Қазақ халқының ұлт-азаттық көтерілісі (XVIII – XIX ғғ.)

I. Кіріспе
VIII— XIX ғасырларда қазақ халқы
Ұлт.азаттық қозғалыс

II. Негізгі бөлім
Кенесары Қасымұлы

Сырым Датұлы

III. Қорытынды

IV. Пайдаланылған әдебиеттер
VIII— XIX ғасырларда қазақ халқы сырттан төнген экспансияға қарсы үздіксіз күрес жүргізді. Қазақ қоғамы XVIII ғасырдың алғашқы жартысында Жоңғар хандығымен, оның артын ала Цинь империясымен, Орталық Азия хандықтарымен өз еркіндігі үшін тынымсыз күрес жүргізіп, ең соңында Ресей империясымен бетпе-бет келді. Мешеу көшпелі мал шаруашылығына сүйенген және өз ішіндегі феодалдық алауыздықты жеңе алмаған Жоңғар хандығы жеңіліске ұшырап, жері Цинь патшалығына қарады. Шамамен осындай дөрежедегі қазақ елін Ресей империясы өзіне қосып алды. Сөйтіп, екі-үш ғасыр бойы Орталық Азиядағы елеулі күш ретінде танылған қазақ және жоңғар мемлекеттері көрші қуатты империялардың тегеурінді ілгері жылжуын тоқтата аларлықтай қарсылық көрсете алмады.
Ұлт-азаттық қозғалыс — отар елдерге тән тарихи құбылыс. Ұлт-азаттық қозғалыстың басты мақсаты — ұлтты езгіден азат ету, оның ұлттық мүддесін қорғайтын мемлекеттілігін қалпына келтіру және отаршылдық билікті жою арқылы ұлттық дербестікке қол жеткізу. Демек, ұлт-азаттық қозғалыс — отар халықтардың отарлық езгіге қарсы жалпы халықтық күресі.
Оның басты мақсаты — ұлтты өзге мемлекеттің экономикалық, саяси және басқа езгісінен азат ету, елдің табиғи ұлттық мүддесін қорғауға қабілетті мемлекеттілігін қалпына келтіру. Отаршыл жүйені жою және отарсыздандыру шараларын іске асыру арқылы шынайы дербестікке қол жеткізу. Яғни, ұлт-азаттық қозғалыс дегеніміз — отарлық тәуелділіктегі халықтардың жат-жұрттық езгіге қарсы жалпыұлттық күресі.
XVIII ғасырдағы қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық жолындағы күресі — Отан қорғау мақсатын көздеді. Елдің бір бөлігі жау қолында қалған жағдайда оны азат ету ісі жалпыұлттық міндетке айналды. Отан соғысы мен ұлт-азаттық қозғалыстың мақсаты ортақ — елдің мемлекеттік тәуелсіздігі мен аумақтық тұтастығын сыртқы қауіптен қорғау. Сондықтан бұл ұғымдар бір-біріне жақын, мазмұны жағынан өзара астасып жатыр. Дегенмен ұлт-азаттық қозғалыстың мазмұны тереңірек. Ұлт-азаттық күрес қоғам өмірінің барлық салаларымен байланыста дамиды. Мұндай байланыстылық тек саясат пен экономикадан ғана байқалып қана қоймай, қоғамның мәдени-рухани жағын да қамтиды. Ұлт-азаттық қозғалыс — бұл ұлттық, әлеуметтік, экономикалық, саяси, діни, рухани қайшылықтардың түйіні. Демек, ұлт-азаттық қозғалыстар туралы жан-жақты шынайы тарихи контексте оқып-үйренуіміз қажет.
1. Қазақстан тарихы: Аса маңызды кезеңдері мен ғылыми мәселелері. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық - гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық/М.Қойгелдиев, Ө.Төлеубаев, Ж.Қасымбаев, т.б. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. ISBN 9965-36-106-1
        
        СӨЖ
Тақырыбы: Қазақ халқының ұлт-азаттық көтерілісі (XVIII - XIXғғ.).
Орындаған:
Факультет:
Топ: ... ... ... ... -- XIX ... ... халқы
Ұлт-азаттық қозғалыс
II. Негізгі бөлім
Кенесары Қасымұлы
Сырым Датұлы
III. Қорытынды
IV. Пайдаланылған әдебиеттер
VIII -- XIX ... ... ... сырттан төнген экспансияға қарсы үздіксіз күрес жүргізді. Қазақ қоғамы XVIII ғасырдың алғашқы жартысында Жоңғар хандығымен, оның артын ала Цинь ... ... Азия ... өз ... үшін ... күрес жүргізіп, ең соңында Ресей империясымен бетпе-бет келді. Мешеу көшпелі мал шаруашылығына сүйенген және өз ішіндегі феодалдық алауыздықты жеңе ... ... ... ... ... жері Цинь патшалығына қарады. Шамамен осындай дөрежедегі қазақ елін Ресей империясы өзіне қосып алды. ... ... ... бойы Орталық Азиядағы елеулі күш ретінде танылған қазақ және жоңғар мемлекеттері көрші қуатты империялардың тегеурінді ілгері жылжуын тоқтата ... ... ... ... ... -- отар ... тән тарихи құбылыс. Ұлт-азаттық қозғалыстың басты мақсаты -- ұлтты езгіден азат ету, оның ұлттық ... ... ... ... ... және ... билікті жою арқылы ұлттық дербестікке қол жеткізу. Демек, ұлт-азаттық қозғалыс -- отар халықтардың отарлық ... ... ... ... күресі.
Оның басты мақсаты -- ұлтты өзге мемлекеттің экономикалық, саяси және басқа езгісінен азат ету, елдің табиғи ... ... ... ... мемлекеттілігін қалпына келтіру. Отаршыл жүйені жою және отарсыздандыру шараларын іске асыру арқылы шынайы ... қол ... ... ... қозғалыс дегеніміз -- отарлық тәуелділіктегі халықтардың жат-жұрттық езгіге қарсы жалпыұлттық күресі.
XVIII ғасырдағы қазақ халқының ... ... ... ... ... ... -- Отан ... мақсатын көздеді. Елдің бір бөлігі жау қолында қалған жағдайда оны азат ету ісі жалпыұлттық міндетке айналды. Отан ... мен ... ... ... ... -- ... ... тәуелсіздігі мен аумақтық тұтастығын сыртқы қауіптен қорғау. Сондықтан бұл ... ... ... ... жағынан өзара астасып жатыр. Дегенмен ұлт-азаттық қозғалыстың мазмұны тереңірек. Ұлт-азаттық ... ... ... барлық салаларымен байланыста дамиды. Мұндай байланыстылық тек саясат пен экономикадан ғана ... қана ... ... ... ... да ... Ұлт-азаттық қозғалыс -- бұл ұлттық, әлеуметтік, экономикалық, ... ... ... ... ... ... ұлт-азаттық қозғалыстар туралы жан-жақты шынайы тарихи контексте оқып-үйренуіміз қажет.
Қазақ халқының төл тарихы революцияға дейін де, ... ... де ... ... ... ... еуроцентристік қағидалар тұрғысынан зерттелді. Отаршылдық дәуірде ұлт-азаттық күрестерге деген айдар тағылды. Ал оған ... , ... ... ... ... ... ... адамзаттың өркениет көшінде өз этносын сақтап қалу жолындағы халықтың азапты күресі жоққа шығарылды. Осылайша ... ... ... ... ... ... талай шындықтар бұрмаланды.
Ұлт-азаттық қозғалыстардың туу себептері.[өңдеу]
Абылай хан
Аса қиын сыртқы саяси жағдайлар Әбілқайыр мен Әбілмәмбетке, Абылай ханға Ресейдің қол ... ... ... ... Солай бола тұрса да, Ресейдің Кіші жүз бен Орта жүзді өзіне қосып алуы ... де ... ... Мысалы, Кіші жүздің ханы Әбілқайырды Орта жүздің ... ... бірі ... ... ... ... дағдарысты аңғартады. Ал Абылай ханның қайтыс болуы Орта жүз бен Ұлы жүз аумағында да саяси дағдарыс ... ... ... ... ... ... үкіметі бұдан былай қазақ хандарының іс-әрекетіне бақылау жасап, хан тағына қабілетті, беделді үміткерлерді жібермеуге күш салды. Керісінше, Ресей бағытын ... ... ... қазақ қоғамын жікке бөлуді одан әрі жалғастырды. Сондықтан отаршылдықка қарсы күрестің бастапқы ... ... ... ... ... рубасылары, билер, батырлар басшылық етті.
Ресей империясының XIX ғасырдың 20-жылдарындағы реформалары ... ... ... ... ... Бұл өз ... Қазақ жерінің тұтастығын көздеген сұлтандар Саржан және Кенесары Қасымұлы бастаған кең аукымды ұлт-азаттық қозғалыстарды тудырды.
Кенесары Қасымұлы
Ал XIX ... ... мен ... ... ... ... Ресейге қосылуының аяқталу кезеңі болып есептеледі.
Қазақстанның Ресейге түпкілікті қосылу дәуіріндегі ұлт-азаттық қозғалыстарға К.Қасымұлы, Ж.Нұрмұхамедұлы, ... ... ... ... ... ... Ресей үкіметінің әр түрлі әкімшілік-саяси шаралары қазақ көшпелі қоғамының дәстүрлі құрылымын бұзды. Мұның өзі оның ... ... ... ... ... туғызып отырды. Бұл фактор өз кезегінде мақсат-мүдделері мен табиғи құқығы аяқ асты болғандардың табанды ... ... ... дамуындағы тепе-теңдіктің бұзылуы сол қоғамның барлық әлеуметтік элементтерін азаттық күрес аясына тоғыстырды.
XVIII -- XIX ғасырлардағы қазақтардың тәуелсіздік үшін ... орыс ... ... ... ала ... қоғамдық өзгерістерге қарсы күрес ретінде көрінді. Ал, шын ... бұл ... ... ... ... сонымен бірге екі өркениеттің, екі этностық жүйенің арасындағы қақтығыс еді. Ұлт-азаттық ... ... ... ... ... жіберген хандық билікті қалпына келтіру әрекеті байқалды. Көтерілісшілер өзінің ұлттық мүддесін қорғайтын мемлекеттілік белгілерін қайта жаңғыртты.
Қазақстандағы ... ... даму ... ... ... ... отаршылдығына қарсы тәуелсіздік жолындағы күресі ұзаққа созылып, XVIII ... ... ... мен XX ... 80-жылдарын қамтыды.
Сырым Датұлы
Халық бұқарасының алғашқы әрі тегеурінді ... бірі -- ... ... ... ... қозғалыс. Кіші жүз қазақтарының көтерілуіне патша өкіметінің қазақтардың "ішкі жаққа", Жайық сыртына өтуіне тыйым салуы, қазақ билеушілерінің бір бөлігінің ... ... ... ... ... еді. Ресейдегі шаруалар көтерілісінің көптеген қолбасшылары сияқты Сырым батырға да ... ... ... ... тән еді. Сырым билердің қазақ қоғамындағы рөлін көтеру мақсатын көздеді. Сонымен қатар хандық билікті келтіруге де өз келісімін берді. ... ... ... және ... ... ... сипаты соңғы кезеңге дейін сақталды.
1836 -- 1838 жылдардағы старшын ... ... ... ... ... ... ... билікке, сондай-ақ сол билікке сүйенген Жәңгір хан бастаған феодалдар тобына қарсы ашу-ызасының ... ... еді. Бұл ... Исатай Тайманұлы бастаған қозғалыс қазақ топырағындағы ашық ... ... ... ... қоғамдық қарсылық болды.
1836 -- 1838 жылдардағы көтеріліс оған дейінгі қозғалыстардан ерекшелеу болатын. Бұл уақытта қазақ ... ... ... ... қол астына еріксіз еніп, отаршылдық саясат барған сайын өктем ... ала ... еді. ... ... жойылуы, жаңа әкімшілік басқару жүйесінің енгізілуі, қазақтардың құнарлы жерлерден ығыстырылуы, міне, осының бәрі көтерілістің ... ... ... ... қарсы бағытын айқындап берді. Бұл стихиялы көтеріліс бола тұра, ... ... мен оның ... ... ... ... ... табандылықпен күрескенін атап өту қажет. Сөйтіп, ол өзінің алдына қойған мақсатты күресінің ... ... ... алдында адалдығын дәлелдеді. Ал көтеріліске қатысқан кейбір билер тобының тұрақсыз әрекеттері, жазалаушы күштердің басымдылығы көтерілістің жеңіліске ұшырауын жылдамдатты.
Қазақстандағы ұлт-азаттық ... ... ... қуаттылығы жағынан ең ірісі -- 1837 -- 1847 жылдардағы көтеріліс. Көтерілістің басталған уақыты патшалық Ресейдің ... ... ... еніп, әкімшілік-әскери шараларымен әлі де болса дербестігін ... ... ... ... ... ... келді. Орта жүздегі округтік басқару жүйесіне қарсы басталған бұл көтеріліс Абылай ханның ұрпағы Кенесары Қасымұлының басшылығымен ... ... ... 10 жыл бойы Ресейдің саясатына ықпал ете отырып, Орта және Ұлы жүздердің басым бөлігінің Ресейдің қол астына ... кіру ... ... ... ... да ... шегерді. Кенесары Қасымұлы бастаған козғалыс жеңіліске ұшырағаннан кейін ғана Орта жүз ... ... ... ... ... ... Ұлы жүз ... ауыз салуға мүмкіндік алды. Көтеріліс өлі де толығымен Ресейдің құрамына кіре ... ... ... жағынан бүкіл үш жүзді қамтыды. Кенесары қозғалысы әлі де дербестігін сақтап қалған жерлерде орыс отаршылдығының ... ... ... ... Қазақ елінің Ресей империясының құрамына енгеннен бергі ... ... ... ... ... мен күрес тәсілдеріне байланысты мынадай кезеңдерге бөлуге болады. ... ... -- XVIII ... соңы және XIX ... ... жартысы аралығын қамтиды.
Қазақ қоғамындағы қалың бұқара ... ... ... бұл ... ... ... ... себептерге байланысты билеуші әлеуметтік топ жетекші рөл атқарды. Сырым Датұлы (1783 -- 1797 ... ... ... (1836 -- 1838 ... Кенесары Қасымұлы (1837 -- 1847 жылдары), Есет Көтібарұлы (1847 -- 1858 жылдары) және Жанқожа Нұрмұхамедұлы (1856 -- 1857 жылдары) бастаған ... ең ... ... ... ... ... көрінісі болатын.
Ақбұлақ соғысы.jpg
Ұлттың саяси белсенді тобы ұлттық тәуелсіздікті қорғау ісінде орасан зор табандылық танытқанымен, қазақ ... ... ... ... асып кете ... қару күші, экономикалық қуаты мен отарлау әдіс-айласы басым империялық жүйе ... ... ... ... ... ... Ендігі уақытта сұлтан, батыр мен би сияқты әлеуметтік топтардан тұрған басқарушы элита жалпыұлттық мәселелерді шешу ісінде өз ... ... ... ... ... ... ... -- зиялылар тобының қызметімен байланысты. 1867 -- 1868 ... ... ... ... қоғамында дербестіктің ізін де қалдырмады, ал 1886 жылы (Түркістан уалаяты бойынша) және 1891 жылы күшіне енген Ережелер қазақ жерін орыс ... ... деп ... ... аграрлық реформасы тұсында жүргізілген орыс шаруаларын қазақ жеріне әкеліп жаппай қоныстандыру шаралары қазақ қоғамының дәстүрлік құрылымына әсер ... ... ... ... жағдайда ұлт тағдыры мен оның табиғи сұраныс-тілектерін, сондай-ақ ... ... ... мақсаттарға жұмылдыра алатын заман талабына сай қабілетті әлеуметтік күш өзін көрсете бастайды. Ол ұлт ... ... ... А. ... мен ... ... бұл топ ұлттық құндылықтарды қорғау және негізгі мақсат-міндеттерді анықтау тұрғысынан халық ағарту ісін негізгі мұрат ретінде алға тартты. Газет-журнал және ... ... ісі ... алынды. Заман сұранысына жауап реакция ретінде өмірге қазақ ұлтшылдығы келді. Бұл сыртқы экспансияға қарсы және оны тоқтатуды көздейтін, сондай-ақ ... ... ... және оларды жаңғырту ұстанымындағы ұлтшылдық болатын. Ұлттық күрестің негізгі идеялық тіректері қазақ жерінің тұтастығын сақтау, ұлттық мемлекеттілікті қалпына ... ана ... ... ... жүйесін қалыптастыру сияқты ұғымдардан тұрды.
Алаш партиясының жетекшілері
1916 жылғы көтеріліс ресейлік биліктің терең дағдарысқа келіп тірелгендігін, қазақ халқының отарлық ... ... ... әзір ... көрсетті. Ал 1917 жылдың күзінде Алаш партиясының өмірге келуі, осы жылдың соңына карай Түркістан ... және Алаш ... ... құру ... шешімдердің қабылдануы ұлт-азаттық қозғалысының империядағы басқа да азаттық үшін күресуші күштермен бірлікте жүргізген қызметінің басты нәтижелері ... ... ... ... кезеңі -- Кеңестік билік жағдайында жүрді. Жер мәселесінің толық шешімін таппауы, ішкі Ресейден қазақ жеріне ... ... ... ... шикізаттық сипат алуы, орыстандыру үдерісі, қазақ ұлтының өзін- өзі мемлекеттік басқару ... ... ... үшін қозғалыстың жаңа мазмұн алуына негіз болды. Т.Рысқұлов, С.Сәдуақасов, С. Қожанов, Ж.Мыңбаев және басқа белсенді ... ... ... топ, ... ... ... ... келесі екінші болатын. Бұл буын өзінің бар күш-жігерін кеңестік автономияға ұлттық мазмұн беруге ... ... ... ... бұл ... саналы түрде бұрмалап, немесе көрінісі ретінде бағалады.
XX ғасырдың 20 -- 30-жылдары мемлекет тарапынан тынымсыз жүргізілген ... ... ... ұлт ... ... екі буынын да жойды. 20 -- 30-жылдар ... ... ... ... ретінде көрінген 372 шаруалар көтерілісі саяси жетекшісіз қалған бұқара халықтың зорлықшыл саяси жүйеге көрсеткен ашық қарсылығы болды.
Кеңестік ... жүйе ... ... ... азаттық үшін күрес шетелдік эмиграция күшімен жүргізіле бастайды. Ал оның ең ірі ... ... ... ... Ол ... ... ... және Берлин қалаларында шығып тұрған журналында (1929 -- 1939 жылдары) үздіксіз жариялап отырған мақалалары мен зерттеу ... ... ... ... әлемдік қауымдастыққа жеткізу міндетін өз мойнына алды.
Осы бағытта ол азаттық қозғалысқа өлшеусіз үлес қосып, жаңа тарихи кезеңде ұлттық сананың ... ... зор ... ... ғасыр басындағы ұлт-азаттық қозғалысқа тән ерекшелік -- оның ... ... ... халықтарымен күш біріктіруге ұмтылысы болды. Қай тұрғыдан болсын мұндай әрекет 1917 жылғы революциялық өзгерістерге шейін ... және ... 1916 -- 1917 ... ... пен ... және ... азамат соғысы тұсында қазақ пен башқұрт азаттық қозғалыстарының өзара саяси қолдаушылық әрекеттерінен анық байқалды.
Кеңестік дәуірде республика тұрғындары Коммунистер партиясының орталық ... ... ... ... ... отырды. 1929 -- 1931 жылдары күштеп ұжымдастыруға қарсы шаруалар ... 1959 жылы ... ... ... ... ... ... толқулары, ұлт саясатындағы қателіктер себеп болған 1979 жылғы Целиноградтағы оқиғалар да ... ... бірі ... ... Алматыдағы Желтоқсан көтерілісі қазақ халқының тәуелсіздік үшін жүргізген ғасырлар бойғы күресін аяқтады.
Міне, бұл ... ... ... мен ... ... ... ... күрделі жолдан жүріп өткендігін, сондай-ақ осы жолда негізгі мақсат пен мүддесінен ауытқымағандығын айғақтайды.
Қорытынды:
VIII -- XIX ... ... ... ... ... ... ... үздіксіз күрес жүргізді. Қазақ қоғамы XVIII ғасырдың алғашқы жартысында Жоңғар хандығымен, оның артын ала Цинь империясымен, Орталық Азия хандықтарымен өз ... үшін ... ... ... ең ... ... ... бетпе-бет келді. Мешеу көшпелі мал шаруашылығына сүйенген және өз ішіндегі феодалдық ... жеңе ... ... ... ... ... жері Цинь ... қарады. Шамамен осындай дөрежедегі қазақ елін Ресей империясы өзіне қосып алды. Сөйтіп, екі-үш ғасыр бойы Орталық ... ... күш ... ... ... және ... ... көрші қуатты империялардың тегеурінді ілгері жылжуын тоқтата аларлықтай қарсылық көрсете алмады.
Ұлт-азаттық ... -- отар ... тән ... ... ... ... ... мақсаты -- ұлтты езгіден азат ету, оның ... ... ... ... ... келтіру және отаршылдық билікті жою арқылы ұлттық ... қол ... ... ... ... -- отар ... отарлық езгіге қарсы жалпы халықтық күресі.
Пайдаланылған әдебиеттер:
Қазақстан тарихы: Аса ... ... мен ... ... ... ... беретін мектептің қоғамдық - гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық/М.Қойгелдиев, Ө.Төлеубаев, ... т.б. -- ... ... 2007. ISBN ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ әдебиеті16 бет
Амангелді Иманов3 бет
Желтоқсан оқиғалары3 бет
Желтоқсан оқиғасының тарихтағы орны18 бет
Кенесары бастаған қазақ халқының ұлт-азаттық күресі9 бет
Кенесары ханның халық ауыз әдебиетіндегі бейнесі17 бет
Қарқара көтерілісі22 бет
Әдеби байланыс Хасен Оралтай және Қажығұмар Шабданұлы шығармашылығы7 бет
18-19 ғғ. Қазақстан территориясындағы ұлт-азаттық қозғалыс14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь