КөшIм хан мен Сүзге сұлу

Моңғол-татардың алып империясының керегесi көгiнен сөгiле бастағанымен iргесi әлi мықты болатын. Алтын Орданы Ақсақ Темiр шайқап жiбергенi рас. Соңынан ұсақ хандықтар пайда бола бастаған. Келе-келе Ресей кемелiне келiп хандықтарды бағындыра бастады. ХV ғасырдың аяғында ХVI ғасырдың басында Ресей күшейе түстi.

1538 жылдардан бастап дала казактары елеулi құралға айналды. Москва оларды әскери қорғанысқа пайдаланды, керегiне жаратты. Ресей Қазанды 1552 жылы, Астраханды 1554 жылы, Башқұртты 1578 жылы басып алды. Ары қарай Қырым 1783, Дербент 1796, Ереван 1837, Кавказ 1859, Қоқан-Ташкент 1865, Самарқан 1868, Хиуа 1873, Түркмен 1881, Меру 1884 жылдары құлай бердi. Қазақстан Азияның құлпы және кiлтiндей көрiнетiн. Ресейдiң үлкен саясаты iске асуын тоқтатпады. Қазақстан мен Орта Азия жолында Сiбiр тұр. Сiбiрдi құлатпай басқа хандықтарды алу оңайға түспейдi.

Әлемдiк аренаға Көшiм хан /1518-1598 ж.ж/ шықты. Ресей ол салып кеткен көпiрден 200-300 жылда әзер өттi. Ресей жылнамаларында Көшiмдi жерден алып, жерге салғанымен, оның әлемдiк тұлға екенi айқындала бередi. Сiбiр әлемiнде Көшiмсiз күн шықпайды, ай тумайды. Ресей, Қазақстан тарихы Көшiмсiз келте көрiнедi. Қазақстан тарихшылары Сiбiрдi, Көшiмдi көсiлiп жаза алмады. Қадырғали бек, Шоқан, Әлкей Марғұлан, Манаш Қозыбаев, Мұхтар Мағауин, Мұрат Абдиров, Жанұзақ Қасымбаев, Сәбит Мұқанов Сiбiр тақырыбына талай бастама жасады. Ғалым Мұрат Абдиров «Хан Кучум» атты 1996 жылы еңбек бердi. Көшiмнiң заманы Хак Назар /1538-1580 ж.ж./, Шығай /1580-1582 ж.ж./, Тәуекел /1586-1598 ж.ж./ сияқты хандардың хандық уақытына сай келедi. Көшiм хан /1563-1598 ж.ж./ 35 жыл ешкiмнiң қолынан келмейтiн сәттi қоғамдық iстер тындырды.

Оның қол астында 100-ге тарта тайпалардың өкiлдерi болды. Көшiмнiң тiректерi Арғын, Қыпшақ, Жалайыр, Найман, Керей, Табын тайпаларынан едi. Орта Азия, Қазақстан, Сiбiр мықты одақ құра алмады. Ресей оларды жекелеп
        
        КӨШIМ ХАН МЕН СҮЗГЕ СҰЛУ
Моңғол-татардың алып империясының керегесi көгiнен сөгiле бастағанымен
iргесi әлi мықты болатын. Алтын Орданы Ақсақ Темiр ... ... ... ұсақ ... пайда бола бастаған. Келе-келе Ресей кемелiне келiп
хандықтарды бағындыра бастады. ХV ... ... ХVI ... ... ... түстi.
1538 жылдардан бастап дала казактары елеулi құралға айналды. Москва
оларды әскери қорғанысқа пайдаланды, керегiне жаратты. ... ... ... ... 1554 ... ... 1578 жылы ... алды. Ары қарай Қырым
1783, Дербент 1796, Ереван 1837, Кавказ 1859, Қоқан-Ташкент 1865, ... Хиуа 1873, ... 1881, Меру 1884 ... құлай бердi. Қазақстан
Азияның құлпы және кiлтiндей көрiнетiн. Ресейдiң үлкен саясаты iске асуын
тоқтатпады. Қазақстан мен Орта Азия ... Сiбiр тұр. ... ... хандықтарды алу оңайға түспейдi.
Әлемдiк аренаға Көшiм хан /1518-1598 ж.ж/ шықты. Ресей ол салып кеткен
көпiрден 200-300 жылда әзер өттi. ... ... ... жерден алып,
жерге салғанымен, оның әлемдiк тұлға екенi айқындала бередi. Сiбiр әлемiнде
Көшiмсiз күн ... ай ... ... ... ... ... ... Қазақстан тарихшылары Сiбiрдi, Көшiмдi көсiлiп жаза ... бек, ... ... ... ... ... ... Мағауин, Мұрат
Абдиров, Жанұзақ Қасымбаев, Сәбит Мұқанов Сiбiр тақырыбына талай бастама
жасады. Ғалым ... ... «Хан ... атты 1996 жылы ... ... ... Хак ... /1538-1580 ж.ж./, Шығай /1580-1582 ж.ж./, Тәуекел
/1586-1598 ж.ж./ сияқты хандардың хандық уақытына сай келедi. Көшiм ... ж.ж./ 35 жыл ... ... ... ... қоғамдық iстер
тындырды.
Оның қол астында 100-ге тарта тайпалардың өкiлдерi болды. Көшiмнiң
тiректерi Арғын, Қыпшақ, ... ... ... ... ... ... Азия, Қазақстан, Сiбiр мықты одақ құра алмады. Ресей оларды жекелеп
бағындырды. Сiбiрдi сiбiрлiктердiң күшiмен, айламен сүрiндiрдi. ... ... ... ... сiбiрлiктер түзеле алмады. Иван Грозный
/1530-1584 ж.ж /, ... ... ... ж.ж / ... ... ... тағдыры шешiле бастаған едi. Осы патшалар түрiк-монғол-татар ... ... ... ... ... ... қолымен
басқа жұрттарды бiр-бiрлеп сiңдiре бердi. Ресей патшасының ең жоғары
орындарында 150-200-дей ... ... ... ... ... ант
берiп орысқа айналды. Олар патша тағына адал қызмет ... Осы ... ... ұтпаса, ұтылған жоқ. КСРО және ... ... ... қазақ дегендерiмiздiң көбi татарлар. Есаул, атаман, казак
сөздерi татарлардан ... ... 1581 жылы ... ... ... ... ... шақырылады. Тобол, Есипов, Погодин, Кунгур,
Ремезов, Сiбiр жылнамаларынан Скрынников сан ... ... ... Н. ... П. ... Ш. Уәлиханов, А. Левшин Көшiм
ханның түбiн қырғыз-қазақ дейдi. Ал В. Вельяминов-Зернов Көшiмдi шайбандық
немесе түмендiк деп ... ... ... ... ... қазақ екенiн
ондаған мысалдармен анықтайды. ... ... оны ... ... десе, тарихшы В. Бартольд Көшiм - татар ханы деген, ал ... ... ол ... ... ... ... ... Ж. Қасымбаев әлi де
болса Көшiмнiң тегiн тағы да ... жөн ... ... ... хан ... ... ғалымдарына түбегейлi iзденiстi керек
етедi.
Ендi Көшiмнiң отбасына және әйелi ... ... ... ... ... 9-әйелiнен 17 ұл және көп қыздар туды деп есептейдi. Ең
үлкен әйелi ... ... ... екенi айтылады. Әйелдерiнiң iшiнде
ноғай, өзбек, татар, қалмақ, ханты да бар ... ... ... ... ... 24 ... бiрi ... болса, сол ұлттың сүйiктi, сүйкiмдi, сұңқары
Сүзге сұлу едi. Баян сұлу, Ақжүнiс, Қыз-Жiбектердiң қасиеттерi және Гауһар,
Құртқа, ... ... ... қоса бiткен Сүзге ... ... ... ... ... едi. ... мәдениет, өнер, тарих
Сүзгенi сомдап көрсете алмаса кiнә ... ... ... ... ... Сүзге ханымды тек ана, әйел деп қана қарасақ қате
болар едi. Ол ... ... ... ... ... ... ... - символ нации» - деп
ақындар босқа айтпаған. Бодау, Бәйжiгiт, П.Ершов /1815-1869/ Сүзге ханымға
қалай көңiл бөлдi ... Сiбiр ... ... ... атты ... ... ... 1838 жылы «Современник» журналына басылған. 1899 жылы «Сүзге
драмасы» Тобол театрында қойылған. 1922 жылы ... ... ... ... ... Бодау жырау /1805-1922/ «Сүзге ханымды» П. Ершовтан
бұрын жырлаған. «Сүзгенi» А.Сорокин, ... ... ... ... ... ... «Сүзге» атты музыкалық ... ... ... ... ... /1548-1584/ өзiнше жырлады. Бекназарұлы
Қойлыбай Сүзге биiн ... ... «Су ... ... ... «Сүзге
ханым» Арқада ертекке айналған. «Сүзге ханым» атты ... ... ... тыңдаған. Шоқан Нарқызды Сүзгеге ... ... ... ... ... ... ... Нарқыз Қожықтың жалғыз батыр қызы ... ... ... қазақ тiлiне аударды.
Тарихшы Р.Г. Скрынников былай дейдi: «На подступах к ... ... ... Бицик-Тура. Засека на Чувашевскому ... ... ... ... Карачи». Сiбiр тарихында Сүзгеге арналып ... ... ... ... ... ... ... сарайға солқылдақ
көпiрлер әкелетiн. Қарауыл-биiктен дарияның көзге түспейтiн жерi жоқ.
Қамалдың ... ... ... шығатын таспен көмкерiлген үңгiр-шеңберлi
канал салынған. ... ... ... ... ... ... үш жаққа шыға алады. Қамал тұрған түбектiң сырты ормен айналдыра
қоршалған. Өткелдерде садақшы ... ... ... бiр жағы ... ... деп ... Сүзгеге арналған
бекiнiс қалашыққа айналған. ... ... ... бекiнiстiң асты-
үстiнде толастамайтын. Қыпшақ киiмдерiн киiп шығатын Сүзге соғыс алаңындағы
жауынгерге ... ... ... ... ... ... едi. Суда
жүзгенде, қайық ескенде, сарбаздығы басым түсетiн. Ол оқ жыландай ... ... ат ... ... ... ... Ағаштан ағашқа
секiргенде маймылдай қимылдайтын. Ақындар айтқандай «серпiнi секiргенде
сiлеусiндей» екен. Ақындар Сүзгенiң сүйегiн ... ... ... ... ... ... ... «Сәтбек батырға жекжат
Сүзге-Сыбызғы», «Сырды көрген, ... ... - деп ... ... ... ... ... тiрейдi ақындар.
Сiбiр жылнамаларында Ресей әскерлерi ... ... ... ... алып, Сүзге-тура қалашығын қоршайды. Оқиға 1582 жылы
болған. Иван ... ... ... ... ала алмай, 21 күндей соғыс
жүргiзедi. Қала қорғанысына Сүзге басшылық етедi. Атаман Гроза ... ... ... аз ... ... ... ... Сүзге Көшiм ханның
шегiнiп кеткенiн, Сiбiр ... бас ... ... ... ... ... ... ерiксiз басқа шешiмге келедi. Садақтың
оғымен құпия хат ... ... ... Онда ... көмектiң келмейтiнi
Мұхаммедқұл мен Көшiмнiң жағдайы жазылған. Сүзге ханым атаман Грозаға
тiрiдей ... тек ... ... қамалдан қайықпен шықсын деген
өтiнiш бiлдiредi. Атаман Гроза қамалдың ... ... ... бос ... ... ... Тек биiк ... түбiнде сүйенiп отырған
Сүзгеге тап болады. ... ... ... өзi ... ... Сүзгенiң
ерлiгiне риза болған Ресей әскерлерi Сүзгенiң денесiн ... ... ... ... ... ... ... Сiбiрге, Ресейге, Қазақстанға тарап кетедi. Оның
Сiбiрге, Көшiм ханға адалдығы аңызға айналады. Ресей мен ... ... ... ... ... Сүзгенiң даңқы Абай, Шәкәрiмге жетедi.
Абай Петр ... ... ... ... ... аударуды Уәйiс
Шондыбаевқа тапсырады. Ақылбек Сабалұлы Тұрабаев (1880-1919) «Сәтбек батыр»
деген дастан жазады. «Көшiм хан-Сүзге» ... ... Ақыт ... ... ... Көшiм хан заманында Ертiстiң басынан аяғына дейiн белгiлi
болған. Тобол татарларымен Ақыт қажы (1868-1940) ... ... ... ... бала күнiнде жазған «Сүзге Ершовтан» атты
дастанынан үзiндi ... мен ... кiм ... мен ... кiм ... мен ... төрт кiтапты,
Рухын өлгендердiң кiм бағады.
Ресей, Татар, Қырым, Едiлдi алды.
Оралдан Сiбiрге де, ауыз салды.
Қандастар опа ... бiр ... ... ... мен ... қалды.
Байтақ ел жүз елу жыл болды қолды,
Таланды бар дәулетi, ұрпақ солды.
Отыз ұлт өз елiнен ... ... ... ... етек толды.
Көшiм хан «От қарусыз» қапы қалды.
Жауымен тайталасты, төктi қанды.
Арпалыс ... ... ... боп ... ... отқа ... ... елiн паналады.
Өтерiн қайран ерiң шамалады.
Сүзгенiң қасиетiн Ершов жазып,
Қарақшы-қаншелектi қаралады.
Лена-Амур, Обы-Енесей терiс ... ... ... кәпiр шапты.
Табиғат, Тағдыр, Тәңiр жау жағында,
Жарты әлем бөтен елден өлiм тапты.
Күш, айла өз ... ... ... мен жан, аң-құста, болды қасап.
Тарихтың дөңгелегi керi айналып,
Алтын ел, қайғы басты, iшi босап.
Қарт Сiбiр бодан ... сағы ... жұрт ... ... iсi ... де қолдайды екен жеңген жақты,
Байыптан сырды ашсақ, айтсақ шынды.
Ал жұртым баяндайық Сүзге жайын,
Асықпай ... ... ... ... Қыз Жiбек, Ақжүнiстей,
Хан қатынын тербейiк, Сiбiр райын...
(Ескерту: «От қару»- мылтық: Төрт кiтап – Інжiл, Таурат, Забур, Құран;
Сүзге – ... ... ... ... 36 ... ... қаза тапқан; 150 жыл
– Қазақстан ... ... ... ... ... хан ... ... алдында
Зайсанға келген)
Уәйiстiң «Пушкинше» деген де өлеңi бар:
...Таяқ жеп жапа шеккенде,
Құран бердi қуатты.
Көңiлдiң жазы кеткенде,
Ән күй ... ... екен ... ... еңбек оятты.
Жәбiр көрсең оқи жүр,
Інжiл, Забур, Тауратты...
Бұл өлең Сiбiрге байланысты. Бiрiншi аударма сияқты, екiншi ақынның
өзiнен шыққан. «Ұлы ... ... мен ... ... ... Орта Азия мен
Қазақстан Көшiмге көмек бермедi ... ... ... дiнiн ... адам ... хан екенiн бiлгенiмiз жөн. Бұхар, Ноғай, Сiбiр, Ұлы Дала
хандықтары егесiп, қайта табысып, қақтығысып ... ... ... ... тек ... iздегенiмiз қалай болар екен? Қайран ер екi көзден
айырылғанша Сiбiрге жауын жолатпаған. Сiбiрдi жеке ... ... ... ... де ... ... ... Ресей әскерi Сiбiрмен айқасқанда, Көшiмнiң сарбаздары үш
аймақта соғыс жүргiзген. Ермак басқарған ... ... ... ... ... қапыда қалған. Әрине ханның қателiгi шығар? Дiттеп келгенде,
Сейтектiң, Қарашаның, Қазақ хандығының саясатын, тарихын қайта қарастырған
жөн ... ... ... ... ... ... ... бермей дәлелдi ақиқатты iздеген жөн болар. Сол ... ... ... ... ... мен ... Ұлы далаға сiңiрген еңбектерiн кiм жазбақ?
Қазақ Ордасы мен Сiбiрдiң арасын жақындатып отырған Ұлы ... осы ... қате бола ... Қозы ... ... Ер ... Манас сияқты
халық жырлары Сiбiр жерiнде шарықтай берген. Байжiгiт күйшiнiң ... ... ... ... атты биi ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«ш. бейсенованың «сүзгенің соңғы күндері» хикаятындағы лиризм мен психологизм. а.кемелбайдың "қоңыр қаз" шығармасын талдау. е.раушановтың « ғайша - бибі»поэмасының құрылымдық ерекшелігі. е.раушановтың «аспанға көшіп кеткен ел» поэмасының сипаты. е.раушановтың «қызық емес оқиға» атты поэмасының діни- мифологиялық сюжеті. ақын н.айтұлының «тоғыз тарау» поэмалар кітабына қысқаша талдау»21 бет
«Құмар Сұлу» романы8 бет
Бизнес-жоспар, оның үлгісі: Алматы қаласында сұлулық институтын құру ЖШС «Самал»25 бет
Мақтарал ауданының сұлу табиғаты және экологиялық мәселелерін болдырмау жолдары13 бет
С.Торайғыровтың "Қамар сұлу" романы7 бет
Сұлу сөздің сардары – Сәбит Мұқанов35 бет
Сұлулық30 бет
Сұлулық салонының жұмысын автоматтандыру34 бет
Сұлулық салонының жұмысын мәліметтер базасында ұйымдастыру17 бет
Ш. Бейсенованың «Сүзгенің соңғы күндері» хикаятындағы лиризм мен психологизм5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь