Өсімдіктегі су алмасу физиологиясы

Өсімдіктер денесінің басым көпшілігі (70-85%) судан тұрады. Өзінің өте ғажайып қасиеттеріне байланысты су барлық тіршілік әрекеттерінде негізгі орын алады.
Тұтас организмдегі судың маңызы орасан зор және алуан түрлі деуге болады. Тіршіліктің ең алғашқы түрлері сулы ортада пайда болған, кейін осы орта организмдер клеткаларыңда тұйықталған күйге айналады. Жер бетіндегі белгілі тірі организмдердің барлық түрлері сусыз тіршілік ете алмайтындығы кімге болса да түсінікті.
Қазіргі кездегі ғылыми мәліметтерге сүйене отырып, барлық био-логиялық жүйелердегі судың маңызын төмендегіше бейнелеуге болады. Сулы орта организмдердің клеткадағы молекулалардан бастап ұлпа және мүшелерге дейінгі бөліктерін біртұтас жүйеге біріктіреді. Өсімдіктер денесіндегі су топырақтан енетін ылғалдан бастап жапырақтың ауамен шектесетін бетіне дейінгі аралықты түтастыратын орта болып есептеледі.
Су ең жақсы, күшті еріткіш және тіршілік әрекеттеріне байла-нысты биохимиялық реакциялар жүзеге асатын негізгі орта болып есептеледі.
Су клеткадағы қүрылымдық бөліктерді қалыптастыруға қатыса-ды. Белок молекулаларындағы су олардың күрылысын анықтайды. Егер белоктың қүрамындағы суды түрлі әдістермен бөліп алса, ол үйып (коагуляцияланып) түнбаға айналған болар еді.
Су биохимиялық процестердің тікелей сыңары. Ол фотосинтез процесінде электрондар доноры болса, тыныс алуда тотыгу — то-тықсыздану реакцияларына қатысады. Су көптеген заттардың ыды-рау және синтезделу процестеріне қажет.
Су жоғары сатыдағы өсімдіктердегі ксилема және флоэмадағы симпласт пен апопласт арқылы заттардың таралуын жүзеге асыра-тьщ тасымалдау жүйесінің негізгі мүшесі болып есептеледі.
Жылу сиымдылығының және меншікті булану жылылығының өте жоғарылығына байланысты су ұлпалар температурасының күрт өзгеруінен сақтайды.
Су жақсы амортизатор ретінде организмдерді механикалық әсер-лерден қорғайды.
Осмос және тургор қысылымдарына байланысты су өсімдік клет-каларының, ұлпаларының және мүшелерінің серпімділік күйін қам-тамасыз етеді.
Үдемелі эволюция барысында өсімдік организмінде судан салыс-тырмалы тәуелсіздік қалыптасты. Балдырлар үшін су өліге дейін негізгі тіршілік ортасы болып қалды. Жер бетіндегі споралы өсімдіктерде көбею кезеңінде судан тәуелділік сақталды. Тозаңдану арқылы жыныстық жолмен кобейетін өсімдіктер бүл процеске суды қажет етпейді. Олардың тіршілік әрекеттеріне қажетті суды қабыл-дап және үнемді шығындайтын тетіктері күрделеніп, жетіліп келеді.
        
        ӨСІМДІКТЕГІ СУ АЛМАСУ ФИЗИОЛОГИЯСЫ
2.1. Судың өсімдік тіршілігіндегі маңызы
Өсімдіктер денесінің басым көпшілігі (70-85%) судан тұрады. Өзінің өте
ғажайып қасиеттеріне байланысты су ... ... ... ... ... организмдегі судың маңызы орасан зор және алуан ... ... ... ең ... ... сулы ... пайда болған, кейін осы
орта организмдер клеткаларыңда тұйықталған күйге айналады. Жер бетіндегі
белгілі тірі организмдердің барлық ... ... ... ете ... ... да ... ... ғылыми мәліметтерге сүйене отырып, барлық био-логиялық
жүйелердегі судың маңызын төмендегіше бейнелеуге ... Сулы ... ... молекулалардан бастап ұлпа және мүшелерге дейінгі
бөліктерін біртұтас жүйеге біріктіреді. Өсімдіктер ... ... ... ... ... жапырақтың ауамен шектесетін бетіне
дейінгі аралықты түтастыратын орта болып есептеледі.
Су ең жақсы, күшті ... және ... ... байла-нысты
биохимиялық реакциялар жүзеге асатын негізгі орта болып есептеледі.
Су клеткадағы қүрылымдық бөліктерді қалыптастыруға қатыса-ды. Белок
молекулаларындағы су ... ... ... Егер ... қүрамындағы
суды түрлі әдістермен бөліп алса, ол үйып (коагуляцияланып) түнбаға
айналған болар ... ... ... ... ... Ол фотосинтез процесінде
электрондар доноры болса, тыныс алуда тотыгу — то-тықсыздану реакцияларына
қатысады. Су көптеген заттардың ... және ... ... ... жоғары сатыдағы өсімдіктердегі ксилема және флоэмадағы симпласт пен
апопласт арқылы ... ... ... ... ... ... мүшесі болып есептеледі.
Жылу сиымдылығының және меншікті булану ... өте ... су ... ... күрт ... ... жақсы амортизатор ретінде организмдерді механикалық әсер-лерден
қорғайды.
Осмос және тургор қысылымдарына байланысты су өсімдік клет-каларының,
ұлпаларының және ... ... ... ... етеді.
Үдемелі эволюция барысында өсімдік организмінде судан ... ... ... үшін су ... ... ... тіршілік
ортасы болып қалды. Жер бетіндегі ... ... ... ... ... ... Тозаңдану арқылы жыныстық жолмен кобейетін
өсімдіктер бүл ... суды ... ... ... ... ... суды ... және үнемді шығындайтын тетіктері күрделеніп,
жетіліп келеді.
2.2. Судың молекулалық құрылысы мен қасиеттері
Табиғаттағы су - газ (бу), ... және ... (мүз) ... ... ... осы ... құрылысы біркелкі болмайды. ... ... ... суда жаңа ... ... болады. Судың қатты күйінің
өзі кем дегенде екі ... ... ... ... мұз және кристалсыз шыны
тәріздес аморфты (пішінсіз) деп бөледі. ... суды ... ... тез ... молекулалары кристалдық тор ... ... шыны ... күйге айналады. Судың бұл қасиеті организмдерді — ... ... мүк ... тез мұздатуға мүмкіндік береді.
Судың физикалық қасиеттеріне оның тығыздығы, ... және қату ... ... ... жылу ... ... ... және жұғу
қабілеті жатады.
Барлық заттар қыздырғанда көлемін ұлғайтып, тығыздығын кемітеді. Судың
ең жоғарғы тығыздығы 4 ... ... ... Осы
температурадағы 1 см3 судың салмағы 1 г-ға тең ... ... ... ұлғайып, ерігінде күрт азаяды.
Температура 100°С-ға дейін көтерілгенде судың тығыздығы 4 %-ке кемиді.
Қысым 0,1013 МПа-ға (1 атм) тең ... ... су ... қатып, 100°С-
да қайнайды. Судың бұл қасиеті химиялық ... ... ... ... ерекше екендігін көрсетеді. Бұл айтылғанды мынандай
салыстырумен ... ... СН4, NН, Н2О, НҒ, Ие Бұл ... ... 10 ... және 10 электроны бар, метаннан неонга дейін сутек
атомдар саны біртіндеп кемиді. Осы заттардың балқу температурасы тиісінше ... -33, 100, -19, -246° ... ... ... жылылығы өте жоғары — 335 Дж/г шамасында
болады. Судың буға айналғандағы жасырын жылылығы (2,3 ... ... 7 ... ... артық.
Судың жылу сиымдылығы (температурасын 1°С-ға көтеру үшін ... ... ... ... 5-30 есе ... ... ... сыбағалы жылу сиымдылығы басқа заттармен салыстыру үшін
пайдаланатын өлшем болып есептеледі.
Судың бұл қасиеттері өсімдік ... ішкі ... ... әсер ... және ... температурасының, жылу сиымдылығының өте жоғарылығы
су молекулаларының өзара тартылу күшінің мықтылығын, соған ... ... ішкі ... күші де жоғары екендігін дәлелдейді.
Су деңгейінде, молекулалардың өзара ілінісуі толық ... ... ... ... Су ... ... ... көтерілгенде
оның жұққыштық қасиеті байқалды. Қылтүтіктердің ауамен шектесетін қабаттағы
су молекулаларының ... күші ... ... жұғу ... ... ... ... судың деңгейі ойықтау болып
келеді.
2.2.1. Судың молекулалық қүрылымы
Су молекуласында сутек пен оттек ядроларына ортақ екі жұп ... ... ... ... ... оң ... ... емес зарядтардың кеңістікте алшақ ... ... ... (полярлығын) бейнелейді. Оттегі ядросы мен сутегі
атомының жеке ядроларының аралығындағы қашықтық шамамен 0,099 нм, олардың
байланысу ... ... ... 105° ... ... ... ... айналасыңдағы электрондар тэтраэдрлік
құрылым жасап орналасқан. Осы ... ... төрт ... ... ... ... алады. Бұл әлсіз сутекті
байланысты ажырататын ... ... ... 18,84 ... ... ... Н-0 ... энергиясы 460,4 кДж/моль).
Су молекуласывдағы электрондар оттегі ... ... ... ... бөлінеді. Нәтижесінде су молекуласы сутек ... ... (ОН~) ... ... ... бос ... ион
тұрақты дербес бола алмайды. Ілезде су ... ... ... ... Н + Н2О = Н3О. ... ... нәтижесінде судың
бір молекуласындағы протон ... ... ... ... ... пайда болады:
Н2О + Н2О = Н3О+ + ОН".
Айтуға ыңғайлы болу үшін ... (Н3О ) ... Н деп ... ... құрылысын мұздың құрылысымен салыстырғанда ... ... ... ... қысым жағдайыңда пайда болған
мүздың құрылысында әрбір жеке молекуласы тэтраэдрлік басқа төрт ... Осы ... ... су ... төрт ... байланыс
арқылы тэтраэдр төбесіндегі су молекуласымен байланысады. Түгел ... ... ... ... ... ... құрамындағы оттегі атомдарының ара қашықтығы шамамен 0,276 нм-ге
тең. Мұз балқығанда бұл ... ... ... бірге сутектік
байланыстардың ... 15 %-і ғана ... ... ... ... ... ... екі топқа бөлуге болады. Бірінші топтағылардың
ұйғаруынша (Самойлов) сүйық судың құрылысы ... ... оның ... судың мономерлік молекулалары орналасқан. Судың мұз тәріздес
қаңқасы молекулалардың жылулық қозғалуымен және ... ... ... ... (К+, КЬ+, Сз+) ... А13+, Іл'+, ОН , SО42~ ... ... құрылысын бекітеді.
Екінші топтағы болжамдар бойынша су мұз тәріздес құрылымдар мен
мономерлік молекулалардың ... ... ... деп ... ... ... ... құрылысының желісі (В.В.Полевой,
1989).
Сұйық судың ішінде сутектік байланыстардың қатысуымен пайда ... ... ... ... ... ... жоқ, ... өте
аз аймақтармен кезектесіп араласқан сияқты болады. Бұл екі болжамдардың
арасында айтарлықтай ... жоқ ... ... ... ұғымдарға
мыналар жатады: екі түрлі құрылымның молекулалары ретгеліп жайғасқан (мұз
төріздес құрылымдар, кластерлер) және сутектік байланыстары өте аз, ... ... ... болуы; су құрылысында молекулалардың
жылулық қозғалысының бүлдіргі әсер ететіндігі.
2.2.2. Судың ерітінділердегі күйі
Судың ... ... тағы бір ... оның өте ... ... жатады. Сұйықтықта байкалатын электрлік әсерлерді
мынадай мысалмен ... ... ... (С^ және (22) бар және
белгілі ара қашықта г орналасқан ... ... ... пайда болатын электрлік күш Кулон заңы бойынша анықталады:
Электрлік күші =
Мұндағы, Е - пропорционалдық тұрақты (вакуум ... деп ... - ... ... ... үшін 1-ге тең, О° ... және 760 мм
с.б. ауа үшін 1,00058-ге тең).
Судың 20° С температурадағы диэлектрлік ... 80,2 және ... 78,4. Бұл ... үшін өте ... ... Полярсыз сұйықтық -
гексанның (СН3 — (СН2)4— СН3) диэлектрлік өткізгіштігі 1,87-ге тең. ... аз ... ... ... ... тән. ... ... Na+ және СI иондарының ... ... ... ... ... 43 есе ... Сондықтан гександағы NaС1-дың
диссоциациялану деңгейі судағы ... ... ... ... ... ... иондардың көп мөлшері диссоциацияланбай
қалады.
Су зарядты бөліктер үшін жақсы еріткіш, ал ... ... ... ... ... ... мысалы, белоктардың, фосфатидтердің
молекулаларында полярлы және полярсыз топтары болады. Бұл ... ... ... топтары орталығында, полярлы топтары сырт ... ... ... ... ... ... Мицеллалардың
бұндай ерекшеліктері биологиялық мембраналардың клеткаға жөне органоидтарға
суды ендіру және олардан оны шығару қабілеттігін тежейді.
Электролиттер ерітіндісі. ... ... ... бар ... ... ... ұшырайды. Сұйық (қанықпаған) ерітіндіде ол өзгеріс
зарядталған иондарға ... ... ... ... ... таза ... ... тығыздығы төмен ірі иондарға қарағанда, күштірек өсер
етеді. Бұлардың екеуі де судың қалыпты ... ... ... ... ... ... ... суға енгенде көлемінің ірілігінен мұз
тәріздес қанқасын бұзады. Бұнда ерітіңдінің тұтқырлығы ... ... ... ... ... ... таза судыкінен төмендейді де (Іі+,
Na+, Мg2+, Ғ), ал майда гидраттанған иондардың (К+, Rb+, NН4+, Сs+, С1, ... N0 т.б.) ... ... электрлік өрісіндегі судың барлық жақын молекулалары ... ішке ... ... ... ... ... ішке ... оң полюстермен бағытталады. Осы ішкі ионмен тығыз
байланысқан су молекулаларының қабатын бірінші, немесе жақын гидратация ... Бұл ... ... қашықтау орналасқан молекулалар қабатын
екінші, немесе қашық гидратация деп атайды.
Бірінші гидратация күйіндегі су молекулаларының ... ... ... ... молекулалармен алмасу тепе-теңдігінде болады. Ал екінші
гидраттық қабықтағы ... ... ... ... алғашқы
құрылысын бұзады. Осы қабаттың сыртындағы су құрылысы өзгеріссіз қалады.
Иондармен байланысқан суды осмостық байланысқан су деп те ... ... ... ... қысымның негізгі бөлігі. Ерітіндінің
концентрациясы жоғарылаған сайьш (1,5-2 ... ... ... ... ... да, ... ... бұзылады: таза су құрылысы кристалл —
шартты күйге ауысады. Ерітіндідегі иондар саны көбейген ... ... да ... ... Демек, қалған сутектік байланыстарды
ыдыратуға және ерітіндінің ... ... ... ... азаяды.
Белоктар ерітінділері. Белоктардың гидраттануы судың гидрофшъдік (ионды
және ... және ... ... ... оның ... ... ... бос кеңістіктерде
тұйықталып қалуына байланысты.
Иондық (NН +, СОО ) және электробейтарапты (-СООН, -ОН, ~СО, —NH, —NH,,
—С(NН2-) топтармен ... су ... ... ... ... ... ... Белок молекуласындағы ионданған
топтардың саны ортаның реакциясына (рН) байланысты. Изоэлектрлік нүктедегі
белок өте нашар ... және ... ... ... - СН3, валиндегі
-СН-(СН3)2, лейциндегі - СН2-СН-(СН3)2 сияқты гидрофобты топтар судың
құрылыстылығын ... ... ... ... ... ... липидтік бөлігі де судың ... ... ... ... су ... ... ... болуына қатысып, қалған бөлігі көдімгі судың Қасиетін сақтап қалуы
мүмкін.
Белоктардың суда ерігіштігі өте құбылмалы ... ... ... ... ... тікелей байланыстылық жоқ деуге болады.
Мысалы, құрғақ коллаген белогы, альбуминге қарағанда суды көбірек
байланыстырады да, суда ... ... - ... ... макромолекулалар өздерін қоршаған суға түрліше әсер етеді.
Олардың ... ... ... ... күйіне және сыртқы
жағдайларға байланысты судың көп ... аз ... мұз ... тұрақты
құрылысы қалыптасуы мүмкін.
2.3. Судың өсімдік клеткасында алмасуы
2.3.1. Клеткадағы ... ... ... судың мөлшері өте өзгергіш және құбылмалы болып
келеді. Ол өсімдік түрлеріне, ... ... және ... ... ұдайы өзгеріп тұрады.
Клеткалар мен ұлпалардағы суды бос және байланысқан деп екі ... ... су ... ... ...... молекулаларды
гидраттайтын), коллоидтық және қылтүтікті ... ... ... ... бос су оңай жылжып, таралғыш келеді. Егер ... ... ... ... ... ... 1-10 ... шамасында оның
қоршаған ортадағы және тамырдың ішкі ұлпалары құрамындағы мөлшері бірдей
болғандығы байқалады. Бүл жағдай ... ... ... ... ... өте ... ... Бидайдың жас тамырындағы судың
3/4 вакуольде, 1/4 клетка қабықтарында және 1/20 бөлігі ғана цитоплазмада
болады екен. ... ... ... ... ... ... ... цитоплазманың құрамында болады.
Клеткадағы су осмос және биоколлоидтардың бөріту күшімен ұсталып
тұрады. Судың жалпы ... өте ... ... де оның ... ... бөліктерімен, иондар және молекулалармен байланысқан ... ... ... ... судың мөлшері де әртүрлі жағдайларға,
өсімдіктің түрлеріне, мүшелерінің орналасу ... ... ... ... өте ... ... қабықтары өзінің ылғал тарткыштығы (гигроскопиялығы) ... ... ... ... байланысты біраз суды өз
бойында ұстап тұра алады. Олардың қылтүтіктері аралықтарындағы қуыстарында
және целлюлозаның талшықтарында ... ... ... ... ... өте нашар болса, майда талшықтары арасындағы кеңірек
қуыстардағы су оңай жылжиды. ... суға ... ... ... ... су ... 50%-ке жетеді. Судың өткізгіш шоқтардан тыс ... ... ... ... ... ... және ондағы жалпы су ағынын
сыртқы гидростатикалық кысымды пайдалану арқылы жеделдетуге болады.
Цитоплазмадағы судың мөлшері клетка қабығындағыға қарағанда ... ... ... ... ... ... ... Ондағы гидрофильді
коллоидтардың негізгі түрлеріне белоктар жатады. ... ... де ... мөлшерде су болады. Белок молекулаларының тікелей бетінен ... ... ... су өте ... ... және ... ... құрылысы мұздың құрылысына жақын болады. ... ... ... және ... ... да судың күйіне үлкен әсер
етеді.
Клеткадағы ... ... және ядро өз ... ... ... ... болады. Олардың көлемі осмостық күштерге
байланысты өзгеріп тұрады. ... ... ... ... ... ... бүл олардың құрамында көп мөлшерде липидтердің
және липофильді қосындылардың көптігіне ... ... ... осыны айтуға болады.
Клеткадағы ең суы көп бөлік ... ... ... Оның ... органикалық қышқылдар және олардың тұздары, минералдық ... ... (К+, СІ), ... ... және ... азотты қосындылар,
шырындар, танниндер, пигменттер болады. Тұздар, канттар және органикалык
қышқылдар еріген күйде болса, белоктар, ... және ... ... ... ... ... Вакуоль сөлін тонопластың таңдап
өткізгіштігіне ... суды ... ... ... ... ... деп ... болады.
2.3.2. Судың осмостық сіңуі
Кез келген организмнің тіршілік ... ... ... ... ... ... ... мөлшерде судың енуі қажет. Өсімдік
клеткасына судың енуіне ... ... ... ... ... ... осындай күштердің әсерінен сіңуі тұқымдарды суға малғанда,
немесе ылғал топыраққа отырғызғанда байқалады. Бірақ, тірі ... ... ... ... күшке байланысты болады.
Кез келген ортадағы заттар бөліктерінің бір орыннан басқа орындарға
үздіксіз қозғалып араласуын ... ... деп ... белгілі.
Еріткіштің өзінен жартылай өткізгіш ... ... ... ... ... деп атайды.
Осы кұбылысты бірінші рет француз физиологы Г.Дютроше 1826 жасанды
осмометр арқылы ... Ол ... шыны ... орнатқан жартылай өткізгіш
кабыршақтан жасалған (пергамент, мал қуығы) қалташықты қант ... ... ... ... Осы ... таза су құйылған ыдысқа малып
қойғанда түтіктегі сұйықтық деңгейі жоғарылағанын байқады. Бірақ, ... ... ... ... ... болмағандықтан, қанттың
жайлап енуі осмостық қысымның шамасын өлшеуге ... ... ... ... ... ұсынды. Ол ұсақ саңылаулы
фарфор ыдысқа сары қан тұзының К4 ... ... ... оны СиSО4
ерітіндісіне малып қойды. Осы ерітінділердің өзара ... ... ... ... қасиеті бар Си[Ғе(СІN)6] тұзының қоймалжың
қабыршағы пайда болды.
Осындай осмостық қуысқа ... ... ... ... ... ... гидростатикалық қысымы ерітінді көлемінің ұлғаюына кедергі
жасағанша тоқталмайды. Осылай жартылай өткізгіш мембрана ... ... ... да ... Бүл ... ... қысым Р
потен-циалдық осмос қысымына тең болады.
Вант-Гофф осмостық заңдылықтар Бойль-Мариоттың газдың заң-дылықтарына
сәйкес екендігін дөлелдеді. Ол ... ... ... үшін мына
теңдеуді ұсынды:
п= 1-С-К-Т
мұңдағы, С - ерітіндінің мольдік концентрациясы, Т - ... К - газ ... 1 - ... ... ... температуралық жағдайда қанықпаған ерітінділердің
осмостық қысымы еріген зат бөліктерінің ... ... ... ... ... ... Паскальмен белгіленіп, қанықтығы
белгілі ерітіндшің суды сіңірудегі ең жоғары мүмкіңдігш сипаттайды.
Белгілі заттың ... ... ... молекулаларының
энергетикалық деңгейін осы заттың химиялык, потенциалы деп атайды. Таза
судың химиялық потенциалы су ... (СО Н?О) деп ... Ол ... ... ... сіңу ... сипаттайды және Паскальмен
белгіленеді. Химиялық таза судың потенциал іпамасы ең ... және ... ... кез ... ерітіндінің жөне биологиялық
сұйықтықтардың су ... ... ... ... Ол еріген заттың
мөлшерімен анықталатын осмостық потенциалдың жөне гидростатикалык, қысыммен
байланысты потенциалдың жиынтығы ... ... өзі ... тек қана суды ... ... ... ... ішіне сахароза ерітіндісі қүйылған қалташықты таза суға малып
қойса, су молекулалары оның ішіне қарай ... ... ... ... ... ... қалташықтан судың сыртқа шығуы ішке енуінен аз
болады. Сондықтан ... ... ... ұлғайып, осмометрлік
түтіктегі деңгейі жоғарылайды. Осмостық қысымды анықтау үшін таза ... ... ... ... ... су ... қарсылы жылжуын теңестіруге қажетті өлшеу керек болады.
2.3.3. Өсімдік клеткасы — осмостық жүйе
Өсімдік клеткасындағы жалпы судың басым көпшілігі вакуольде болатындығы
анық. Оның ... ... ... ... затгар - қанттар, органикалық
қышқылдар, тұздар еріген күйде болады. Вакуольге енетін су екі мембрана -
плазмалемма, тонопласт және ... ... ... ... арқылы
өтуі керек. Осы үш түрлі құрылымдардың өздері ... суды ... ... айырмашылықтары туралы деректері жоқтың
қасында. Сондықтан ... ... ... ену жолындағы тұтас мембраналық
кедергі деп қарастырған жөн. Егер ... таза суға ... онда ... ... су ... ... енеді де, вакуольдің көлемі
ұлғайып, протоплазманың қысымынан клетка қабығы керіледі. Сонымен ... ... ... кері ... ... ... осы күйін
керілген (тургорлық) деп, ал ... ... ... ... ... деп атайды (Т) (2.6. сурет).
Клетка суға толық қаныққан кезде осмостық қысым (л) ... ... (Т) тең ... = Т: ... % = 0
Клеткадан су буланғанда көлемі кішірейіп, осмостық қысымы жоғарылайды.
Демек бұл жағдайда осмостық қысым ... ... ... ... = Т + ... 8 — судың вакуольге енуін жүзеге асыратын қысым және клетканың
соргыштық күші (су ... деп ... = тг - ... ... ... судың осмостық құбылысқа байланысты ену желісі
Клетканың толық керілуі (суға толық күйі) топырақ пен ... ... ... ... ғана ... Егер ... судың енуі төмендесе, алдымен
клетка қабықтарында су тапшылығы байқалады да, су ... ... ... су ... ... ... ... Нәтижесіңде
клетканың тургорлық қысымы төмендеп, осмостық ... және ... ... ... ... ұзаққа созылған жағдайда көптеген клеткалар
керілген күйін (тургорлығын) жоғалтып, ... сола ... ... ... қысым (Т) нөлге, сорғыштық күш (8) осмостық қысымға ... ... = 0; 8 = ... ... ... және ... күш ... ара қатынасты 2.7-
суреттегідей графикпен бейнелеуге болады. Ол үшін абсцисс ... ... ... ... сызығымен осмостық қысымды белгілейді.
2.7-сурет. Солған клетканың қанықкан күйге ауысқанға ... ... ... (солдан оңға қарай)
Т-тургорлық қысым; О — клетка сөлінің осмостық қысымы; 8 — ... ... ... ... болса, овда клетка қабығының созылу күші өте
төмендейді және ол ... тең ... ... суға ... ... 1,5 есе
ғана созылады. Клетканың солған күйдегі сорғыштық күші ең ... ... ... ... тең ... Клетка толық қаныққан күйде сорғыштық күш
нөлге тең. Бірақ, ... ... ... ... күші ... ... болуы мүмкін. Мысалы, өсімдік солған кезде ... ... ... ... ... протопластары жиырылып,
қабықтан ажырамай оны өзімен ... ... Бұл ... ... ... Бұл ... клетканың тургорлық қысымы нөлден төмен, яғни теріс
мәнді ... = п + Т ... 8 = п - ... ... ... ... қысымның шамасы жер бетіндегі
өсімдіктерде 506-1010 кПа, судағы өсімдіктерде 101-304 кПа-ға жетеді. Ағаш
жемістерінде, қант қызылшасының ... ... ... өте ... - ... кПа ... тұзды топырақтарда өсетін өсімдіктерде - 6078-10130 кПа-
ға жетеді.
Осыған сәйкес сорғыштық күші де құбылмалы ... ... ... ... ... ... күші ... береді.
Жапырақ ұлпаларының осмостық қысымы мынандай ... ... ... ... паренхима, үстіңгі және төменгі эпидермис.
2.4. Судың өсімдік денесінде жылжуы
2.4.1. Судың топырақган тамыр арқылы сіңуі
Өсімдік өз ... суды өте көп ... ... оның
үздіксіз енуін де қажет етеді. Өсімдіктің бұл қажетін қамтамасыз ететін
негізгі мүшесі тамыр жүйесі ... ... ... ... ... 1,5-2 м ... және жан жағына тарамдалып өседі. Мысалы, күздік
қара бидайдың бір түбінде қолайлы ... ... ... 143 , ... — 35 мың, үшінші реттегі - 2 млн 300 мың және ... ... млн, ... 14 млн ... ... ... Олардың жалпы үзындығы 600
км, ауданы - 225 м2 ... Осы ... 15 млрд ... түкшелерінің
жалпы ұзындығы 10 мың км, ауданы 400 м2-ге жетеді екен. Осы ... ... ... 80 ... 480 ... ... екен де, ... ауданы 4,5 м2-
ақ болады. Тамыр жүйесінің өсу ... ... ... болады: тамырлардың жалпы ұзындығы күніне 5 ... ... ... 80 ... ... Сонымен жоғары сатыдағы
өсімдіктердің тамыр жүйесінің жалпы ... жер үсті ... ... есе ... ... ... суды пайдалануы сыртқы орта жағдайларына бай-ланысты
өзгергіш келеді, көлеңкеге төзімді өсімдіктердің ... ... ... ... қарағанда нашарлау дамиды.
Ағаш тектес өсмідіктердің бірнеше ондаған метр биіктіктегі бөрікбасы
бөліктерін (бүтақ, жапырақ) сумен қамтамасыз етуі ... ... ... ... ағаш ... өсімдіктердің ылғалы молдау, булану процесі
нашарлау болатын аймақтарда көбірек ... ... ... ... ... ... өсімдіктер суды бүкіл денесімен сіңіреді. Мысалы, жасыл
мүктерге жататын сәндік шөп ... ... тек ... ... пайдаланып
өсе алады.
Жоғары сатыдағы өсімдіктердің суды сіңіретін ерекше мүшелері — ... ... ... ... Олардың қабықтары өте жұқа және ... ... ... бір жағынан суды көп ... ... ... оны ... ... ... қарқынды сіңіретін, өзі-өзінен
реттелетін күрделі механизм деп қарауға болады. Топырақтағы судың тамырға
ену ... ... ... механизмдерін түсіну үшін ең алдымен
тамырдың құрылысымен танысқан жөн.
Тамырдың кұрылысы және ... ... ... ... тамыр
қынабы, ұштық меристема, ризодерма, алғашқы қабық, эндодерма, перицикл және
орталық шоғырда орналасқан өткізгіш ұлпалар деген ... ... ... ... ... бөлігі әдетте 1 см-ден аспайды. Тамырдың
ең ұшыңдағы тамыр ... ... ... ... ... ... топарақтың тамыр тараған жерлерін ылғалдап тұрады.
Қынаптың орталық ... ... толы ... көп ... ... атқаратын негізгі қызметтері: а) өсу аймағын, ең алдымен
ұштық меристеманы топырақ бөліктерінен ... ... б) ... топыраққа енуін оңайлатады; в) геотропикалық ... ... ... ... ... ... ... етеді.
Меристеманың ең ұшындағы клеткалар басқа клеткаларға ... ... ДНҚ, РНҚ және ... баяу ... ... ... меристеманың өзінде-ақ қалыптаса бастайды:
перицикл қалыптасып, эндодерма мен ... ... ... ғана
белгіленеді.
Меристемадан жоғары созылып өсу аймағы орналасады. Бұнда флоэманың
толық ... ... ... бөліктері - цитоплазмалы және
жеке органоидтары бедерленген клеткалары қалыптасады.
Тамыр ұлпаларының толық жіктелуі ... ... ... ... ... - ... ... эндодерма және орталық шоқтар жүйесі
толығымен қалыптасады.
Тамырдың сыртын көбінесе жалаң ... ... ... жауып тұрады.
Өсімдіктердің бір түрлерінде ризодерманың барлық клеткалары тамыр
түкшелерін ... ... ... ... өсімдіктерде ризодерма
клеткалары трихобластар (түкшелі) және атрихобластар (түкшесіз) ... ... ... суды және ... ... сіңіру
ризодерманың негізгі қызметі болып есептеледі. ... ... ... ... алан ... ... болғаны дұрыс. Бұл
қажеттілік организм деңгейінде өте көп тарамдалып дамыған ... ... ... ... тамырдың сіңіретін алаңын үлғайтатын көптеген
тамыр түкшелерінің пайда болуы ... ... ... ... түрлерінде өсіп жетілген сайын ризодерма, экзодерма және перидерма
деп аталатын жамылғы ұлпаларға ... ... ... түрлерінде қүрылысы
өзгеріп сіңіргіштік қабілеті төмеңдейді.
Шөптесін өсімдіктерде ... ... ... мен ... ... ... ... паренхималық клеткалардан құралады.
Клеткалардың арасында тамырдағы аэрацияны қамтамасыз ... ... ... Мәдени өсімдіктерде қабық тамыр көлемінің 80 - 90%-
іне дейін жетуі мүмкін. Қабық клеткаларының ішкі қабаты - ... ... ... ... Оның көлденең тарамдалған клетка
қабықтарында Каспари белдеушісі деп ... суды ... ... ... ... бар. Бұл қабат судың, тұздардың апопластық тасымалдануын
бөгейді; сондықтан заттар эндодерма ... ... ... өтеді.
Орталық цилиндр немесе стела сырт жағы эндодермамен шектелген ұлпалар
жиынтығынан құралады. Оның құрамына ... жөне ... ... ... — ксилема және ... ... ... ... ... ... заттардың сыртқы қабаттардан ксилемаға, ... ... ... ... ... ... ... перицикл
клеткалары жанама тамырларды қалыптастыратын жасаушы үлпа қызметін де
атқарады. Көптеген қосжарнақты ... ... ... ... ... қалыптасады. Тамырдағы ксилема түтіктерінің толық қалыптасуы
эндодерма ... ... ... ... ... бір уақытта
аяқталады.
Тамыр түкшелері аймағыңдағы ксилема өткізгіш клеткалы мета-ксилема деп
аталады. Жалаңаш түқымдыларда өткізгіш қызметін трахеидтер - ұзын, ... ... — 12 см) ... ... ... ... ... қатар,
клетка қабықтарынан құрылған қуыс түтіктер көбірек ... ... ... 10 см ... ... түтіктері өзара клетканың
қайталама қабықтарындағы саңылау арқылы жалғасады. Су және онда ... ... ... ... ... ... қабығы
арқылы ірігеді. Флоэманың тасымалдаушы жүйелері органикалық және кейбір
минералдық заттардың өсімдіктің жерүсті органдарынан ... ... ... суды және ... ... ... ... оның өсу
ерекшеліктерімен — кеңістікте бағытталып, түрлі әсерлерге сезімталдығымен
тығыз байланысты.
Тамыр ... ... ... ... ұшында пайда болатын
АБҚ өсу аймағына ауысады. АБҚ-ның созылып өсу аймағында біржақты көбеюінен
өсу тежеліп ... ... Жер үсті ... енетін ИСҚ созылып өсу
аймағында клетканың созылуын тежеп жанама және қосалқы тамырлардың ... әсер ... ... ұшы ... ... өте сезімтал және топарықтың
бостау бөліктерін бойлап өседі. Механикалық кедергі өте ... ... ... өсуі баяулап, жуандап өседі де, буынтық ... ... ... ... ... одан әрі ... ... туғызады. Тамыр
үштарының топырақ бөліктерінің арасынан ... ... ... шырыш
бөліп шығаратын тамыр қынабы оңайлатады.
Топырақтың ылғалдылығы азайған кезде тамыр ылғалы молдау ... ... ... ... тамыр түкшелері қарқынды өсіп, тамырдың
жалпы сіңіргіш ауданы күрт ұлғаяды. Тамырдың түкшелер ... ... ... соң ... Осының нәтижесінде топырақта сіңіру ... ұшқы өсу ... ... ... ... өсімдіктердің тамыры топырақтың бөліктерін молырақ қамту үшін
ұзарып, бұтақтанып өседі де, сіңіргіш жөне ... ... ... ... ... ... ұлпалары арқылы сіңіп, ксилема түтіктеріне дейін жетуі.
Өсімдіктердің тамыр жүйесі топырақтағы суды ... оны ... ... ... ... қабілетті. Тамыр түкшелері және эпидермистің басқа
клеткалары арқылы сіңген су қабық элементтері, эндодерма, перицикл, орталық
түтік паренхимасы арқылы тамыр ... ... ... ... ... және ... ... ең алдымен, тамыр түкшелері жөне
эпидермис клеткалары жанасады. Топырақта су мол болған (жауын-шашыннан,
суарғаннан кейін) ... ... ... ... және түкшелері арқылы
судың ішке енуіне айтарлыктай кедергі болмайды.
Егер топырақтағы бос су азайып, негізінен ... ... ... ... ... ... ... енуі қиындайды. Бұндай жағдайда тамыр
клеткасының ... ... ... ... Тамыр түкшелері тікелей
жанасқан топырақ көлемінде ылғал қоры түгел таусылып қалса, ондағы түкшелер
солып қурап калады да, ... ... ... жаңа ... ... Егер топырақтың тамыр тараған жалпы көлемінде ылғал түгел таусылып,
бұл жағдай ұзаққа созылса, ... да, ... ... те ... ... ... айтқандай жалаң қабатты эпидер-мис арқылы су қабыққа оңай өте
алады. Тамыр ... ... ... ... ... ... 5-10 ... құралады. Бұлардың протоплазмаларының осы ... ... ... деп ... ... ... және ... сияқты кедергілер судың және ... ... ... ... ... болмайды. Сонымен қатар су ағынының осы жолы негізінен
апопласт арқылы өтеді.
Бірақ, су ... ... оның ... қабығы арқылы жылжуына
Каспари белдеушесі бөгет жасайды. Бұл белдеушелер тұтас ... ... ... ... ... ... ... сіңіргіштігін жоққа
шығарады. Оның үстіне Каспари белдеушесі ... және ... ... су эндодермадан оның клеткалық мембраналары және
цитоплазмалары арқылы өте ... Яғни ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар тамырдың Каспари белдеушесі толық
қалыптаспаған өсу ... ... ... ... ... жанама бұтақтары пайда ... ... ... ... іш ... өткізгіш шоқты қоршаған перицикл деп
аталатын паренхималық клеткалар арқылы да су кедергісіз жылжып ... ... ... ... ... күш)
Ксилема түтіктеріне судың енуі, сіңірудің бастапқы кезеңдеріндегідей,
осмостык, механизмге байланысты. Судың ксилемаға дейін тасымалдануы ... ... ... ... болады. Егер сыртқы ортадағы
осмостық қысым клетка ішіндегіге тең болса, онда ... су ... ... ... ... ... ... онда су клеткадан сыртқа
бөлінеді де, төмен болса сырттан ... ... ... ... ... қабығындағы осмостық ырықты заттарға минералдық заттар және
метаболиттер ... Олар ... ... ... ... болатын ырыкты иондық насостардың әсерінен бөлінеді. ... ... ... ... ... ... ... ететін сорғыштық күш пайда болады.
Түтіктердегі сорғыштық күш қоршаған тірі клеткаларға қарағанда жоғары
болуы мүмкін. ... ... ... концентрациясы ғана емес, түтіктердегі
лигнинденбеген, демек серпімділігі нашар ... ... ... ... да ... ... ... иондық насостардың ырықтылығьшың және ксилема
түтіктеріне судың осмостық ... ... ... ... ... деп ... гадростатикалық қысым пайда болады. Ол ... ... ... тамырдан жерүсті бөліктеріне көтерілуін
қамтамасыз етеді. Суық және ... ... ... өсетін
өсімдіктерде тамыр қысымы төмен болатыңдығы анықталды.
Судың өсімдік бойымен ... ... ... ... механизмін
төменгі шеттік қозғаушы күш деп атайды.
Төменгі шеткі қозғаушы ... ... ... ... ... ... байқауға болады. Көктемде жапырақтары әлі жайылып
үлгермеген ағаштардың қабық жарықтарынан, кесілген, ... ... ... ... сұйықтың ксилема ағынымен қарқынды көтеріліп жатқанын
байқауға болады. Бүл шырыңдық құбылысы осы кезде ағаш діңінің түп ... ... (10 атм) кем емес ... ... бар ... ... түрған өсімдіктің сабағын кесіп алса, оның қалған түбірінен біраз
уақытқа дейін ксилема ... ... ... Осы ... ... ... ... тамыр жүйесінің физиологиялық қызметін зерттеуге
болады. Түбірге ... ... ... ... ... де болады.
Төменгі қозғаушы күштің екінші мысалына гуттация құбылысы жатады. Бүл
құбылысты табиғи және жасанды ... оңай ... ... Мысалы,
күзде жөне көктемде, ауа-райы бұлыңғыр күндері ауаның ылғалдығы мол, булану
процесі нашар, ... ... ... келуі жеткілікті жағдайда бидайдың,
арпаның жапырақ ұштарында су тамшыларын байқауға болады. Ол ... ... ... ... оның жапырақ ұштарындағы ерек-ше клеткалар -
гидатодтар арқылы бөлшуінің нөтижесі. Бұл құбылысты тәжірибелік бөлмелерде
жасанды өдіспен де ... ... Ол үшін ... ... ... мол ... ... шыны ыдысты төңкеріп кояды. Шырындық (плач)
жөне гуттация құбылыстарын ұғыңдыратын ... ... ... ... бойынша (2.10-сурет) А — тірі клеткалар, С ... ... ... Соңғыларда тургорлық қысым жоқ, демек 8 = Р.
В ыдысына ... А ... ... ... толық қаныққанда клеткалардың
сорғыштық күші тез ... ... тең ... ... ... ... ... кезде су клеткаға енеді, ал осмостық қысым тургорлық
қысымға теңескенде сорғыштық күш нөлге тең ... да, суды ... ... ... осмостық қысымына тең күшпен ... ... ... клеткалар ыдыстан (В) тірі клеткалар арқылы (А) сүзіп сорады.
Шырындық жөне ... ... ... ... ... ... протопластының бір бөлігінде - А ... ... ... ... жаңа ... ... ... осмостық қысым жоғары
күйде делік; басқа — В бөлігінде осы ... ... ... ... ... мысалы, қанттар крахмалға айналып, ... ... ... су ... қозғаушы күші клетканың қарама-қарсы
жақтарындағы (1 және 2) ... ... ... ... ... ... ... ырықты заттардың концентрациясы біркелкі
емес. Осындай клетка сумен жанасты делік. Клетканың осмостық ырықты заттар
көп ... су ... ... ... Клетканың ырықсыз заттар пайда
болған В бөлігінде сорғыштық күш ... тең, ал А ... су ... ... — 8 > О. ... енген су клетка қабығына біркелкі
щдростатикалық қысым жасайды. Клеткада пайда болған өзгерістерді былайша ... >Т> Р ... ... ... осмостық қысымнан басымдау болғанынан су клеткадан
бөлініп, ... ... ...... және гуттация құбылыстарына түрлі ішкі және
сыртқы жағдайлар - ... ... ... ... ... ... ... топырақтың ылғалдығы, оның
сорғыштық күші және т.б. әсер етеді.
Шырындықтың - көктемгі және жазғы түрлері болады. Біріншісі ... ... олар ... ... ... ... өте ... болады. Бұлардың химиялық құрамдары да бірдей болмайды.
Көктемгі ксилема сөлінің құрамында қанттар, әсіресе ... және ... аз ... ... ... ... ... қышқылы), белоктар
және кейбір ферменттер — ... ... ... және ... ... ... құрамында қантгың жалпы мөлшері біраз көбеюі
мүмкін. Мысалы, ... ... қант 2%, ... — 3,5, ал ... сөлінде 9%-ке дейін жетеді. Кәдімгі қайың ... ... ... ... айының ортасына дейін қайыңның бір талы 60 ... сөл боле ... ... құрамында органикалык, заттардың мөлшері өте аз болады;
Қанттар - өте аз, көбірек мөлшерде - органикалық қышқылдар ... ... ... және минералды заттар болады.
Гуттация сөлінде минералдық жөне органикалық ... ... ... ... болады. Бұл бөлінетін ... ... ... деп ... майда паренхима клеткалары арқылы сүзіліп
шығатындығына байланысты.
2.4.3. ... ... ... ... ... ... өсімдік тамырына сіңуіне температура үлкен ықпал ... ... ... ... ... ... үрме бұршақ, немесе асқабақ
сияқты өсімдіктерді ыдыста өсіріп, түптерінің айналасын мұзбен қоршап ... ... ... яғни ... ... ... ... 0°С-
ға дейін төмендесе, жерүсті мүшелерінің қалыпты ... ... ... қалады. Топырақ суығанда, тамыр арқылы өсімдікке енетін судың
мөлшері буланған мөлшеріне ... ... ... ... ... ... қосьшдылардың кон-центрациясы, ерітіндінің
сутектік көрсеткіші (рН), температурасы және т.б. ... ... ... ... сіңу ... әсерін байқауға болады.
Топырақ температурасының төмендеуіне жылу ... ... ... келеді. Бұның себебі температураның өзгеруіне бай-ланысты
протопласт ... де ... ... ... ... тұтқырлығы жоғарылап, судың ену жылдамдығы
төмендейді. ... ... ... ... 0°С ... және ... қүбылысы температура 20°С-дағыдан 4-7 есе
бәсеңдейтіндігі ... ... ... күзде төмендеуі, ауа
температурасының салыстырмалы жоғарылығына қарамастан, ... ... ... туғызады. Бұндай жағдайда ағаш тектес өсімдіктердің жапырақтары,
суыққа шалдықпаса да, ерте ... ... ... ғалымдар, суық топырақтағы
суды өсімдік оңай сіңіре ... ... ... ... деп ... ... ... нашар, температурасы төмен, батпақты
топырақтарды да солай атайды. А.Шимпер батпақты ... ... ... ... ... осы топырақтардың
суықтығымен түсіндіреді.
Кейінгі кездегі зерттеулердің деректері бойынша, тек ... ... ғана ... ... ... ... ... судың енуі
бәсеңдейді. Күздік дақылдар (қара бидай, бидай ... т.б.) ... ... ... тіпті қатқақта да жақсы өседі. Бұл ... ... ... ... құбылысының біршама деңгейде
байқалатындығымен дәлелдеуге болады.
Солтүстік аймақтарда егін ... ... ... көрсеткіштерін жан-жақты зерттеуді қажет етті. В.Л.Дадыкиннің
тәжірибелерінде сиыр ... ... тоң ... ... байқатты. Тұқымның сорғыштық күші температурасы - ... суды ... ... болатындығы және осы жағдайда тұқым 8
тәулікте толық бөртетіндігі анықталды. Температурасы — 0,3-0,1°С ... күші 507-1013 кПа ... ... ... күші 3039 ... кем
болмайды. Солтүстік аймақтарда ... ... ... тамыр
клеткасындағы осмостық қысымы 1013—1216, ал кейбір кездерде 1722 кПа-ға
дейін ... Осы ... және ... да ... ... суық
топырақтың физиологиялық құрғақ «теориясы» шындыққа жатпайтындығын
дәлелдейді.
Суық топырақтарда ... ... өсуі мен ... қоректік
заттардың, ең алдымен азоттың, ... ... ... болады екен. Өсімдікке судың сіңу жылдамдығына ауадағы ... ... ... Тығыз және су басқан топырақтарда аэрация нашар
болғандықтан, өсімдіктердің ... ... ... олар солып та қалады.
Осыған байланысты өсімдіктерді сулы ортада өсіргенде коректік заттармен
және оттегімен қалыпты қамтамасыз ету қажет. Ол үшін ... ... ... ... белгілі мөлшерін (1 л ерітіндіге 10 л ауа) ... жөн. ... ... жағдайда тамыр жүйесі шырыштанып,
анаэробтық ыдырау процесі күшейеді.
2.4.4. Топырақтағы судың күйлері, олардың ... ... ... ... ... ... химиялық қасиеттері жағынан топырақ
өте күрделі жүйе болып есептеледі. Оның жалпы құрамы төрт ... ... 1) ... ... ... 2) ... заттар (қарашірік); 3)
топырақ ерітіндісі; 4) топырақ ауасы. ... ... мен ... ... негізгі құрылысын қалыптастырады да, ондағы ... су мен ауа ... ... су, ... ... сорғыштық
күші бар, ерітінді күйде болады.
Топырақтағы ірірек ... ... су, ... келеді және
гравитацишық деп аталады. Судың бүл түрі ... ... ... ... және ... төмен бағытта жылжиды.
Топырақтың жіңішке кылтүтіктерін толтырып беттік кернеу күшімен ұсталып
судың жоғары бағытталған жылжуы ... деп ... бұл ... ... ... ... ... сіңіре алады.
Топырақ бөліктерін қаптап, олардың бетңнде адсорбциялық-молекулалық
тарту күштерімен ұсталып тұратын суды қабыршақ (пленочная) деп ... ... өте ... ... ... ... ... (құм) 14%-ке (саз балшық) дейін су
болады. Оны гидроскопиялық деп ... ... ... күшпен ұсталады,
және өсімдік оны сіңіре алмайды.
Тпоырақтың коллоидтық заттары суда бөртіп, ... су ... ... ... қабілетті болады. Бұған жұмсалатын сіңірме деп ... және шым ... ... топырақтарға тән суды өсімдік өзіне
сіңіре алмайды.
Топырақтағы ылғалдың ... ... ... ... ... ... бар. Құрғақ топыраққа енген су алғашқы кезде
оңай сіңіп кетеді де, ... оның ... ... ... ... ... ... толық тоқтаған кездегі топырақ
ылғалдығын ... ... ... деп атайды. Егер бұл топырақтағы ылғал
қорының ең жоғарғы деңгейін сипттаса, тұрақты солу ылғалдылығы ... ... ең ... ... ... ... осы күйіндегі ылғалды
өсімдік өзіне сіңіре алмайды.Сонымен тұрақты солу ... ... ... ... ... ең төмен шегі болып есептеледі.
Тұрақты солу ылғалдылығы мен дала ылғалдылығына дейінгі аралықтағы су
мөлшері топырақтағы ... оңай ... ... ... ең оңай ... су ... ... 0,5МПа, орташа сіңетін
су -1,0-1,2МПа, ал қиындықпен сіңетін су-2,5-3,0МПа-ға дейінгі күшпен
ұсталып тұратын ... ... ... ылғалдың өсімдікке оңай сіңетін
мөлшерін анықтаудың тәжірибелік үлкен маңызы бар.
Топырақтағы өсімдікке ... ... ... ... ... ... ... ыдыста кез-келген өсімдікті өсіреді. Ол жақсы өсіп
жетілгеннен кейін суаруды мүлде тоқтатып,өсімдік сола бастаған кезде, ... ... енуі ... ... белгілі мөлшерін (салмағын) алып
100-105 С температурада кептіріп, ылғалдың (судың) ... ... ... ... тамыры өзіне сіңіре алмайды және оны судың өлі деп ... ... ... ... ... ... солу ... құрылымдық ерекшеліктеріне байланысты судың өлі қоры әртүрлі
мөлшерде болуы мүмкін. Құмды, т.б. жеңіл құрылысты топырақтардың ... ... ... ... суды ... толығырақ пайдаланады,
демек өлі қор аз болады. Ауыр, саз ... ... ... ... ... ... толық пайдадана алмайды, демек олардағы өлі ... да көп ... ... ... ... ... ... өлі қоры біртүрлі өсімдік
үшін және топырақтың белгілі түрінде өсетін әртүрлі өсімдіктер үшін ... ... ... Транспирация (судың булануы). Жоғарғы шеткі қозғаушы күш
Өсімдік өз ... суды ете көп ... ... ... ... ... ... өсімдіктерінің бір талы толық вегетациялық кезеңде
(өнгеннен бастап піскенге дейін) 200 л су ... ... көп ... ... ғана ... ... ... органикальж, заттардың қүрамьша
енеді. Қалған ... ... ... (негізінен жапырағы) арқылы
буланып кетеді. Судың өсімдік денесінен булануын ... деп ... ... ... мүше — ... ... ... буға
айналып, оның қоршаған ортаға ірігуін ... ... ... ... ... ... ... ол өсімдік организміндегі физиологиялық процестермен
тығыз байланысты қажетті қүбы-лыс болғандықтан, оны физиологиялық процесс
деп қараған жөн. ... ауа ... мол ... немесе жылыжайларда
(оранжерея немесе теплица) өсіргенде ... ... ... ... ... булануын азайтатын, бейімділіктері және анатомиялық
ерекше - кутикула, балауыз, ... ... ... ... ... ... процесіне зиянды әсер етеді. Себебі,
судың қоршаған атмосфераға ... жөне ... ... ... устьицалар
арқылы өсімдікке көмірқышқыл газы енеді Су жапырақ бетінен және устьица
арқылы буланады. Буланудың нөтижесінде ... ... су ... су ... ... ... күші ... Сондықтан,
жапырақ жүйкелерінің ксилемасынан клеткалардың суды соруы күшейіп, тамырдан
түтіктер ... ... ... ... ... ... Сонымен өсімдік бойымен
судың жоғары ... ... ... жоғарғы қозғаушы күші ... ... ... ... ... ... пайда
болады. Сондықтан, транспирация қарқындаған ... ... ... ... ... қалса да жұмыс істей береді және оған метаболиттік энергия
емес, сыртқы орта энергиясы — температура және ауа ... ... су ... ... ... ... қынабы арқылы, содан соң
жүйкелер арқылы жылжиды. Әрбір ... ... ... ... олар
бүтақтанған сайын азая береді. Ең майда жүйкелер тек жалғыз трахеидтік
клеткадан тұруы мүмкін. Кейде ... ... ... ... ... ... 1 ғана қашықтықта болады. Бүл жапырақ жүйкелерінің таралу
жүйелері оны сумен, басқа ... ... ету үшін өте ... ... ... ... әсіресе С4—фотосинтезділердің
жапырақтарында өткізгіш шоқтар тығыз ... ... ... ... ... Олар ... ... қоршауын Қалыптастырып,
сонымен бірге механикалық ұлпа қызметін де атқарады. Жапырақтың тыс жағында
жалаң қабат клеткалардан ... ... ... орналасқан. Оның
клеткаларының тысқы қабықтары кутикуламен және көп ... ... ... ... пен ... судың жылжуына елеулі кедергі
жасайды. Көп жағдайда жапырақтардың эпидермасында ... ... ... Олар ... ... ... жылжуын және судың булануын
нашарлатады.
Жапырақ ... ... жөне ... ... ... ұлпа ... болғанымен, оның клеткаларының төменгі үштары
кеуекті паренхиманың клетка аралықтарындағы ауамен ... ... алаң ... сыртқы ауданнан 10 есеге жуық артық ... ... су ... ... барлық ашық бөліктері арқылы
буланады.
Траспирацияны сипатгайтын көрсеткіштер. ... ... ... бейнелейтін көрсеткіштерге ... ... ... коэффициент, салыстырмалы
транспирация және су қорының ... ... ... белгілі ауданынан белгілі уақыттың ішінде ... ... ... ... деп ... Оны 1 м2 ... 1 ... 1 сағатта буланған судың г мөлшерімен бейнелейді. Әдетте көптеген
өсімдіктерде, орташа алғанда, транспирация қарқындылығы күндіз 15-250 ... ... 1-20 ... араларьщда болады. Транспирация қарқындылығы
булаңдыратьш алаңдағы және ... су буы ... ... тікелей (оң) және диффузиялық кедергілер ... ... ... = С / ... Тр - транспирация қарқындылығы; С - буландыратын аудан мен ... су буы ... ... айырмашылык; г - жапырақ - шектеу
қабаттың, устьицаның және кутикуланың диффузиялық кедергілерінің жиынтығы.
Бір кт су ... ... ... ... ... мөлшерін транспи-рацияның
өнімділігі деп атайды. Шамамен есептегенде 1 кг су буланғанда 1-8 г ... г) ... зат ... ... Транспирацш коэффициентгі қүрғақ запың
белгілі мөлшеріне жүмсалған ... ... ... Бұл ... ... кері ... ... транспирациялық
коэффициент - 125-1000, орташа -300-ге тең, демек, 1 т түсімге 300 т ... ... ... ... ... ... ... буланған су
мөлшерінің сондай ауданы ашық су бетінен, совдай уақыттың ішінде ... ... ... ... ... жөй ... ... транспирация деп атайды. Кейбір өсімдіктерде бұл көрсеткіш 0,9-
ға, ал орташа 0,4-0,5-ке, ... ... ... ашық су ... ... ... тең болады. Өсімдіктердің ... ... ... ... ... әсерін тигізеді. Зерттеулердің
нәтижесінде тыңайтылмаған топырақта өсімдіктер, тыңайтылған топырақтағыға
қара-ганда суды өнімсіздеу ... ... ... ... ... өсімдігінде қүрғақ затгың белгілі ... ... ... екі есе ... ... ... ... заттармен
қамтамасыз етілгенде суды үнемділеу пайдаланады. Күн ... тік ... ... заттың белгілі мөлшері пайда болуға жұмсалатын судың
мөлшері азаяды да, шашыраңқы сәуле жағдайыңда оның ... ... және ... ... ... жөне өсімдіктің басқа
мүшелерінің анатомиялық құрылымдарын зерттеу арқылы, ... ... ... буланатындығы анықталды. Устьицалык, транспирация үш
сатыдан тұрады: а) судың ... ... ... ... ... б) судың клетка қабықтарынан клетка аралықтарына жөне
устьицалар ... ... ... в) одан ... ... ... ... Устьицалар арқылы жапырақ пен атмосфера арасындағы газ
алмасу процесі де жүзеге ... ол - су ... СО2 жөне О2 ... негізгі
жол. Устьицалар жапырақтың екі жағыңда да болуы мүмкін; бірақ, ... ... ... ғана ... ... ... көптеп кездеседі.
Өсімдіктің көлеңкедегі жапырақтарында жарық мол ... ... ... саны ... ... ... ... жапырақтың 1 мм2
ауданындағы саны өсімдіктердің түрлеріне, сорттарына және жапырақтың бетіне
байланысты ... 500-ге ... ... ... ... ... қарамастан
аудан жиынтығы жапырақ ауданының 1%-дей ғана ... ... ... ашық ... ... қар-қындылығынан екі
есе ғана баяу екендігі айтылды. Бұны И.Стефан заңдылығынан түсінуге болады.
Өте тар саңылауларда ... ... ... ... көрі диаметріне
немесе шеңбер ұзындығына көбірек байланысты. ... ... ... ... ... ... өте ... көп санды устьицалар арқылы судың булануы өте қарқынды жүреді.
Ғ-Г Ү = К4а^;
мұндағы V - белгілі ... ... ... ... К — ... диффузия коэффициенті; а - буландырушы алаңның радиусы; Ғ -
ауаны қандыратын будың осы ... ... ( — ... будың
серпімділігі; Р — атмосферадағы қысымы.
Жеке устьицаны өте кішкентай ыдыс деп ... ... ... ... ... бар ... жабылған ыдыстан буланған судың
мелшері, диаметрі бірдей ... ... ... судың мөлшерінен
көбірек. Сонымен периметрдің ... ... ... ... солғүрлым
булану жөне ірігу тезірек ... Бұл ... ... деп ... де ... ... (2.12-сурет).
Судың тікелей жапырақ бетінен булануы кутикулалык, транспирация деп
аталады. Устьицалар ашық болған жағдайда ... ... ... ... ... ... ... болады. Бірақ, устыщалар
жабық болса, ... ... ... ... ... су алмасу : ... ... орын ... ... ... жалпы транспирацияның 50%-не дейін
ғана жетуі мүмкін. ... ... ... ... ... ... ғана байқалуы мүмкін. Толық жетілген жапырақтардың кутикуласы
да қалыптасқандықтан кутикулалық транспирация жалпы транспирацияның 1/10-
дей шамада болады. ... ... ... ... транспирация
50%-ке дейін жетеді.
Устьицалық транспирацияның ... ... ... ... ... ... саңылауларының ашылып-жабылу
деңгейлеріне тікелей байланысты болуы ... ... ... ... ... ... реттеледі. Бұған устьицаны
тұйықтаушы клеткалардың морфологиялық ... де ... ... керек. Осындай клеткалардың устьица саңылауына тікелей
жанасатын ішкі қабығы сыртқысына қарағанда ... және ... ... ... бүл клеткалар жарты ай тәрізді немесе бұршақ ... ... ... ... ... олар ... тіктеу болады (2.13-
сурет). Устьица саңылауының ашылуына жапырақтағы судың ... ... ... ... ... ... ... су енгенде оның жұқа сыртқы қабығы
созыла ... да, ішкі ... ... екі ұшы ... клетка жартылай
дөңгелекше пішінденіп, устъица саңылауы ашылады.
Устьицаның тұйықтаушы клеткаларыңца жарықта крахмал ... ... қант ... ... ... ... ырықтығына байланысты
клеткаларға су сіңіп, устьица саңылауы ашылады. Түнде, клеткада крахмал
болғандықтан оған су ... ... ... болады.
Устьицалардың қимыл қозғалысына сыртқы және ішкі жағдайлар тікелей,
немесе жанама әсер етеді. Көптеген жағдайлардың ... ... ... ... жарықты және температураны, ішкі жағдайлардан клетка
аралық жүйедегі СО2 мөлшерін, ... ... ... ... ... жөне ... атауға болады. Соңғылардың ішінде
цитокинин устьицалардың ашылуына, АБҚ (С15Н20О14) - ... әсер ... ... ... АБҚ ... ол ... синтезделуін
бәсеңдетеді. Осының салдарынан крахмалдың ыдырауы тоқтап, осмостық қысым
төмендеп, устьицалар жабылады ... ... ... ... ... ... устьицалардың ашылу
деңгейіне калий иондары әсер ететіндігі байқалды. Тұйықтаушы клеткаларда
калий иондарының концентрациясы ... ... ... ... ... ... жеткілікті қамтамасыз еткенде оның транспирациясы
төмендеп, су ташиылығына төзімділігі ... ... ... ... ... да ... Бүны олардағы
плазмолиздің түрлері дәлелдейді. Устьицалар ашық болғанда дөңес плазмолиз,
жабық болса — пішінсіз плазмолиз байқалады.
Клеткалардың ... ... ... ... ... гидроырықсыз және гидроырықты деп бөлінеді. Тұйықтаушы клеткалардың
өзіндегі өзгерістерге байланысты қимылдар ырықтыға, ал устьицаны қоршаған
басқа ... ... ... ... ... жатады.
Көрші клеткалардың суға қанығып, тұйықтаушы клеткаларды қысып ... ... ... ... ... шамалы тапшы жағдайында
бұл қысым ... ... ... ... гидроырықты жабылуы буланған судың мөлшерінің тамырдан
енген су мөлшерінен артық ... ... ... ... ең ... ... ... байқалады. Бұл деңгей ... ... ... және ... ... бейімделушілігіне байланысты әр
түрлі шамада болуы мүмкін. Су тапшылығының үдеуінен ... ... ... - ... ... ... ... Бұл қышқыл
тұйықтаушы клеткалар плазмалеммасындағы ... ... ... ... ... ... бәсендеп, устьицалар
жабылады.
Устьицалық клеткалардың эпидермис клеткаларына қарағанда хлоропластары
көп болады. Су жеткілікті жағдайда жарық ... ... ... ... ... береді (фотоырықты ашылу). Бұнда әсер ететін ... көк ... ... ... клеткалардағы фотосинтез процесі
устьицалар қимылын реттеуге ... ... ... ... ... ... күшін ұлғайтып, оларға судың сіңуі
жеделдеуінен устьицалар ашылады.
Устьицалар ... СО2 ... де ... Егер ... устьица қуысында 0,03%-тен ... ... ... ... ... ... Кейде, күншығарда
устьицалардың ашылуы осыған ... ... ... ... СО2 ... ... Көмірқышқыл газының ауадағы
деңгейі көбейсе де устьи-цалар жабылады. Бұндай жағдай, түнде фотосинтездің
тоқтап, тыныс алу ... ... СО, ... ... байланысты.
Устьица қимылдарының осылай реттелуінен олардың түнде жабық ... күн ... ... ... ... болады.
Устьицаның ашылу деңгейіне СО2 концентрациясының шешуші маңызын
жасаңшөптерде ... ... ... ... ... ... ашылады.
Сонымен бірге түнде алма қышқылы қарқынды синтезделіп, клетка аралықтарында
СО2 концентрациясы төмендейді. Күндіз, алма қышқылының ... ... СО2 ... ... ... ашылады.
Қорытып айтқанда, устьица қимылының (ашылып-жабылу) реттелуінде
тікелей және кері ... ... ... ... ... ... байланысты СО2 тапшылығын болдырмайды. Клетка аралықтарындағы
СО2 ... ... ... ол қайтымды байланыстың ... ... ... ... СО2 қабылдау үшін ... ... түрі - (3) ... су мөлшеріне сезімтал үлпаларда су
азайғанда устьицалар жабылады. Бірақ қайтымды байланыстардың -СО2 ... Н2О (3) ... ғана ... газ ... ... ... Бұл
процесс жарықтың (5), ылғалдың, желдің (6) тікелей әсерінен ... (4), ... су ... (7) оң ... байланысының
тікелей әсерінен де жүзеге асады. Қайтымды байланыс (3) ... ... ... ... ... ... есептеледі. Фотосинтездің біраз
өнімдері де устьицалар қимылын оң ... ... ... (4) ... ... ... және транспирацияның тәуліктік құбылуы.
Әртүрлі өсімдіктердің устьицалық қимылдарын ... ... ... ... таң атысымен ашылып, таңертеңгі сағаттарда
өте ... ... ... ... ... ... ... да, күн
батқан кезде жабылады. Бүлыңғыр күндері устьицалар, ашық күндердегідей кең
болмаса да, өдетте ашық болады. Ауа райы ... ... ... ... 10-11-де жабылады.
2.14-сурет. Устьицалық аппарат қызметінің ... ... ... ... ... қимылы біркелкі болмайды. Мысалы,
картоптың, капустаның, мал азықтық қызылшаның ... ... ... ... және ... қамтамасыздығы жеткілікті болса, күндіз-түні
жабылмайды. Дәнді өсімдіктерде кешке қарай жабылып, түнімен ... ... екі ... да ... ... ... кешірек және қысқа уақытқа жабық болады, жапырақтың ұшына
жақындары түп жағындағыларға қарағанда ... ... ... ... ... ... барлық өсімдіктерге тән
болғанымен, оны ... ... ... ... әртүрлі
өсімдіктерге жөне ауа райына сәйкес алуан түрлі болады.
Ағаштарда, көлеңкеге төзімді өсімдіктерде, көптеген дөнді ... т.б. ... ... ... ең ... шегі ... ең ... мезгіліне жетпей-ақ байқалады (2.15-сурет, А).
Түскі сағаттарда бәсеңдеп және ... ... ... қайтадан,
жапырақтағы осмостық қысымға және су мөлшеріне ... әсер ... су ... ... ... ... ... онша сезімгалсыз
өсімдік түрлеріңце транспирацияның ең ... ... ... ... ... Б). Екі ... да түнгі сағаттарда транспирация
өте мардымсыз ... ... ... бойына өзгеруі устьицалап қимылының
тәуліктік құбылмалығын бейнелейді.
2.15-сурет. Транспирацияның тәуліктік өзгеруі: А — ... ... Б ... төзімді өсімдіктер.
2.4.6. Судың өсімдік бойымен түтіктер жүйесі арқылы тасымалдануы.
Судың ... ... ... ... ... екі ... ... Топырақтан тамыр түкшелері, клеткалары арқылы ... ... ... ... ... Тамырдың орталық шоғьшан, сабақ, дің арқылы, оларды құрайтын
ұлпалардың қатысуымен ұштық мүшелерге — ... ... және ... дейінгі жол.
Тамыр арқылы судың тасымалдану жолдары, олардың негізгі тетіктері жөне
төменгі қозғаушы күш — тамыр қысымының маңызы ... ... ... ... ... күш ... өсімдік бойымен судың өрлеу
ағынының негізгі тетігі екенін ... ... ... ... ... ксилема арқылы жүреді.
Ксилеманы өсімдіктің барлық ұлпаларын, мүшелерін сумен ... ... жүйе деп ... ... ... ... жүретін судың өрлеу
ағынынан басқа ... ... ... ... ... ... жүретін де
су ағыны бар. Оның үлесіне жалпы су ... ... ғана тура ... ... ... қозғаушы күші су потенциалының топырақтан бастап
өсімдік арқылы ... ... ... болып есептеледі. Ол негізгі екі
тетікпен сүйемелденеді: а) тамырдың тірі клеткаларында, соның ... тірі ... ... ... ... болатын
осмостык, потенциал айырмашылығы; б) транспирация.
Бірінші айырмашылықтың сүйемелденуі метаболиттік энергаяны қажет етсе,
транспирацияға күн сәулесінің энергиясы ... ... ... тамыр арқылы судың сіңуін қаматамасыз етеді.
Судың өрлеу ағыны түтіктер және ... ... ... ... олар
өлі қуыс клеткалардан тұратындықтан суды жылжытатын сорғыипық, немесе басқа
күшті пайда ете ... Олар өте ... ... 0,1 мм ... ... ... су 30 ... дейінгі биіктікке көтерілуі мүмкін.
Бірақ ағаш тектес ... су ... ... ... ... бүны ... ... транспирациямен және тамыр қысымымен
түсіндіруге болмайды.
Түтіктердегі суды буландырушы клеткаларға ... ... ... ... деп ... ... Олардың төменгі ұштары тамыр
түкшелерінің клеткаларына тіреледі. Су ... ... ... ... ілінісу және түтік клеткаларының қабырғаларына жұғу
(жабысу) күштері қамтамасыз етеді.
Тәжірибелердің көрсетуінше судың ... ... күші 20° ... 30 ... ... және осы ... суды 120— 130 ... көтере алатындығы анықталды. Жапырағы алынып тасталған сабақты
суға малып кесіп, ... ... ... ... тығыздап жалғастырса,
сынап бағанасы жоғары көтеріледі. Бұл әдіс ... ... ... ... ... дөлелдейді. Осыған екінші дәлел
ретінде өте қарқынды ... ... ағаш ... диаметрінің
қысқаратындығын келтіруге болады.
Су жоғары ... үшін ... ... ... ... болуы керек. Жапырақтардың сорғыштық күшінің жоғары ... ... ... негізгі факторға үздіксіз ... ... ... арқылы судың жылжуы су ... ... ... және ... ... ... ... байланысты.
Су молекулаларының арасындағы мықты ілінісу (когезия), олардың ксилема
клеткаларының қабығына жұғуы (адгезия) ... ... ауа ... ... ... ... кедергі жасайды.
Су молекулаларының ілінісу күштерін және ... ... ... ... паш ... болады. Қарағай бұтағын резеңке түтік
арқылы іші суға толы шыны ... ... ... оның ... ... ... ... Бұтақ арқылы буланған су сынап пен су ... ... ... ... шыны түтіктегі сынап жоғары көтеріледі.
Сонымен транспирацияның сорғыштық әсері және ... ... күші ... ... ... ... ... етеді.
Өсімдік бойымен судың жылжуына сүректің тірі клеткаларының қатысуы ... ... ... ... ... ... ... толық шешілген жоқ.
Біраз зерттеулерге сүйеніп, сүректің тірі клеткалары жөне паренхима өздері
арқылы суды игеріп, соруға ... ... ... ... ... судың нақтылы жылжу жылдамдығы оның 1 см2 алаңына есептегенде,
жапырақты ... ... 20 см, ... — 5 см ... ... арқылы судың жылжу жылдамдығы сағатына 12-14 м-ге жетеді.
Ксилема арқылы ... ... ... ... жер ... сумен бірге минералдық және тамырда пайда болған органикалық
заттар да тасымалданады. Дегенмен, судың негізгі ... ... ... бу күйінде атмосфераға бөлінеді. Тек мардымсыз (0,2%) ... ... ... клеткалардың тургорлық қалпын сақтауға және
флоэма ... ... ... ... ... ... ... бағытгалған ерітінділер жапырақ мезофилінде қальш-тасады.
Онда ксилемалық ағынмен ... ... ... ... мезофилл клетка
қабықтарынан флоэмалық тармақ ұштарына енеді. Су жапырақ клеткаларынан және
тікелей ксилема түтіктерінен осмостық ... ... ... тасымалдана-ды. Ондай айырмашылықтың пайда ... ... ... ... ... ... және ... затгардың жиналуына байланысты.
Төмен бағытталған флоэмалық ағын арқылы тамыр ұлпаларына ... ... ... зат ... ... жұмсалады. Тамырдағы
өткізгіш шоқтар тарамывдағы флоэма элементтері, жапырақтағы сияқты ксилема
элементтеріне жанаса орналасқандықтан, су ... ... ... еніп ... ... жоғары жылжиды.
Қорытып айтқанда, су ағынының жоғары (транспирация), төменгі (тамыр
қысымы) қозғаушы және молекулалардың ілінісу ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асады. Өсімдік денесі арқылы
судың жылжу жолын өзара тең емес екі ... ... ... 1) ... ... ... ... сантиметрден бірнеше метрге созылатын ... 2) тірі ... ... ... ғана ... ... түтіктерге, жапырақтағы жүйкелерден мезофилге дейінгі қысқа
бөлігі.
2.5. Әр түрлі экологиялық ... ... су ... ерекшеліктері
Жер бетіңдегі барлық өсімдіктер су алмасу ерекшеліктеріне лайық екі негізгі
топқа бөлінеді. Пойкилогидридті ... су ... ... ... ... ... жатады. Олардың айтарлықтай судың булануын ... ... ... ... ... ... жөне бөлінуіне
ешқандай кедергі жоқ, транспирациясы жәй булану сияқты. Бұларға жер бетінде
өсетін балдырлар, ... ... ... мүктер, сондай-ақ кейбір
споралы, жүқа жапырақты папоротниктер жатады. Бұл өсімдіктердің жапырақтары
ауа құрғақтығына дейін кеуіп қалып, ылғалданғаннан кейін өз ... ... ... ... ... ... ... Оларда суды үнемдірек пайдалануға арналған түрліше ерекшеліктері
қалыптасқан. Олардың клетка қабықтарында су өткізбейтін заттар — ... ... ... ... жақсы жетілген.
Өсіп - өнетін орталарына және бейімделушілік белгілеріне қарап асер
бетіндегі өсімдіктер гигрофиттер, мезофиттер және ... ... ... ... Бұл ... ... мол, ауа және ... ылғалдығы жоғары
аймақтарда тіршілік ететін өсімдіктер жатады. Тіршілік орталарының ... ... ... ... суды үнемдеп пайдалануға және оның
шығындалуын тежейтіндей бейімдеушілік белгілері жоқ. Нағыз ... ... және ... мол ... ... ... ... шамалы ғана төмендеген жағдайдың өзінде өсіп - дамуы нашарлай
бастайды. Мысалы, осы ... ... ... мен ... өсуі ауа
ылғалдығы 5 - 15 % төмендегенде тоқтап ... райы ... ... ... ... бірақ топырақ ылғалдығы мол
аймақтарда — су ... ... өзен ... ... де ... ... болады. Олардың өкілдері ретінде
қалтагүл, ... шөп, ... ... және күріш өсімдіктерін атауға
болады.
Жалпы гигрофиттерге жататын өсімдіктердің ... ... ... аз, ұлпалары болбыр келіп, тамырлары нашар бұтақтанып өседі.
Транспирация қарқындылығы өте ... ... ... ... 1 сағат ішінде
өз салмағынан 4-5 есе артық су ... ... ... ... ... су ұстағыш қабілетінің
мардымсыздығы гигрофиттердің физиологиялық ... ... Олар ... ... ... ғана ... ... алмайды. Мысалы, саумалдық,
қоянжем сияқты өсімдіктер денесіндегі су қоры ... ... ... қалады.
Ылғалы мол аймақтарда топырақ ылғалының молдығынан аэрация ... ... ... ... алу жөне ... ... ... гигрофиттердің көпшілігінде жапырақтары мен сабақтарының ауаға толы
қуыс жүйелері болады, ауа ұстағыш ерекше үлпа — ... ... ... ... ... ... суды ... арқылы бөліп шығарады.
Ксерофиттер. Бүл топқа қуаңшылық аймақтарда өсіп-өнетін, топырақ пен
ауадағы су тапшылығына төзімді өсімдіктер жатады. Олар ... ... ауа мен ... ... ... жер ... суды ... ауданы өте аз. Әдетте өте қысқа, жапырақтары
майда, тікенек, көбісінің кутикуласы жақсы жетілген.
Сыртқы морфологиялық, анатомиялық және физиологиялық ... ... ... ... топтарға бөледі:
Эуксерофиттер. Мүшелерінің сыртында қалың, майда ... ... өте ... ... жүйесі онша тереңдемей, көбірек тарамдалып,
жайылып өсетін ... ... жөне ... ... келеді,
транспирация қарқындылығы төмен. Бұл топқа жусандар жөне жапырақсыз шөл
дала бұталарды жатқызады.
Гемиксерофиттер. Тамырлары өте ... ... ... суға ... өсетін, транспирациясы өте қарқыңды өсімдіктер. Тамырларының жақсы
дамуына байланысты сумен қамтасыздығы үзілмейді. Бірақ ұзақ ... ... ... ... төзімді келеді. Бұларға көдімгі жантақты жене
шатыраш түрлерін мысал етуге болады.
Пойкилоксерофиттер. Қуаңшылыққа төзімді (негізінен ... ... ... ... ... ... ... Көп
уақытқа құрғақ күйде болса да тіршілікке қабілетің жоймайды. Бүл топқа
саңырауқүлақтардың, қыналардың, балдыр-лардың көп ... ... ... ... ... сабақтары шырынды,
ішкі ұлпалары қалың - жұмсақ, өте сулы өсімдіктер. Олар - ... ... ... ... жерүстілік мүшелері тұтас сабаққа айналып кеткен
- ... ... деп ... ... ... фотосинтез
процесі сабақтың сыртқы хлорофилі мол ... ... ... Бұл ... ... өте ... ... - Орталық Америка,
Оңтүстік Африка шөл далаларында, Жерорта теңізінің жағаларында көп тараған.
Олардың ішінен ... ... ... және т.б. ... ... ... ... қабатында жақсы жайылып өседі де, жауын-шашын
суын тез бойына сіңіріп алады. Осыған ... ... ... ... ... (95-98%) ... төзімділігінің негізгі себебі болып
есептеледі. Судың басым бөлігі байланысқан күйде болады.
Ауа райының өте ыстық және ... ... ... ... көп
уақытқа дейін сақталуы олардың транспирацияны нашарлатуға бағытталған
белгілеріне байланысты. Жапырақтарының ... ... ... ... өсуі ... бетгік алаңын кішірейтеді. Оған қосымша,
олардың кутикуласы өте ... ... ... ... ... ... Устыщалары өте аз және терең орналасып, күндіз жабық болады.
Жасаңшөптердің транспирациясын қысқа уақыт ішінде анықтау өте қиын,
себебі олардан 1 г ... ... ... ... ... 0,5—5 ... су ... екен.
Мезофиттер. Бұл топқа ауа және топырақ ылғалдығы ... ... ... ... жатады: шалғын, орман шөптері, жапырақты
ағаштар мен бүталар, ... ... ... ... ... ... көкөністер, жеміс-жидек, сәндік және т.б. өсімдіктер).
Негізгі морфологиялық, анатомиялық және физиологиялык белгілері ... ... мен ... ... ... ... ... жүйесі орташа дамыған, жапырақ ұлпалары - ... ... ... паренхима деп бөлінеді. Жапырақ жүйкелері онша
қалың, 90 тьіғыз емес. Жабын ұлпаларының ксероморфты ... ... Су ... ... ... ...... жапырақтағы судың мөлшері, су тапшылық шегі ясәне т.б. орташа
шамада ... тек түр ... ғана ... ... ... ... да ... түрлі өсімдіктер жатады. Мысалы, шалғындық мезофиттердің
ішінде ылғал сүйгіш - өте ылғал немесе уақытша су ... ... ... ... (түлкі қүйрық, бекмания жөне т.б.). Оларды кейбір ылғал
сүйгіш орман шөптермен қатар, аралық ... ... ... шөп, ... ... мүктері жөне папоротниктер). Мезофиттердің
ішінде ксероморфты белгілері айқын, немесе ... ... ... мен ... аралығындағы ксеромезофиттер деп
аталатын өсімдіктерге ... ... ... ... ... ... ... сорттары жатады.
Бір жағынан мезофиттерге, кейде ксерофитгерге ... ... ... және ... деп ... ... топ
бар. Бүған ерте көктемде жазық, шөл даланы алуан түсті кілем нақыштарымен
құлпыртатын қызғалдақ, ... ... ... ... жуа, ... ... ... сияқты бір жылдық және көп жылдық есімдіктер
жатады. Олардың вегетациялық кезеңі өте қысқа (4 — 6 апта), тыныштық ... ұзақ ... ... ... ... ... ... өсіп-дамып, ойдағыдай түсім беруі үшін олардың
сумен жеткілікті, қамтамасыз болуы ... ... ... ... ... ... Шамамен жер бетінің (құрлықтың) 1/3 ... ... ... аз ... алады. Оның тең жартысы ... ... ... ... су тапшылығынан зардап шекпейтін,
физиологиялық қажетінше суды пайдалана алатын ... мол ... тек 9 %-ін ғана ... топырақтан тікелей және ... ... ... судың
мөлшері, топыраққа енетін ... ... ... ... ... ондай
аудандарды қуаңшылық аймақтарға, ал керісінше болса, ... ... ... егін ... ... ... ауадағы және
топырақ ылғалы жеткіліксіз ... ... ... бұндай
аудандарда егістіктен жоғары жөне тұрақты түсім алу үшін ... ... орын ... әр ... ...... жаңбыр (шашып-бүркіп), топырақ
асты, үстеме суару ... ... ... ... ... егін ... баланстық теңдеуін пайдаланып анықтайды:
Е = αР + W+ М,
мұндағы Е - өсімдік пайдаланатын ... ... ... ... ... ... ... су) - м3/га; Р - өсімдік пайдаланатын жауын-шашын
суы - м3/га; М - суару мөлшері - ... W - ... ... қабатындағы
судың пайдаланылатын қоры.
Суару мөлшерін (нормасын) төмендегіше анықтайды: :
М = αН ...... - α ... ... ... - т/м3; ... ... (βыс - топырақтың ылғалданатын қабатының ең жоғары дала (ең ... ... - %; βо - ... ... ... суаруға
дейінгі ылғалдығы - топырақтың құрғақ салмағына % ... ... ... ... тұрақты солу коэффи-циентіне
дейінгі суды өсімдік өзіне оңай қабылдай алады, сондықтан топырақ ... ... ... ... сола ... егіндік даланы суармауға
болады деген жалған ... ... ... ... ... ... бойынша судың шамалы ғана тапшылығы, өсімдіктердің
дамуына, зат ... ... ... әсер ететіндігі анықталды.
Ұлпалардағы су ... ... ... солу ... деңгейіне
жетпестен біраз бұрынырақ байқалады екен.
Өсімдік тіршілігінде өте қысқа мерзімде ... рет ... ... ... де зат алмасу процесінде қайтымсыз, залалды өзгерістер
байқалады.
Өсімдіктегі су тапшылығы судың сіңуіне, ... ... ... ... ... ... ... бен тыныс алуға,
ұлпалардың ферменттік ырықтығына, өсімдіктің өсуі мен дамуына, минералдық
және органикалық қосыңдылардың ара ... жөне т.б. ... ... ... зат алмасу процестеріне әсері оның ұзақтығына
байланысты ... ... ... сола ... ... ... ... күшейіп, қарапайым азотты қосындылардың мөлшері көбейіп, олардың
сабаққа және масаққа тасымалдануы жеделдейді.
Су жетіспеген жағдайда жапырақта фотосинтез ... ... ... ... ... азаяды, кейінірек төменгі жапырақтардағы
полисахаридтердің ... ... ... ... ... ұзақ ... су тапшы болса фотосинтез қарқындылығы төмендейді
де, фотосинтездік фосфорлану процесі бұзылып, АТФ синтезі ... ... ... ... ... ... тыныс алу мен
фосфорланған өнімдер мөлшерінің ... ... ... байқалады. Су
тапшылығының тыныс алуға әсері өсімдік жапырақтарының барлығыңда бірдей
болмайды. Жас ... ... ... ... күрт ... алу ... өсуі ... жапырақтарда бұндай жағдай айқын
байқалмайды. Судың тапшылығынан тыныс алу ... де ... ... ... және ... ... аймақтарда
ауылшаруашылық дақылдардың су алмасу процестерін сипаттайтын ... ... және ... пайдаланып суару мерзімін, мөлшерін
реттеу ... ... ... ен ... өсімдіктегі физиологиялык
процестердің қалыпты жүруі үшін қажетті ылғалдың топырақтағы ең ... ... ... ... білу ... ... топырақтағы өсімдікке тиімді ылғалдың ең жоғары
деңгейі топырақтың далалық ылғал ... деп ... Егер ... осы ... ... ... ... судың өте молдығынан зардап
шеге бастайды. Ал топырақ тұрақты солу коэффициенті ... ... ... су ... ... ... де, ... күрт азаяды.
Қолдан суарғанда суды өте жоғары тиімділікпен пайдалану мақ-сатында ең
алдымен суару ... ... ... одан соң оны дақылдардың вегетациялық
кезеңдеріне ұтымды үлестіру қажет. Ол үшін өсімдіктің су ... ... ... оңай және ... ... ... білу керек.
Өсімдіктердің су алмасу физиологиясын көп жылдық ... ... суды ... түр ... ... және
даму кезеңдеріне байланысты болатындығы және судың қажеттілігін анықтаудағы
ең сенімді көрсеткіш олардың фи-зиологиялық күйі ... ... ... ... ... ... кезеңде жалпы вегетациялық
өміріне қажетті судың 10—15%, гүлдену кезеңінде - 60—70% және пісіп-жетілу
кезеңінде 15—20% ... ... ... ... күйі мен суды қажет етуін мынандай ... ... ... мен ... қысымы, жапырақтың сорғыштық күші және
устьицалардың ашық-жабық деңгейі арқылы анықтауға болады.
Өсімдіктің жеке түрлерінде, өсіп-даму кезендеріңце, ... ... ... осы көрсеткіштердің белгілі деңгейде болатындығы
дөлелденді. Мысалы, жаздық ... ... ... күші ... ... ... ... кезеңде 1,0—1,1 және дән
толысу кезеңде 1,11—1,21 МПа ... ... ... Тұтас
өсімдіктің және оның мүшелерінің тургорлық (қалыпты) күйін транспирация
қарқындылығы ... ... бұл ... де ... ... ... үшін ... болады. Қуаңшылық ... дөл ... және ... ... ... ... көрсеткіштерді тандап қолдану суармалы егіншілік мәдениетінің
міндетгі шартына жатады.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Өсімдік жасушаларын биосинтездік өнеркәсіпте пайдалану6 бет
1986 жылдан 2002 жылдар аралығындағы салқын кездегі Алматы және Астана қалалары бойынша ауа температурасының термикалық режимі38 бет
«Алматы қаласындағы жер беті озонының статистикалық сипаттамалары»40 бет
Алматы, Талдықорған, үлкен Алматы көлі станцияларындағы бұршақтың пайда болуының метеорологиялық жағдайы19 бет
Рецепторлар14 бет
Стенобионттық және эврибионттық организмдер. абиотикалық факторлардың сигналдық мәні. организмдердің индикаторлық мәні4 бет
Балалар және жасөспірімдердің өсуі мен дамуының жалпы заңдылықтары. Тұқым қуалаушылық және ортаның ролі22 бет
Балалар мен жасөспірімдердің жалпы өсу мен даму заңдылықтары3 бет
Өсімдік морфологиясы6 бет
Өсімдіктер физиологиясы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь