Нарықтық экономикадағы қаржының өзекті проблемалары


Мемлекет тарапынан экономикалық процестерді реттеу кез келген қоғамдық жүйенің, соның ішінде қаржыны басқарудың ажырағысыз элементі болып табылады.
Экономиканы реттеу әдетте екі нысанда — өзін өзі реттеу мен мемлекеттік реттеу нысанында жүргізіледі. Біріншісі коғамдық өндірістің түрлі буындарында қаржы базасын қалыптастырудың шаруашылық жүргізуші субъектілердің өздері жасаппай-даланатын әдістерімен сипатталады. Екінші нысан коғамдык өндірістің даму процесіне мемлекеттін сан алуан экономикалық тетіктері, сонын ішінде қаржы түткалары арқылы араласуын бейнелейді. Экономнканы мемлекеттік реттеуге қаржы жүйесінің барлық сфералары мен буындары қатысады, онын үстіне қаржы жүйесінің әр буыны ықпалының өзгешеліктері болады, айталық, үлттык экономика арақатынастарының (үдайы өндірістік, салалық, аймақтык және т.б.) сан алуан түрлері реттеледі.
Экономиканы мемлекеттік қаржылық реттеу бүл макроэкономикалык тепе-тендікке және экономиканың жүмыс істеуінің әрбір нақтылы кезенінде онын үдемелі дамуына әсер ету үшін, сондай-ақ қаржы ресурстарын шебер пайдаланудын күнделікті процесін қамтамасыз ету үшін шаруашылық жүргізуші субъектіге мемлекеттік қаржылык ықпал жасауыңдын нысандары удістерін мақсатты және дәйекті қолдану процесі ретінде сипатталады. Мүндай реттеудін кажеттігі мемлекет тарапынан қоғам-лық өндірістің барысын коғамға керек бағытта түзетіп отыруды талап ететін өндірістің сипатымен аныкталады.
Мына бастапқы негіздемелер мемлекеттік қаржылық реттейді жүзеге асырудың алгышарттары болып табылады:
1. Коғам дамуының объективті экономиксиық заңдарынын іскимьиын есепке алу.
2. Қогамның барлық мушелерінін тупкілікті мудделерін білдіретін когам
дамуынын гылыми негізделген стратегиялык багдарламасын әзірлеу. Бағдарлама мемлекет пен онын төменгі қүрылымдарынын

нормативтікактілерін қамтамасыз ететін түтас, узақ мерзімді бағыт ретінде анықталады; ойда болмаған жағдайларға байланысты тактикалық сипаттағы түзету жасалуы мүмкін.
3. Козкарастарды білдіретін демократилық жүйенің болуы және халықтын барлық жіктерінің, әлеуметтік, үлттық топтарынын мудделерін еркін біддірудің мүмкіндіктеріне арналған олардың демократлялық институттарының болуы.
4. Шаруашылык кьгзметте кылыктын нормасы мен ережесінен шегіністі
айқын және жедел сезінетін елде жақсы жолга койылган заннамалык жүйенің болуы.
Қаржылық реттеудін көмегімен мемлекет халықтың төлем кабілеттігінін сүранымына, қорланудың қарқынына, тауарлар мен кызметтерді өткізуге, елдер арасындағы тауарлар мен капиталдардын қозғалысына, макроэкономиканың салалық және аумақтык күрылымына ықпал етеді.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




V - БӨЛІМ.
НАРЫҚТЫҚ ЭКОНОМИКАДАҒЫ ҚАРЖЫНЫҢ ӨЗЕКТІ ПРОБЛЕМАЛАРЫ

19-тарау. Экономиканы мемлекеттік қаржылық реттеу

19.1. Экономиканы мемлекеттік каржылық реттеудін жалпы сипаттамасы мен
сыныптамасы.

Мемлекет тарапынан экономикалық процестерді реттеу кез келген қоғамдық
жүйенің, соның ішінде қаржыны басқарудың ажырағысыз элементі болып
табылады.
Экономиканы реттеу әдетте екі нысанда — өзін өзі реттеу мен мемлекеттік
реттеу нысанында жүргізіледі. Біріншісі коғамдық өндірістің түрлі
буындарында қаржы базасын қалыптастырудың шаруашылық жүргізуші
субъектілердің өздері жасаппай-даланатын әдістерімен сипатталады. Екінші
нысан коғамдык өндірістің даму процесіне мемлекеттін сан алуан экономикалық
тетіктері, сонын ішінде қаржы түткалары арқылы араласуын бейнелейді.
Экономнканы мемлекеттік реттеуге қаржы жүйесінің барлық сфералары мен
буындары қатысады, онын үстіне қаржы жүйесінің әр буыны ықпалының
өзгешеліктері болады, айталық, үлттык экономика арақатынастарының (үдайы
өндірістік, салалық, аймақтык және т.б.) сан алуан түрлері реттеледі.
Экономиканы мемлекеттік қаржылық реттеу бүл макроэкономикалык тепе-
тендікке және экономиканың жүмыс істеуінің әрбір нақтылы кезенінде онын
үдемелі дамуына әсер ету үшін, сондай-ақ қаржы ресурстарын шебер
пайдаланудын күнделікті процесін қамтамасыз ету үшін шаруашылық жүргізуші
субъектіге мемлекеттік қаржылык ықпал жасауыңдын нысандары удістерін
мақсатты және дәйекті қолдану процесі ретінде сипатталады. Мүндай реттеудін
кажеттігі мемлекет тарапынан қоғам-лық өндірістің барысын коғамға керек
бағытта түзетіп отыруды талап ететін өндірістің сипатымен аныкталады.
Мына бастапқы негіздемелер мемлекеттік қаржылық реттейді жүзеге
асырудың алгышарттары болып табылады:
1. Коғам дамуының объективті экономиксиық заңдарынын іскимьиын есепке
алу.
2. Қогамның барлық мушелерінін тупкілікті мудделерін білдіретін когам
дамуынын гылыми негізделген стратегиялык багдарламасын әзірлеу.
Бағдарлама мемлекет пен онын төменгі қүрылымдарынын

нормативтікактілерін қамтамасыз ететін түтас, узақ мерзімді бағыт ретінде
анықталады; ойда болмаған жағдайларға байланысты тактикалық сипаттағы
түзету жасалуы мүмкін.
3. Козкарастарды білдіретін демократилық жүйенің болуы және
халықтын барлық жіктерінің, әлеуметтік, үлттық топтарынын мудделерін еркін
біддірудің мүмкіндіктеріне арналған олардың демократлялық институттарының
болуы.
4. Шаруашылык кьгзметте кылыктын нормасы мен ережесінен шегіністі
айқын және жедел сезінетін елде жақсы жолга койылган заннамалык жүйенің
болуы.
Қаржылық реттеудін көмегімен мемлекет халықтың төлем кабілеттігінін
сүранымына, қорланудың қарқынына, тауарлар мен кызметтерді өткізуге, елдер
арасындағы тауарлар мен капиталдардын қозғалысына, макроэкономиканың
салалық және аумақтык күрылымына ықпал етеді.
Сонымен бірге қаржы түтқаларының көмегімен мынадай негізгі мәселелер
шешіледі:
материалдык өндіріс сферасында жұмылдырылатын қаржы ресурстарының жалпы
деңгейін реттеу;
өндіпістік сферадағы монополиялық қызметті экономикалық шектеу;
кәсіпорындардын, үйымдардын сырткы экономикалықкызметік реттеу, олардын
қуқықтық және келісімшарт тәртібін қамтамасыз ету:
кәсіпорыңдарда, уйымдарда, фирмаларда өндірісті дамытулы материалдық
жағынан ынталандырып отыру;
косіпорындарлың уйымдардың, фирмалардың ақшалай ресурстарын солудін ішкі
өндірістік арақатысын реттеу;
ел, аймақ, сала, кәсіпорын, үйым, фирма көлемінде инвестициялық және
ннновациялық процестерді реттеп отыру. Сөйтіп, өндірісті қаржылық реттеу
мен ынталандырып отырудын негізінде жалпы алғанда экономикалық дамуынын
теңденцисына қаржы туткаларынын көмегімен ықпал жасалады.
Нәтижелікке, яғни мемлекеттік қаржылық реттеудің нақтылы қорытынлысына
оны жүзеге асырудын белгілі бір шарттары сақталған кезде қол жетеді. Мүндай
шарттарға мыналар жатады:
а) экономиканы қуршымдық жагынан кайта қүру;
ә) баскарудың барлық деңгейлерінде және меншіктін барлык нысандарында
шаруашылық процестер мен қүрылымдарды монополиясыздандыру;
б) нарықтық бастамаға, коммерциялық кызметтің, заңдағы
ескертпелерлен басқа қызметтің бірдей барлық түрлеріне еркіндік беретін
барлық шаруашылық жүргізуші субъектілер меншігінін бүкіл нысандарынын,
шынайы теңдігін-жасау негізінде бәсекені, кәсіпкерлікті дамыту;
в) жоғарыда айтылған шарттардан туындайтын мемлекет шенберінде де,
халықаралық кооперация мен енбек бөлінісінің артыкшылығынан шығатын
ынтымақтастыкты дамыту жөніндегі экономикалық одаққа бірітетін бірнеше
елдердің бір ыңғай интеграциялык кеністігі шегінле де салалар, өндірістер,
аумактар арасында өндірістің өзгермелі факторларының (әр турлі нысандағы
капиталлардын, жүмыс күшінін, технологиялардың, ақпараттың, меншік
қүқықтарынын және т.б.) еркін кедергісіз ауысу мүмкіндігі.
Әдетте реттеу процесі объективті және субъективті факторлардың
экономиканын жүмыс істеу шарттарынын сан атуандығымен, әр түрлі
категорияларды, олардың элементтерін пайдаланумен сипатталады. Сондықтан
осы негіздемелер бойынша мемлекеттік реттеудің жүйесін межелеудің типтерге,
түрлерге, нысандарға және әдістерге сыныптаудың маңызы зор.
Реттеудің екі типі бар: ол экономикалық (оның: каржылык, бағалық,
кредиттік, валюталық- енбекке акы төлеу бөліктерімен) және әкімшілік
реттеу.
Қаржылық реттеудІн турлері салықтық, бюджеттік, мемлекеттік-кредиттік,
кедендік-тарифтік, валюталык-каржылық, шаруашылық ішіндегі (фирма ішіндегі,
кәсіпорын, үйым, корпорация шегіндегі және т.б.) реттеуді қамтиды. Қаржылық
реттеудің осы түрлеріне сәйкес оның мынадай нысандарын атауға болады:
мысалы, бюджетте -каржыландыру (субвенциялар, субсидиялар, трансферттер),
салыктатура және жанама салық салу, валюта-қаржыда—сыртқы инвестициялау,
сырткы қарыздар, сыртқы борыш. Бүлар - қаржылық реттеудін негізгі
нысандары.
Ортақ нысан жоспарлау (болжау) болып табылалы.
Ңарықтық экономика кезіңде экономикалық сонын ішінде қаржылық нысандар
мен әдістер арқылы жанама реттеме іс-әрекет етеді. Дүниежүзілік практика
мынадай реттеуіштерді (әдістерді) жасады: салық салуда - салықтардың
мөлшерлемелері, салық салу жөніндегі женілдіктер мен санкциялар,
табыстарды, мулікті, активтерді мағлумдамалау, аванс төлемі және басқалары;
бюджеттен қаржыландыру қезінде - шығыстарды нормалау, қаражаттардың
пайыздық аударымдары, бюджет тапшылығын қаржыландырудың әдістері, бюджет
артығын пайдалану; амортизацияның нормалары, кәсіпорындардың, фирмалардын
қорларына аударылатын аударымдардың нормативтері, әлуметтік қамсыздандырдын
нормативтері және басқалары. Бүл реттеушілер ақша (қолма-қол және қолма-
қолсыз ақшалар, эмиссияның көлемі, валюталык бағам), кредит (кредит үшін
сыйақылар (мүдделер), есеп мөлшерлемесі мен үлттық банктердің резервтік та-
лаптары, ашық рыноктағы үлттық банк операцияларынын ауқымы), баға
(реттемелі бағалардың деңгейі, еркін және тіркелген бағалардың арақатынасы,
рентабелділіліктің шекті денгейі) реттеуіштерімен толықтырылады.
Мемлекеттік қаржылық реттеу түткаларының ішінде сатықтарға аел манызды
орын беріледі. Салық пен реттеу кәсіпорындар мен халыктың экономикалық
белсенділіктегі ынталығын қамтамасыз етуге арналған. Салықтардың көмегімен
рентабедділіліктін денгейі мен кәсіпорындардың қарамағында қалатын акша
қорланырының көлемі реттеліп отырады. Бүған жоғарыда айтылған салық
салудағы әдістер арқылы қол жетеді.
Мемлекеттік каржының реттеу проблемасының екінші жағы бюджеттен
қаржыландыруды пайдалану тиімділігінің дәрежесі болып табылады.
Валюталық-қаржылық реттеудегі негізгі әдістер мыналар болып табылады:
валюталық бағам, ақша капиталының пайыздық мөлшерлемелері, халықаралық
төлем қаражаттары мен бағалы қағаздардын бағамдары, валюталык тәуекелдерді
сақтан-дырудын сан алуан әдістері.
Реттеудің ішкі шаруашылықтык түрінде коммерциялық немесе шаруашылық
есеп, қаражаттарды нормалау әдістері, қаржы қорларына аударылатын
аударымдардың нормативтері және оларды пайдалну қолданылады.Сонымен бірге
экономика мемлекет; қаржылық ықпал жасаудың бөрін тегіс қамти алмайды. Ол
әдетте, өлшеуді және экономиканы реттеудің қосымша нысандары мен әдістерін
қажет етеді.

19.2. Макроэкономикалық тепе-тендік және қаржы

Макроэкономикалық тепе-тендіктің жай-күйі мынадай аса маңызды
зкономикалық параметрлерді теңестіруді қажет етеді: сүраным мен үсыным;
тауар және ақша массасы; жинақ ақша мен инвестициялар; инфляция және
жүмыссыздық; еңбек онімділігі және оған ақы төлеу; қаржы ресурстары және
коғамның әлеуметтік экономикалық кажеттіліктері; мемлекеттік бюджеттік
кірістері мен шығыстары; бюджет тапшылығынын мөлшер; және оны жабудың
көздері; төлем балансының активі мен пассиві. Аталған арақатынастардың
тіпті біреуі бойынша ғана
тепе-теңсіздікке жету бір мезгілде біреуінде немесе бірнеше басқаларында
тепе-тендікті тудыратыны анық.
Қаржы теориясында мемлекет қаржыларының үлттық енім мөлшерімен өлшенетін
өндіріске әсерін түсіндіру үшін "мулъти-пликатор " үғымы пайдаланылады.
Мультипликатордың түжырымдамасы жалпы үлттық өнімнің (ЖҮӨ) ауқымын екі
әдіспен аныктаудан барып шығады:
1. шыгыстар бойынша, яғни бүкіл өндірілген өнім массасын сатып алуға
қажетті
экономикалық субъектілердің барлық шығыстарынын жиынтығы бойынша;
2. кірістер (немесе бөліс) бойынша, яғни субъектілердің өнім өндіруден
алатын
табыстары түрғысынан.
Тепе-теңді үлттық өнім және шығыстардағы үлттық өнімдердің осы өзгерісін
тудырған бастапкы өзгерістен ауытқудың арақатынасын шыгыстардың
мулътипликаторы, ал салық телемдеріңдегі өзгерістің тепе-теңлі ішкі үлттык
өнімнің одан туындайтын өзгерісіне қатынасын салықтардың мулътипликаторы
деп атайды.
Бірінші критерий бойынша ЖҮӨ-нің (GNP) қүны мына формула бойынша
калыптасады:

ЖҮӨ (GNP) = С+І8+ О+Хn

Мүндағы: С — үй шаруашылығының немесе елдің бүкіл халқының түтыну
шығыстарынын көлемі;
Ig — жалпы жекеше ішкі инвестициялар.
G - тауарлар мен қызметтерді мемлекеттік көтере сатып алу (-ндірісті
арттыратын трансферттік төлемдерді шығара отырып);
Хn — таза экспорт, яғни экспорт көлемінін импорттан асып түсуі.
Барлық кірістердің сомасы бойынша ЖҮӨ-ні өлшеу мына элементтерді
жиынтықтау арқылы жасалады:
1) тутынылған капиталдың көлемі (амортизация);
2) бизнеске салынатын жанама салықтар;
3) жалдамалы қызметкерлердің жалақысы;
4) ренталық төлемдер;
5) пайыз (акшалай капиталдың жеткізушілеріне жекеше бизнестің ақшалай
табысын төлеу);
6) меншіктен (жеке жүмсалымдардан) түсетін кірістер;
7) корпорациялардың пайдасы (бүл пайдаға салынатын салық, дивидендтер,
бөлінбеген пайда).
Бүдан әрі, жалпы үлттық өнімнен ЖҮӨ мен капиталды түтынуға аударылатын
аударымдар, яғни амортизациялық аударымдар арасындағы айырма ретіндегі таза
улттық өнім (ТҮӨ) бөліп шығарылады.
Инфляцияны немесе дефляцияны (бағалардың төмендеуі) ескере отырып
түзетілген ЖҮӨ көрсеткіші нақты ЖҮӨ деп аталады.
Мультипликатор іс-әрекетінің негіздемесі "үнемдеуге шекті бейімділік" —
МРS және "түтынуға шекті бейімділік"— МРS үғымдарымен анықталады. Бірінші
жағдайда бүл үнемдеулердегі өзгерістің кірістегі өзгерісіне қатынасы,
екіншісіңде - түтынуға өзгерістің кірістегі өзгерісіне қатынасы. Осыны
негіздей отырып, мультипликатордың сандық мәнін мына ара салмақпен
білдіруге болады.

Me =1МРS=11-МРС
Мулыипликатордың күбылысы үлттық өндірістің нақтылы көлемі мен
жүмыстылықты өзгерту, инфляцияның үстінен бақылау және экономикалык өсуді
тезлету мақсатымен мемлекеттің шығыстарымен және салықтармен саналы айла-
шарғы жасау болып табылатын дискредициялық фисксидык саясатты жүргізген
кезде пайдаданылады.
Салықтар түтыну мен үнемдеудін көлемін төмендетуге және тепе-теңді ТҰӨ-
нің мөлшерін азайтуға жеткізетін кірістердің қысқаруын тудырады. Өнімнің
көлеміңе (салықпең бірге) үнемдеу мен импорт осыған үқсас әрекет етеді.
Салықтардың төмендеуі жиынтық шығыстардын трафикнің ауысуын және ТҰӨ-нің
соеленген аптуын тудырады. Щыгыстар мультпп.;пкаторьгньщ іс-орекетіне
карама-қарсы салық мултипликаторының іс-әрекеті осылайша көрінеді.
Салық мультипликаторының маңызды сипаттамасы оның кірістердін түтыну
компонентіне тәуелділігі болып табылады, яғни ол мынаған тең:

M1 =ТхМРС,

мүндағы: Т — салыктык телемдердін мөлшері.
Сөйтіп, сан жағынан салық мультипликаторы мемлекет шығыстарының
мультипллкаторынан аз болады (МРС пен МР5-тің осы мөлшері кезінде). Демек,
мемлекеттің шығыстарындағы өзгерістер осындай мөлшердегі салықтардың
өзгерістеріне қарағанда жиынтық шығыстарға күштірек ықпал жасайды. Кірістер
мен шығыстар мультипликаторларының бүл қасиеттері мемлекеттің шығыстары мен
салық салудың тең артуы сол мөлшерге тепе-тенді ТҮӨ-нің өсуіне жеткізетін
теңдестірілген бюджет мультипликаторының феноменін тудырады. Мысалы, егер Т
мен О әркайсысы 10 млрд. теңгеге көбейтетін болса, онда ТҮӨ-нің 10 млрд.
тенгеге көбейтетінін күтуге болады. Сонымен, теңдестірілген бюджеттің
мультипликаторы мынадай өлшемге тең болады:

mb = mc + mb = 1

Мүндағы: тв - тендестірілген бюджеттің мультипликаторы; тп _ шығыстардың
мультипликаторы; гп, — салықтардын мультипликаторы.

19.3. Фискалдык саясаттын нүскалары

Қаржылық реттеудің басты мазмүны фискалдык саясатты бюджет (мемлекеттің
шығыстарын пен салық саясатын жүргізуді қамтамасыз етуде затталады. Тікелей
қаржылық реттеудін процесін жүргізе отырып, үлттық табыстарға
кәсіпорындардың, аймақтардың үлесін көбейту немесе азайту арқылы мемлекет
олардын дамуын кәтермелеп немесе шектеп отырады. Бюджеттік қаржыға аса
зерек ендірістік емес сфераның жай — ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Нарықтық экономикадағы қаржының өзекті проблемалары туралы
Сақтандыру және рыноктық экономикадағы қаржының өзекті проблемалары
Мемлекеттік қаржының экономикадағы маңызы
Нарықтық экономикадағы қаржы жүйесі
Нарықтық экономикадағы мемлекеттің ролі
Нарықтық экономикадағы фирма менеджменті
Нарықтық экономикадағы мемлекет ролі
Нарықтық экономикадағы инновация
Нарықтық экономикадағы дағдарыс
Нарықтық экономикадағы инфляция жайлы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь