаларды біріктірген.Жоңғарлар өз дәуірінде Ұлы Қытай ... мен ... ... жағы -- ... мен ... ойпаты аралығындағы аймаққа билік жүргізген. Олар ғасыр бойына Қытай империясы мен Қазақ ... ... ... ... ... ... қытайлардың шығыстан мезгіл-мезгіл тықсыруларын тежеп отырған. ХV ғасырда қытай саясатшылары жоңғар мемлекетінің ішіндегі алауыздықтарды пайдаланып, ... ... ... ... ... зардабынан жоңғарлардың бір бөлігі өз жерінде қалады да, қалғандары елді тастап кетуге мәжбүр болады.Отандарын тастап шыққан жоңғарлардың бір бөлігі Қазақстан ... ... ... ... ... қалады. Қазіргі Қалмақияда сол жоңғарлардың ұрпақтары тұрып жатыр. Жоңғар тілі қазақ тілімен тамырлас болғандықтан, біздің ... ... ... ... ... ... Іле автономиялық облысында ойрат-жоң-ғарлардың төрт автономиялық мекендері бар. ... ... ... ... ... ... мүлде жоғалып кетті деген тұжырым шындыққа сәйкеспейді.Жоңғарлар мен ... ... ... ылғи ... өткен деген пікірде -- қате түсінік. Рас, олардың арасында әлсін-әлсін саяси, ... ... ... келіспеушіліктер болып тұрған. Әскери әрекеттер көбінесе көрші империялардың саясатынан туындаған. Бұл тұрғыда Қытай мен Ресейдің қазақтар мен ... ... ... ... түсу ... екі елді ... ... отырғандықтарын айтсақ та жеткілікті.Қазақтар мен жоңғарлардың ылғи ... ... ... ... кей ... ағайыншылық қарым-қатынастары турасында мына мәліметтер куәлік ете алады. 1595 жылы Мәскеудегі қазақ елшісі былай деп жазды: \>>Сенің туысың Тәуекел Қазақ ... хан ... оның ... ... қалмақтардың ханы болып сайланды\>>. Ал, хан Тәуекел Ресейге жолдаған хатында: \>>Мен қазақтар мен қалмақтардың патшасымын\>>1 деп жазған.Қазақ хандығы ... ... бір ... ... тектес батыс монғол халықтарының тобы, будда дінін ұстанатын қалмақтардың арғы аталарынан тұратын Жоңғар (ойрат) мемлекеті бой көтереді. Бұл ... ... ... ... болатын. Батыста -- I Петрдің қазақ жерлерін өзіне қосуды мемлекеттік саясат деңгейіне дейін көтерген Ресей империясы. ... ... ... да ... ... аз ... жоқ. Осындай жағдайды пайдаланған және дүрдараз көршілердің түртпектеуімен жонғар-қалмақтар 150 жыл бойына, 1599-1750 ж. ж. аралығында қазақ жерлеріне ұдайы ... ... ... ... соғысы тарихының айшықты беттерінің бірі Салқам Жәңгір сұлтанның Ерден-Батыр Қоң тажының жер ... ... ... ... ... мемлекеті билеушісінің ең басты мақсаты -- Қазақ Ордасын талқандауына мүмкіндік бермеген ерен ... ... ... Бұл ... әрекеттерде Жәңгір жау әскерінің саны қаншама басым болса да, Қазақ Ордасының аймағы мен мақсаттарын қорғап қала алды.Белгілі тарихшы В. В. ... Ор ... ... ... ... ... ... зерттеуші И. Златкин осы шайқас жөніндегі мәліметтер ауқымын өз кітабында толық келтіреді. Сөйте тұра, бес ... ... ССР ... 1993 жылы ... ... \>>Қазақстан тарихы\>> очерктерінде Ор бұлақ шайқасы жөнінде мардымды ақпарат берілмеуі өкінішті-ақ жағдай. ... ... ... ... ... мен ұлы ... маңызын төмендетуге, немесе елемеуге тырысуы кездейсоқ емес, ол кезінде А. М. Панкратова атап ... ... ... тән ... шындықты көпе-көрнеу бұрмалап, ата тарихымызды әлсіретуге бейім аурудан айрылмауымыздың себебі. Жәңгір сұлтанның Батыр ... ... ... ... ... суреттеген авторлардың ең алқаш қыларының бірі жазушы-зерттеуші М. Мағауин. 1644 жылы ... ... ... орыс ... ... ... 600-ақ жауынгері болғанын жазады. Бәлкім, бұлар ататын от ... бар, ... ... құрайтын адамдар болар. Тұтанатын от қару мылтық ол кезде Қазақ Ордасы ғана емес, бүкіл Орта ... ... үшін соны ... болатын.От қаруды қолданып, шайқас жүргізудің жаңа әдісін жүзеге асырған, шатқалға жақын жерлердің табиғи жағрапиялық ерекшеліктерін ұтымды пайдалана білген Жәңгір, Ресейдің ... ... ... ... қарағанда, екі ұрыста Қонтайшының 10 мыңнан астам жауынгерін жойып жіберген. Ал үшінші шайқастың басталуына Қазақ хандығы мен Бұхар хандығының әскери ... ... ... Самарқан әміршісі Жалаңтөс жиырма мыңдың әскермен келіп жетеді. Қосылған күштерге қарсы тұра ... ... ... ұрыс ... тастай қашады. Баяндауды аяқтай келе, мына бір жағдаяттарды атап өткіміз келеді. Біріншіден, Қазақ Ордасы мен Батыр Қоңтажы әскері арасындағы соғыс ... ... ... ... ... ... мұқият ойластырылған, жауласушы екі жақ та өздерінің барлық күш-қуатын сарқа жұмсаған, нәтижесінде әлденеше айға созылған кең көлемді қан ... ... ... ... жоңғарлардың елу мың қолын жеңді деп түсіндіріліп келген алты жүз ... ... ... ... ... сауыт бұзар екпінді тобы, сол замандағы құдіретті қару -- от ... кар ... ... ... ... ... ... Жалаңтөстің келіп жетуі жарты жылға жуық теке тірестің ... ... ... тек ... ... ... қорыта айтар болсақ, жоңғарларды талқандап, елден қуып тастау Қазақ мемлекетінің кейінгі тағдыры үшін өте маңызды болды. Сондықтан да егемен ... 1993 жылы Ор ... ... 350 жылдығын атап өтті.1652 жылы майдан даласында қаза тапқан Салқам Жәңгірдің сүйегін жау қолына түсірмей Қазақ хандығының астанасы Қасиетті ... ... ... ... Әзірет Сұлтанның саясына қояды.Қаһарман ханның қазасынан кейінгі отыз жылға жуық уақыт қазақ тарихындағы ең ауыр кезең болып табылады. ХҮІІ ... ... ХҮШ ... ... ... ... үшін ең қатерлі кезде үш миллион халықтан үш жүз мың әскер жасақтай алмаған құлдырау, кері кету ... ... Ал бас аяғы бір ... ... ... жер қайысқан әскері болды, оған сүйенген билеушілер қазақ ұлысын жаулап алуды мақсат тұтты.1710 жылы ... үш жүз ... ... қазақтық құрылтайы болып, онда жоңғар шапқыншылығына қарсы күрес басты мәселе ретінде қаралады. Бұл орайда жас қазақ мемлекеттігін құрастырып, оны ... ... ... жарғы\>> аталған заңдар жинағының орасан зор рөл атқарғанына тоқтала кеткен абзал. Әуелде жоңғарларға қарсы түру да ... қол ... ... ... ... ... хан ... болғаннан кейін масқара күйзеліске киліктірген өзара соғыстар басталып кетті.1723 жылы ерте көктемге салым қаннен қаперсіз жатқан қазақ даласын ... ... ... кернеп кетті. Ойда жоқта Шу мен Талас өзендерінің құйылысына қара бұлттай қаптап кеткен қалың жау ордаларына қазақтар ... ... ... алмады. Жалпы әр ұлттың, әр халықтың тарихында Гамлет ше айтқанда \>>иә бар, иә жоқ\>> дейтін сауал қоятын ерекше тұстар ... Тап сол ... ... сауал қазақ халқына да қойылды. Жоңғарлардың қанды балақ билеушілері қазақ жүздері мен руларының арасындағы алауыздықты өте тиімді пайдаланды.\>>... Қаратаудың ... көш ... ... ... бір ... бос ... ... жерден айырылған жаман екен, Екі көзге мөлтілдеп жас ... ... ... туған осынау \>>Елім-ай\>> деген зарлы ән халықтың басына түскен зұлматты кеңінен суреттейді. Ал мұндай мұңды әннің шығуына негіз мол ... ... ... ... ... ғасырдың алғашқы қырық жылында қазақ халқының үштен екісі қырғынға үшырады
Біздің ойымызша, осынау соғысты қазақ халқының Ұлы Отан ... деп ... ... ... ... ... тағдыр әбден қажытқан көшпенділерді бірегей халық ретінде топтастыру оңайға түскен жоқ. Бұл үшін ең ... ... ... ... қолға ұстау қажет болды. Халықтың бірлігін сақтау, елдің қуатын арттыру үшін дала жұртының бірлік пен бостандыққа ұмтылысын ояту үшін ар мен ... ... ... пен ақылгөйлікті жоғары ұстану қажет болды. Абзал болғанда ел басына күн туғанда халық бастар ... ... да ... бір ... ... ... пен ... ту етіп көтерген ұлы тұлғалар кімдер еді?Біз халықтың үш данагөйін, халықтың біртуар үш перзенті -- Төле би, ... би, ... биді ... ... Олар ... ... төте де ... кезен дерінде басы бірікпегендердің тас-талқан боларын жеткізе айтты. Үш ұлы би үш жүздің барша батырларының ... ... ... ... білді.1726 жылы көктемнің аяғын ала Қаратаудың оң баурайында, жеке де дара төбе Ордабасыңда қазақтың үш жүзінің барлық ... -- ... ... ... ... қол бастаушылар ұлы кеңеске бас қосты.Біздің сол үш ұлы бабамыз тарихтың сол бір ... ... ... ... ... ... Арыс пен ... шығыстағы Қазығұртқа, іргеде түнеріп жатқан Қаратауға көз тіге отырып, бірінен соң бірі халық бірлігін үндеді. Осы жерде бүкіл сайын ... ... ... ... болу ... ант ... Әбілхайыр хан жоғарғы сардар жетекші болып сайланды. Ата жауға қарсы шығатын халық жасағына бата ... ... осы ... ... ... ... ... хан, Бөгенбай, Қабанбай, Жәнібек, Наурызбай, Райымбек, Есет, Бөкенбай және ... ... да үн ... ... рухы ... өз күшіне деген сенім ұялады. Жаз бойы үш ... ... ... ... ... ... ... ақыры сол жылдың күзінде Бұланты өзенінің бойында ... ... ... ... Бұл ... ... қанаттандырып жіберді, олардың бірлігін күшейте түсті.Қазақ сарбаздарының қатарында ортақ ... ... ... мен ... де ... ... ... жоңғар өс керлерін қирата жеңуі Балқаш алқабындағы 1729 жылғы атақты Аңырақай ұрысымен байланысты. Осында ... ... ... аңырағанын бар даланың қазақтары естіді, сол қанды шайқастың Аңырақай атануы да ... ... ... ... қиын ... халқын біріктіре білген ұлы ата-бабаларымыз қалады. Әттең, оның ... ... ... Сәмеке, Әбілхайыр хандардың арасындағы үш жүздің аға ханы кім болуы керек деген айтыс-керістің кесірінен қазақтар аталған жеңістің әскери және саяси ... ... ... Оның ... Ұлы жүз 1730 ... ... ... үш жүздің дәстүрлі құрылтайларына қатысуды тоқтатты. Жиырма жылдың үрдісінде жүздер мен ... ... өз ... ... ... өздерімен өздері болып кетті. Оның үстіне осынау тарихи кезеңде Орталық Азиядағы саяси жағдай бұрынғыдан да шиеленісе түсті. Енді қазақ даласын бір ... Цинь ... ... ... ... Ресей қыспаққа алды.Осынау тілге тиек болып отырған кезең сыртқы жауларға қарсы күреспен, ... ... ... Қазақстан ішіндегі көші-қонмен, этностық тұтастықтың дамуымен, қазақтардың әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... ... жүздік, тайпалық тұрғыдағы бөлшектенуі жайлы әңгіме қозғауға болады, бірақ сонымен ... ... ішкі ... және ... ... салыстырмалы түрде тұрақты болғанын да атап өткен жөн.Қазақ хандары Жәңгір, Тәуке, Әбілхайыр, Абылай өз ... ... ... ... ... ішкі ... тиянақтауда, жоңғар агрессиясын тойтаруда едәуір табыстарға жетті. Бір жағынан бұған ... ... ... ... де игі әсерін тигізді. Әрине, келе-келе батырлар үрдісі де елеулі өзгерістерге ұшырады. Батырлар қатарына әлеуметтік ... ... ... ғана ... ... ... жер ... жанын аямайтын халықтың жуан ортасынан шыққан күшті де адал, батыл да ержүрек өкілдері де кірді. ... ... ... ... тамаша үлкен шоғыры қалыптасты.Тап осы нақты тарихи кезеңде қазақтардың \>>Қобланды ... \>>Ер ... ... батыр\>> сияқты аңыздары жаңа мазмұнмен толықты. Бірақ қазақ мемлекеттігін, хандар билігін бір ғана қара ... ... ... емес еді. Енді бұл ... \>>идеологиялық тұрғыдан қамтамасыз ететін\>> адамдар қажет болды. Шығыс халықтарында, көптеген елдерде бұл жүк діннің үлесіне тиетін. Ал ... ... ... онша бой ұра ... ... ... Оның болмысы, тіршілігіндегі діннің алатын орны төмендеу еді. Сонымен бірге ... ... ... ... дами ... ... Сондықтан да осы бір тарихи белесте қазақ билерінің институты өзіндік рөлін атқара бастады.
Осыған орай алдымен ... ... кім ... ... түсінік бере кеткен жөн болар. Кеңестік дәуірдің ғылыми-көпшілік, көркем әдебиеті оларға бірыңғай ғана баға беріп, \>>билер рулық білікті топтардың ірі ... деп ... ... Ал бұл түс та ... ... ... ірі ... дала халқының кедей топтарынан да шығып отырғанын айта кеткен ләзім.Билер -- халықтық кеңесшілер, ... ... ... бүлкілдеген шешендер, көркем сөзді кестелеген ақындар, әдет-ғүрыптардың -- халықтық құқықтың білгірлері, ислами ... ... ... көне заманнан билер сайланып қойылатын, кейін бұл мамандық атадан балаға мирас болып келді.Билер ауызекі сөзде қазылар (соттар) деп те ... ... бұл дәл ... ... Әдетте соттар алдын-ала белгіленген қызмет ауқымынан және нұсқаулар шеңберінен шыға алмайды. Ал ... XIX ... ... ... онша ... бола ... Олар ... іс жүргізу ауқымынан бөлініп алынған істермен айналысты, әрі ... ... ... ... Ал ХҮП-ХҮШ ғасырлардың билері -- өкілеттік ауықшы мол адамдар. Ол -- ... ... ... тұрмыстық және халықаралық құқығының білгірі, ханның кеңесшісі. Бірақ тарихта бидің беделі ханның беделінен биік болған тұстары да ... ... ... ... ... сайланған бас билер ішкі және сыртқы саясат мәселелерін реттеп, шешуде маңызды рөл атқарып отырды.Дәлірек айтқанда, ... ... ... ... шешімдерін жүзеге асыру міндетін атқарды. Егер сол кездегі және қазіргі билік арасын салыстырғымыз келсе, онда ... ... ... ... ... жүйесінің құрылымын ескен түсіреді.8Әрине, билер қазақтардың дәстүрлі құқығы бойынша қылмысты істерді де шешіп отырды. \>>Билер қолындағы сот ... -- деп ... ... С. ... -- қазақ қоғамында ерекше маңызы болды. Ол басқару жүйесіндегі ... ... түрі ... үшін ... ... қарау, ру аралық, басқа халықтармен ара қатынастарды реттеудің маңызы жоғары болды. Осыдан барып билер ... ... ... үлгілерін білуі, зерделі болу қажеттігі туындады. Олар ... ... ... қуаттап, ал екі жақ айтыса келгенде өзінің тамаша ... ... және ... ... ... Кез-келген би осы үрдістердің баршасына ие бола бермейтіндіктен, олардың алар орны, ... да ... ... ... Н. ... ... ... қазақ халқының тарихында өз заманының білікті саяси қайраткерлері болған жүзден астам ірі де ... ... ... ... ... ... 13-ші мамырында қазақ тарихындағы ең тамаша адамдардың бірі, Тәуке ханның аты аңызға айналған кеңесшісі болған Төле бидің -- ... ... ... ... халықтың бірлігі жөнінде он ойланып, мың толғанған адамның туғанына 330 жыл толуы аталып өтті. Ол қазақ мемлекеттігінің алғашқы идеологы, суырып ... ... ... ... сан ... ғаклиялардың авторы және \>>Жеті жарғы\>> заңдар жинағы авторларының бірі болған. Қазақ халқының бір ... ... ... ... ... ханның тұсында едәуір арта түскені мәлім. Осы түс та хан маңына қазақтар ғана емес, басқа ... да ... ... С. Сейфуллин \>>Билер дәуірінің әдебиеті\>> атты еңбегінде бұл жөнінде былай деп жазады: \>>Бірігіп өмір сүрген қазақ, ... ... ірі ... билік жүргізген 6 ірі бидің аты аталады. Ұлы жүзде Төле би (Дулат Әлібек ... Орта ... -- Қаз ... ... би. Кіші ... -- Әлім ... ... би. Қырғызда -- Көкім би. Қарақалпақта Сасық би. Қатаған, жайма, басқа ұсақ руда тағы да бір ... ... ... -- үш елді ... ... ... емес ... ұстап, елінің күш-қуатын арттырғанда Тауке хан батырларға да емес, сұлтандарға да емес, жоғарыда аты аталған билерге сүйенеді.Тәуке ханның ... ... ... ... ... зор еңбек сіңірген билер тобының басында Төле би тұрды. Бұл ұлы бабамыздың атын кеңес дәуіріндегі ... ... ... атамай келсе де, халық арасында жай адамдардың жанашыры және әділеттің туы ретінде ... ... ... ... би ... ... ... Жамбыл облысының Шу ауданындағы Жайсаң аталатын жайлауда дүниеге ... ... ... да екі ... Төле ... ... болудан үміткер. Аңыз бойынша ол Шымкент өңірінде ... енді бір ... оның ... өзі ... ... ... болған Ташкент облысы деп те айтылады. Төле би арабша және парсыша оқи білген. Ол 15 жасынан бастап билік ... ... ... ... қиын ... ... мүлтіксіз қисындылығымен ерекшеленген. Ол қазақ халқының жоңғарларға ... ... ... бастаған Абылай ханның, бір топ батырлардың ақылгөй, тәрбиешісі болған Төле би Ұлы жүз атынан \>>Жеті жарғы\>> заңдар жинағын құрастыруға қатысып, ... ... ... өмірге әкелуге белсене ат салысқан.Қаз дауысты Қазыбек би де білікті билердің алды болған.
Қазыбек Келдібек-ұлы (1667-1764)13 Сырдарияның жағасында дүниеге ... ... ... ... мен Ұлытау өңірінде өткізген. Қазақ жылнамаларының деректеріне қарағанда, ол арғынның Қаракесек руынан шыққан.
Ол -- Тәуке, ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастырушылардың бірі. 40-шы жылдары Абылай ханды тұтқыннан босатуға көп күш жұмсаған. Сәмеке ханмен бірге Ресейге адалдыққа ант берген. 60-шы ... ... оны өз ... ... ... күш салады. Бірақ ол Қытайға бодан болудан бас тартып, бұл тұрғыда Абылай ханды да осыған үгіттейді. Қазыбек бидің мүрдесі ... ... Қожа ... ... кесенесіне жерленген.Енді бір ірі қайраткер -- Әйтеке би. Әйтеке Байбекұлы (1644-1700) Кіші ... ... ... ... әрі би, ... бидің қай жерде туғаны толық анықталмаған. Бір аңызға қарағанда ол Келес өзенінің ... ... ... туған. Енді бір деректерге сәйкес Әйтеке Бұхара менСамарқанттың арасында дүниеге келген. Өзбекстан Республикасының Нұрата тауларындағы Сейтқүл ... ... 1995 жылы ... қаласынын 3000 жылдығы мерекеленуіне байланысты көптеген тарихи құпиялар ашылды. Әйтекенің өк есі -- Ақша ... ... -- ... тес ... ... ... Сейтқүл да тарихта аты қалған батыр болған. 12-ге ... ол хан ... ... төр ... ... ... ... Бұхараның медресесінен білім алған. 24 жасында Төртқара руының биі болған. 30 жасында Кіші жүздің аға биі, Билер кеңесінің мүшесі болады. ... ... үш ... ... ... күш ... ... осындай әртүрлі адамдарды нендей ортақ мақсат біріктірген?Төле -- ... тән ... бұрқ ... ... ... ... Қазыбек -- талантты саясаткер, ақын болуымен қатар емшілік қасиеттің де иесі. Әйтеке -- таза да ... ... ... ... ... жедел шешім қабылдайтын қайраткер. Осы үшеуін бір арнаға тоғыстырған басты себеп -- қазақтарды біріктіріп, жоңғар ... ... ... ... шешімге қол жеткізу болды.Әңгіме түпкі тамырлары мыңжылдыққа қарай кететін билер институты жайында болып отырғандықтан, олардың қыр-сырларын ... ... ... ... ... халық мойындаған рухани көсемдер болумен қатар, бір мезетте саяси ұйымдастырушылар, қажет болса -- ... ... ... ... ... Өз ... ... халықтың көз алдында, оның пікіріне құлақ түре отырып жүргізетін болған. Олардың бас ... -- Сөз ... ... ... кестеленген терең мағыналы, сөздері халық рухын тәрбиелеп, ұрпақтан ұрпаққа мирас болып қалып отырды.
Біз бүгінде жиі сөз ... ... пен ... ... ту ... ... дәстүрлерді сол билер уағыз етумен болды. Мейірімсіз жауға қарсы бірігуқажет болғанда осынау Төле, Қазыбек, Әйтеке сынды үш би өздерінің ... ... ... пайдалана білген. Жоңғар жаугершілігі осылайша тоқтатылды. Билер институтын қазіргі қазақ мемлекеттігінің негізі, ... ... ... ... ... ... енгізген жөн. Мұндай ауқымдағы қайраткерлер жоғары қалыпта ұйымдасқан қоғамдардың бәрінде де болған. ... ... ... ... ... Тіл -- ... ... дәстүрлер -- оның көрініс беруі. Билер осы мәңгілік құндылықтарды күнделікті кеудемсоқтықтан, білместіктен сенімді түрде қорғап келген. Билердің ... ... ... мен ... ... ... ... анық естуге болады. Бұл үрдісті Жасағанның өзі әр ... ... ... ... жылдары
Және бір маңызды жағдаят. Билер институтының мысалынан өз халқымыз бен мемлекетіміздің тарихи негізделген демократиялық жолын бағамдауға ... ... ... құқықты білген емес. Далалық викингтер -- түркілер өзінің тарихи дамуында буырқанған жорықтар мен жаугершіліктерден кейін ... ... ... ... құра білген скандинавиялық халықтарды еске түсіреді.Хандық кезеңдегі қазақ құқығының тарихынан үш Заң ескерткіші белгілі. Олар: бізге дейін жетпеген \>>Қасым ханның ... ... ... ... ескі ... және ... ... \>>Жеті жарғысы\>>. Аталған зандарды барлығы да Шыңғысханның \>>Ясыларына\>> ... және оның жаңа ... ... ... ... болып табылады.\>>Жеті жарғыға\>> қазақ қоғамының ХҮІІІ ғасырдағы әскери-саяси және әлеуметтік болмысының қажеттілігінен туындаған тұжырымдар енген. ... ... ... ... ... ... келе жатқан ұзақ қоғамының жаңа талаптарына ыңғайлау.
Бұл құжат қоғам ... ... жеті ... суреттегендіктен, жоғарыда айтқандай \>>Тәуке ханның жеті жарғысы\>> ... ... ... да бір ... бар, оны ... ... жеті би араласқандықтан \>>Жеті жарғы\>> аталған дейтіндер де табылады.Республиканың Министрлер Кабинеті 1993 жылғы мамыр айының 28-30-ы ... ... ... ... ... ... ... ХҮШ ғасырдың аса көрнекті мемлекет қайраткерлері -- Төле би, ... би және ... ... еске алу ... өткізуге қаулы қабылдап, буған республикада туратын ұлттар мен ұлыстардың өкілдерімен қатар алыстағы шет елдерден, сондай-ақ көрші ... ... ... ... ... шақырылды. Бұл мерекеге Қазақстан Президенті Н. Назарбаев, Өзбекстан Президенті И. Каримов, Қырғызстан Президенті А. Ақаев қатысты.Осынау үш ұлы бабаларымыздың кемеңгерлігі мен ... ... қиын ... ... ... Олар өз ... болашағын тамаша болжай білген, туған жер мен елдің тұтастығының бірден-бір сара жол екендігін ... ... ... ... ... үлгісін көрсете білген. Үш ұлы бидің ерлікке толы ... мен ... ... ... ... да ... сабақ әрі үлгі-өнеге болып қала бермек.Әрине, қазақ мемлекеттігі мен халқының біртұтастығын және дербестігін сақтау көптеген билер, хандар, ... ... және ... да ... ... ... арқасында мүмкін болғандығында күмән жоқ.Тарихтың қазақ халқы үшін белесті кезеңіндегі негізгі оқиғалар осындай. Бұл кезеңнің ... ... ... ... ... \>>Ор бұлақ шайқасының 350 жылдығы туралы\>> қаулысында атап көрсетілген. Онда қазақтардың әскери әрекеттері \>>Қазақ халқының жоңғар ... ... ... ... деп ... Бұл ... аяқтай келе және бір маңызды жағдаятты атап өткіміз келеді. Қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы Отан соғысы өз маңызы жағынан бір ... ... ... ... ... ие ... бұрын қазақ даласындағы ХҮІІІ ғасырдың алғашқы жартысындағы сол қайғылы жағдай біздің көршілеріміздің, бәрінен бұрын Ресейдің әрекетсіздігінен барып орын алды. ... мен ... ... мәз ... ұлыдержавалық тарихнама тап сол кезеңде империяның шығыс шекараларында туындаған жаңа ғаламат қауіп-қатерді байқамады. Ол екі ... ... ... ... ... ұйымдастыра білген жоңғарлар Батысты бас салуға әзірленді.
Және де бұл жай ғана көшпенді мемлекет емес, шебер шведтер, тұтқынға түскен орыстар құйған ... және де ... ... ... ... мұздай жасақталған әскери империя болатын. Міне сол жоңғар қолбасылары әскерлерін жеті тармақ етіп жөңкілтіп қазақ даласына лап қойды. Қазақтар үшін ... ... ... ... Дәл ... ... ... жер жастанған қазақ халқы өз кеудесімен Орта Азия мен оңтүстік орыс жерлеріне ... ... ... ... жоспарларын жүзеге асырмай тастады.
Қазақ рулары мен тайпаларының көш басында сан сынақтан өткен әскери сардарлар -- батырлар тұрды. Олардың ... ... ... ... ... мен ... ... жолы (бульвар) сияқты Алматының, Ас тананың, Қарағандының және басқа қалалардың көшелер ... ... өз Отан ... ... және ол ондай зүл матты қашанда зердесінде ұстауға ... ... ... болсақ, қазақ хандығының ұзын тарихы, түптеп келгенде, ел болып бірігу жолындағы, үйлі болып ұйысу жолындағы күрестің тарихы. Қазақ Ордасы дәурен ... ... ... ... ... ... ... біржолата орнықтырып үлгерді.Бұрынғы ғасырлар сілемінде кіндіктес болған түркі тілдес этностармен салыстырғанда, қазақ халқы ... ... ... ... ... өмір салтымен де, шаруашылық-мәдени типімен де, мемлекеттіктің Әлеуметтік-саяси құрылымымен де ... ... ... ... ... басқару ісіндегі далалық демократия -- билік жүйе үрдісі ел ішіндегі әлеуметтік-саяси үйлесімнің тезірек орнығуына, біртүтас ... ... ... ... ... пен мемлекеттікті кие тұтатын этностық сананың тезірек шыңдалуына себепші ... Ұлт ... ... ... ... ... ... Есім, Тәуке, Абылай сияқты хандар елдің іргесін ... ... ... ... алмағайып заманның қиын-қыстау сәттерінде ұдайы жеке бастарын қадір-қасиеттерімен үлгі-өнеге бола білді. Ал, Төле, Қазыбек, Әйтеке ... қара ... қақ ... ақылман билер, Асанқайғы, Қазтуған, Шалкиіз, Бұқар сияқты айыр көмей, жез таңдай абыз жыраулар, Бөгенбай, Қабанбай, Наурызбай сияқты ел ... ... ... аянбай соғысатын ержүрек батырлар Қазақ Ордасының ұстынды ... ... еді. Олар ... ... ... ... ... мен қажыр-қайраттарын қазақ халқының елдік мұраттарына сарқа жұмсады.Дегенмен, екі ... ... ... ... қан қасап соғыс Жоңғар хандығының жойылуымен аяқталды.
Ал, Қазақ хандығы болса жаралы арыстандай қансырап, әбден титықтаған. Жоңғар хандығы ... одан ... да ... ... сұғын қадаған елдер аз емес еді. Шығыста азуы алты қарыс Қытай, оңтүстікте Бұхар, Хиуа, Қоқан, ... Еділ ... мен ... ... ... ... ... -- бөрі де Қазақ хандығының әлсірегенін жақсы білетін және ... ... ... ... та, ... та ... ... болатын.
Қорытынды
Жоңғар агрессиясының басталуы. Ор бұлақтағы қырғын шайқас. Цеван-Рабтанның жорығы. Қазақтар мен Аягөздің жеңіліске ұшырауы. Ұлы апат ... ... мен ... ... жорықтары. Әбілхайырдың Орда басына қазақ жүздерін біріктіруі. Аңырақай шайқасы мен оның зардаптары. Қазақтардың атам ... ... ... ... ... ... Жоңғарлармен болған шайқастардағы Абылайдың, билердің, батырлардың алған орны.
Пайдаланылған әдебиеттер
Орынбеков М.С. История философской и общественной мысли Казахстана (С древнейших времен по ХII в.)., А., ИРК, 132 б. 2. ... А.Х., ... Д.М. ... ... ... ... 1990. 3. Культурные контексты Казахстана. История современности. А., ... 1998, 57 б. 4. ... Қ. ... ... ... ғақлиятты ой кешу үрдiстерi. А. 5. Қасымжанов А. Рухани тамырлар. //Қазақ, А., Бiлiм, 1994, 97 б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Осман империясының тарихы41 бет
Қазақ тарихы жайлы34 бет
ХVI - XVII iғғ. Қазақтардың жоңғаралармен қарым-қатынасы10 бет
XV-XVII ғ.ғ. этнопсихологиялық ой-пікірлер (асанқайғы, қ. жалайри, м.х. дулати, шалкиіз, жиембет жырау т.б.)5 бет
XVII-XVIII ғасырлардағы Қазақ хандығы8 бет
XVIII ғасырдың басындағы қазақ жерінің Ресей империясының құрамына қосылуының алғышарты7 бет
XVIIғ Соңы мен XVIII ғ. Қазақ хандығының ішкі және сыртқы саясаты7 бет
«Аңырақай», «Орбұлақ» және өзге де шайқастар7 бет
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
Абылай хан16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь