Қазақ хандығы туралы ақпарат

Қазақ жерінде халық болып құрылу процесі алғашқы қауымдық құрылыс ыдырап, одан кейін қола дәуірі (б.д.д.2-1 мыңжылдықтар) мен темір дәуірі (б.д.д. 7-4ғғ.) кезеңдерінен басталады. Олар негізінен Қазақстанның жерін мекендеген (байырғы) тайпалардан құралған.
Этнос - (халық, тайпа, жұрт, ұлт) жалпыға ортақ, сыртқы кескін-кейпІ ғана емес, едәуір тұрақтанған ерекше мәдениеті (тілін қоса) мінез-құлқы бар, сол сияқты өзінің бірыңғай екенін және басқа этникалық топтардан бөлектігін түсінетін сана-сезімі бар, оның бұл қасиеті өз атымен (этноним) бекітілген адамдардың тарихи қалыптасқан тұрақты бір тұтастығы. Сондай-ақ территориясы да бірыңғай болуы тиіс.
Орта Азия мен Қазақстанның ерте дәуірдегі кезеңдерін зерттеп жүрген ғалымдардың пікірлеріне қарағанда, біздің жерімізде қола дәуірі (Андрон, Бегазы-Дәндібай мәдениеттері) мен темір дәуірінде өмір сүрген тайпалардың (сақ, сармат) иран тілдес болғандығы айтылады. Бұл кездегі тайпалар антропологиялық жағынан монголоидтық белгілері бар европеидтық нәсілдерге жатты. Қазақ халқының бастауына сақтар, үйсіндер, қаңлылар да кіреді.
Қазақ халқының шығу тегі туралы аспектілерге лингвистикалық және антропологиялық мәселелер жатады. Орта Азия мен Қазақстан өңірінде осы екі процестің екеуі де қатар дамып отырған. Қазақстанның ертедегі тарихын екі аумақты кезеңге: үндіевропалық және түріктік кезеңге бөлуге болады. Атап айтқанда, лингвистика жағынан қарғанда - ежелгі европалық- үндіирандық- прототүркілік-түркілік- қазақ. Түркі тілі Алтай тіл семьясына (монгол-манчжұр-танғыс) жатады. Алтай қауымдастығы мезолит дәуірінде Орта Азия мен Байкал бойында пайда болды. Түркі тіліне ғұн, оғыз, қыпшақ, үйсін, хазар. Тұнғыс-маньчжұр тобына - нанай, эвенкі, манчжұр.Қазақ тілі түркі тілдерінің қыпшақ тобының батыс тармағына жатады. Оған қарақалпақ, қарашай-балқар, башқұрт, қырым татары, қырғыз тілдері кіреді.Ал антропологиялық тұрғыдан қарағанда - европалық-европа-монголдық- монголдық-европалық. Бірінші кезеңде лингвистикалық тіл жағынан Қазақстан тұрғындары үндіевропалық топтың ежелгі иран тобына кіреді. Бұл кез б.з.д. 3-1 мыңжылдықтарды қамтиды.
        
        Казак хандыгы
Қазақ халқының қалыптасуы. Қазақ жерінде халық болып құрылу ... ... ... ыдырап, одан кейін қола дәуірі ... мен ... ... ... ... кезеңдерінен басталады. Олар
негізінен Қазақстанның жерін мекендеген (байырғы) тайпалардан құралған.
Этнос - (халық, тайпа, жұрт, ұлт) ... ... ... ... ... едәуір тұрақтанған ерекше мәдениеті (тілін қоса) мінез-құлқы
бар, сол сияқты ... ... ... және ... ... ... түсінетін сана-сезімі бар, оның бұл қасиеті өз ... ... ... ... ... ... бір тұтастығы. Сондай-ақ
территориясы да бірыңғай болуы тиіс.
Орта Азия мен ... ерте ... ... ... ... ... қарағанда, біздің жерімізде қола дәуірі (Андрон,
Бегазы-Дәндібай ... мен ... ... өмір ... тайпалардың
(сақ, сармат) иран тілдес болғандығы айтылады. Бұл ... ... ... ... ... бар ... ... Қазақ халқының бастауына сақтар, үйсіндер, қаңлылар да ... ... шығу тегі ... аспектілерге лингвистикалық және
антропологиялық мәселелер жатады. Орта Азия мен Қазақстан өңірінде осы ... ... де ... ... ... ... ертедегі тарихын екі
аумақты кезеңге: үндіевропалық және түріктік кезеңге ... ... ... лингвистика жағынан қарғанда - ежелгі европалық- үндіирандық-
прототүркілік-түркілік- қазақ. Түркі тілі ... тіл ... ... жатады. Алтай қауымдастығы мезолит дәуірінде Орта Азия мен
Байкал ... ... ... ... ... ғұн, оғыз, қыпшақ, үйсін, хазар.
Тұнғыс-маньчжұр тобына - нанай, эвенкі, манчжұр.Қазақ тілі ... ... ... ... тармағына жатады. Оған қарақалпақ, қарашай-балқар,
башқұрт, қырым татары, қырғыз ... ... ... ... - ... ... Бірінші
кезеңде лингвистикалық тіл жағынан Қазақстан ... ... ... иран ... ... Бұл кез б.з.д. 3-1 мыңжылдықтарды
қамтиды.
Екінші кезеңде Қазақстанға шығыс жақтан ... ... ... ... қоныс аударуына байланысты, сақ және сармат тайпаларының
жалғасы - үйсін мен ... ғұн ... ... ... 1 ... Солтүстік ғұндардың құрамына кірген көптеген түркі
тілдес тайпалар Орталық Азиядан ... ... ... ... ... көрші-қолаң отырды. Ғұнжардың Қазақстанға өтуінің екінші
толқыны б.з. 2 ғ. 1 ... орын ... Бұл ... ... ... Шығыс Қазақстан мен Жетісуға қоныс аударып, 6 ғасырға дейін өмір
сүрген Юэбань мемлекетін ... ... ... ... арқасында
сырттан келген тайпалармен байырғы тұрғындардың этникалық жақындасуы іске
асты. Мұның өзі ... жаңа ... ... ... және сол ... процестердің бағыт-бағдарын айқындап отырды.
Этномәдениеттік жағдайда түркі тілінің одан әрі дамып жайылған ... ... ... түрінің белгілі әсері де көбейді.
Сөйтіп, үйсіндер мен қаңлылардың монголоидтік нәсілге өтуі ... ... ... ... қарағанда б.з. 1-5 ғғ. қамтиды, мұның өзі
жергілікті жұрттың ... оның ... әсер ... ... Б.з. ... бастап үйсін, қаңлы және басқа ... ... ... ... аталмайды. Оған себеп, бұл кезде Қазақстан жерінде ,
оңтүстік ... ... ... ... ... ... түркі тайпаларының
басымдығынан болса керек. Олар негізінен байырқу, Бұлақ, ... ... ... еді. 6 ... ... жері ... ... құрамына
енді. Осы қағанаттар құрамында 30-дан астам ... ... ... ... мен ... ... сіңісіп кеткен. 702 жылы Батыс түркі қағанаты
тарағаннан кейін оның орнына Түргеш қағанаты (704-756), ... ... ... (9 ғ. соңы 11 ғ. ... ... ... 893-11 ғ. б.),
Қыпшақтар (11-1219 ж.), Қарахандар ... ж.) өмір ... ... ... ... ... ... қалыптасуына, әсіресе екі
мемлекеттің тарихи ролі күшті болды. Оның біріншісі Қыпшақ хандығы. Ертіс
пен Еділ арасын ... ... ... ... ... ... ... - ол оңтүстік,
оңтүстік шығыс Қазақстанда өмір сүрген Қарахан феодалдық ... ... ... ықпалы күшті болды. Шығыстан монғол тектес көшпелі
халықтар жасаған шапқыншылық оңтүстік және оңтүстік ... ... ... жайына соншалықты өзгеріс жасаған жоқ.
Алтай жақтан ығыса келіп, ... ... ... ... мен ... ... ... этникалық құрамына елеулі
әсерін тигізді.
Бірақ осы бір сапырылыс ... ... ... ... ... Қарахан мемлекетінің жағдайы
нашарлайды. 13 ғ. ... ... ... ... ... келе жатқанда
мронғол шапқыншылығы басталды. Сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... де сондай жағдайға душар болды.
Монғолдар екі мемлекеті де ... ... ... ... ... процесі
15 ғасырға дейін кешікті.
Монғол шапқыншылығы салдарынан Қазақстан жеріндегі ру-тайпалардың
арасындағы байланыс бұзылды. Ірі ру-тайпалардың ... ... ... ... бір бөлігі солтүстік Қазақстан мен Батыс ... ... тіл ... ... Қайта монғолдар түркіленіп кетті.
Бірақ бұл кезде бұрынғы екі үлкен нәсілдің ... ... және ... ... ... ... араласуы нәтижесінде қазіргі
қазақ халқы құрамының (антропологиялық, этникалық, лингвистикалық негізде)
бірыңғай тұтас қосындысы келіп шығады.
Алайда, Қазақстан ... өмір ... ... ... тілінде
сөйлегенімен территориялық бөлінуге ұшырап Моғол, Әбілхайыр, Ноғай, Көшім
хандықтарының қол ... өмір ... ... ... "92 ... ... ... көрсетілген бұл ру-тайпалардың барлығы кейіннен қазақтардың
құрамына кірді.
14-15 ғғ. феодалдық қатынастардың нығаюы ... ... Ақ ... ... ... ... ... жатқан түрлі соғыстарға
қарамастан, халықтар арасында өзара бірігу, топтасуға ұмтылу ... ... ... ... ... ежелгі тайпалары өз мекендерінің
тарихи-географиялық, экономикалық және ... ... ... ... ... этникалық жағынан біртұтастық пен
бүтіндікке ұмтылды. Нәтижесінде үш этникалық-шаруашылық топқа ... ... ... ... ... ... Ұлы, Орта және Кіші жүз. Ұлы жүз ... қазақстанды, Орта жүз Орталық, солтүстік Қазақстан, Кіші жүз Батыс
Қазақстан да болды.
Ұлы Жүз Сырдариядан бастап Жетісу жерін түгел жайлады. Оның ... ... ... шанышқылы, ысты және т.б. Орта жүз Орталық Қазақстан
мен солтүстік-шығыс ... бір ... ... ... Оның ... арғын, найман, қоңырат, керей, уақ т.б. Кіші жүздің мекені - ... жағы , Арал ... ... ... ... теріскей жағы.
Оның құрамындағы тайпалар одағы -Әлімұлы (Қарасақал, ... ... ... ... ... Байұлы- адай, алшын, жаппас, ... ... ... ... ... Жетіру (табын, тама,
кердері, жағалбайлы). Жүздердің ұйымдасқан ... ... ... ... пікірлер бар.
Осы арада қазақтың үш жүзіндегі тайпалардың бірыңғай болмағанын айту
керек. ... ... ... ... сондай-ақ басқа руларға да жататындар
үш жүздің қай-қайсысында да кездеседі.
Қазақ этнонимінің туу тарихы ұзақ уақыт бойы ... ... ... ... ... бұл ... ... мәнінде
қолданылған "қазақлық" "қашақ" деген атаудан шықты дейді. Немесе "қазақ"
атауы ... пен ... ... ... ... кеткендерді "өзбек-қазақ" ,
кейін "қазақ" түрінде пайдаланылған деп санайды. "Қазақ" термині 1245 жылы
Мамлюк мемлекетіндегі ... ... ... ерте ... ... ... ... кездеседі. Мұнда "қазақ" деген сөз
басы бос кезбе деген мағына береді. Бұл семантикалық ұғым бойынша ... ... ... ... яғни еншісі бөлек, үлкен ұлдардың ата
шаңырақтан бөлініп уақытша ру, ... ... ... үшін әскери
жорықтарға қатысуын санаған.
Кейде бұл термин ертедегі екі тайпалық (каспий және сақ) одақтардың
атынан ... деп ... Ал ... ... "хас" ... және ... ... құралған деп болжам жасайды. Қазақстан тарихының 2 томында
"...қазақ атауы 9-10 ғғ. ... ... ... ... ... ал 11-12 ғғ. ... ... қолданылған. Және
осы ғасырларда қыпшақ тайпаларының топтасуы ... ... да ... ... ... деп ... Яғни бұл ... түрлі
кезеңде де тоқтамай, әмбебап мағынада қолданылып келген. Нәтижесінде қыпшақ
тайпасы өзегі болған 14 ғ. ... ... Ақ Орда ... ... ... 15 ғ. 2 ж. ... халқы құрылып болғаннан кейін, халықтың
этногенез процесінің күрделі ерекшелігінің бірі болып табылатын ... ... ... ие ... ... ... және нығаюы (15-17 ғғ.) Қазақ хандығының
пайда ... ... ... 14-15 ғғ. ... ... ... процестерден туған заңды құбылыс. Өндіргіш күштердің дамуы,
көшпелі ақсүйектердің экономикалық қуатының артуы, ... ... ... осы ... Әбілхайыр хандығы мен Моғолстан
арасындағы тартыстың өршуі, әлеуметтік қайшылықтардың ... 15 ғ. ... бұл ... ... ... ... ... Әбілхайыр(1428-1468) Жошы-Шайбан- Дәулет-Шайх оғланның ұлы
хандығы өте нашар еді. Территориясы батысында ... ... ... ... ... ... Сырдың төменгі жағы мен Арал өңірінен,
солтүстігінде Тобылдың орта ... мен ... ... ... алып ... ... мемлекет болмады. Көптеген ұлыстарға бөлінді. Олардың
басында ... ... әр ... ... ... ... ... Әбілхайыр билік еткен кезде халық өзара ... ... ... 30 жж. ол ... бойында Шайбани ұрпағы Махмұт Қожаханды
талқандады. Сыр бойындағы далада Жошы ... ... ... ... ... ... 1446 жылы Әбілхайыр Темір ұрпақтары
мен Ақ Орда хандары ұрпақтарынан Сыр бойы мен ... ... ... ... ... Өзгент, Аркүк сияқты қалаларды басып алады. 1457
ж. Үз-Темір тайшы бастапан ойраттардан (жайылым жер ... ... ... ... ... ауыр шарт жасасып, ойраттар Шу ... ... ... Ал ... өз ... , ... тәртіп шараларын орнатуға
кіріседі. Бұл халық бұқарасының оған деге ... ... ... ... ... ... Қыпшақтан Түркістан алқаптарына
және Қаратау бөктерлерінен Жетісудың батыс өңіріне көшіп ... еді. ... пен ... ... ... пен ... ... бұқара феодалдық ... ... ... ... , хандар мен феодалдардың ... ... ... ... ... ... 15 ғ. 50-70 жж, яғни ... хандығынан Жетісудың батысына Есенбұға хан иелігіне Шу мен Талас
өзендерінің жазықтығына көшіп келді. Олардың қоныс ... бір ... ... ... ... Керей хан мен Жәнібек ханның жаңа қалыптасып
келе жатқан ... ... ... ... ... оның тәуелсіз саяси және
экономикалық дамуын қамтамасыз ету жолындағы қадамы мен қызметі өз ықпалын
тигізді. Жетісу ... мен ... ... ... орталыпына
айналды. Олардың саны 200 мың адамға жетті. Моголстан ханы Есенбұға өзінің
солтүстік шекарасын қорғату үшін, сондай-ақ ... ... ... Абу ... ... Жүністің шабуынан батыс шекарасын қорғату үшін пайдаланғысы
келді. Жәнібек қазақ хандығының тұңғыш шаңырағын көтерген Барақ ... ... ... оның ... ... ... ... . Барақтан басталатын қазақтың
дербес мемлекеттігі жолындағы ... оның ... ұлы мен ... табиғи құбылыс. Мырза Мұхамед хайдар Дулати Қазақ хандығының
құрылған уақытын хижраның 870 жылына ... жж.) ... ... ханы ... ... жарияланды (1458-1473 жж.). Одан
кейін қазақ ханы болып Жәнібек сайланды (1473-1480 жж.). ... ... ... 1462 жылы ... ханы ... ... ... ондағы
тартыстың күшеюіне байланысты, өзара ынтымақтықты нығайтуға үлес қосты.
Әбілхайыр ... ... ... ... пен ... қазақ хандығын
күшейте түсті. Едәуір әскери күш жинапан және Жетісуда берік қорғанысы бар
Жәнібек пен Керей , Жошы ... ... ... ... ... Қыпшақты
билеу жолындағы күресіне қосылды. Бұл күрес 1468 ж. ... ... ... ... ... ... ... жаулары Әбілхайырдың
мұрагерлері- оның ұлы Шайх -хайдар мен ... ... ... ... ... ... өңірі мен Қаратау - қазақ хандарының Батыс Жетісудағы иеліктеріне
ең жақын болды. Жәнібек пен Керей хандар сауда-экономикалық байланыстардың
маңызды ... және ... ... болатын Сыр бойындағы қалаларға өз
құқықтарын ... ... ... Сырдың төменгі және орталық
сағаларының жерлері қазақтың ... ... үшін ... ... да еді.
70-жылдары Сауран, Созақ түбінде, үлкен шайқастар болды. Асыны
(Түркістанды), Сығанақты ... ... ... ... ... ... басып
алып отырды. Осындай шайқастардың бірінде көрнекті қолбасшы Керейдің ұлы
Мұрындық ... Ол 1480 ... ... хан ... ... нәтижесінде 15 ғ. 70-
ж-да қазақ хандығының шекарасы кеңейе берді. Оңтүстік қазақстан қалалары
үшін ... ... ... ... ... ханнан кейін қазақ хандығын
билеген Бұрындық хан (1480-1511 жж.) ... да ... ... ... ... өздеріне қараған қалаларға ... ... ... ... алғашқы қазақ хандары Дешті Қыпшақтағы
өкімет билігіне талаптанушы барлық хандарды жеңіп, өз ... ... ... ... ... билігінің орнығуы, Мұхаммед Шайбаниды Дешті
Қыпшақтағы тайпалардың кейбір ... ... ... ... ... етті. Мұнда ол Темір әулеті ... ... ... ... өкімет билігін басып алды.
Сонымен қазақ хандығының құрылуына ұйтқы болған ... - ... ... ... болды. Оның басты этапы - Керей мен Жәнібектің ... ... ... ... ... ... кетіп,
Моғолстанның батысына қоныс аударуы. Мұндағы маңызды оқиға - ... ... ... ... ... тек ... деп аталуы.
Әбілхайырдың өлімінен кейін Керей мен Жәнібектің ... ... ... ... ... алуы. Жаңа мемлекеттік бірлестік Қазақстан атана
бастады.
16-17 ғғ. қазақ хандығы нығайып, оның ... ... ... ... ... "жерді біріктіру" процесін ... ... ... ... түскен
хандардың бірі Жәнібектің ұлы Қасым.. Қасым ханның (1511-1523 жж.) тұсында
қазақ хандығының ... және ... ... ... ... Ол ... жылдары қазақ халқының қазіргі мекен ... ... ... ... ... ханның қол астындағы қазақтардың жайлауы
Ұлытаудан асты. Оңтүстік-шығыста оған ... көп ... (Шу, ... Іле ... ... ... ... тұсында Орта Азия, Еділ бойы,
Сібірмен сауда және елшілік байланыс жасалды. Орыс ... ... Ұлы ... 3 ... ... ... құрған кездегі Мәскеу
мемлекеті еді. Батыс Еуропа да қазақ хандығын осы кезде ... ... ... ... ... деген әдет-ғұрып ережелері негізінде қазақ
заңдары жасалынды.
Дегенмен Қасым хан ... ... ... бір ... ... ... Ол Қасым өлгеннен кейін бірден байқалды. Өзара қырқыс,
таққа талас басталды. ... және ... ... ... билеушілеріне қарсы
одағы қалыптасты.
Өзара тартыс кезінде Қасым ханның ұлы және мұрагері ... қаза ... ... ... ... ... ... хан болды. Оның айырықша
елшілік әне әскери қабілеті болмады. Маңғыт және ... ... ... ... Бұл ... қазақтар үшін сәтті ... ... ... және солтүстік-батыстағы жерінің бір бөлігінен
айрылып, оның ықпалы тек ... ... ... ... ... ... (1533-1534) тұсында да феодалдық қырқысулар мен соғыстар
тоқталған жоқ.
16 ғ. 2 ж. ... ... ... ... ханның баласы Ақназар
(1538-1580 жж.) өз ... ... ... ... ... ... ол, Жайық өзенінің сол жағындағы жерді қосып алды. Оның тұсында
Жетісу мен Тянь-Шаньды басып алуды көздеген ... ханы Абд- ... ... ... жүргізілді. Ақназар өзара тартыста өзбек ханы Абдулланы қолдау
арқылы Сыр бойындағы қалаларды (Сауран, Түркістан) өзіне ... ... ... қорыққан Ташкенттің ұлыстық әміршісі Баба сұлтан
жансыздары арқылы Ақназарды у ... ... ... ... ... және ... ... немересі
қартайған Шығай (1580-1582) болды. Ол өзінің баласы Тәуекелмен (1586-1598
хан болған) бірге Баба сұлтанға ... ... ... ханы ... ... Шығайға ходжент қаласын сыйға тартып онымен қосылып Баба ... ... ... ... Осы ... Шығай қайтыс болады. Қазақ
хандығының иелігі енді Тәуекелге көшеді.
Тәуекел хан Орта ... ... ... шығу үшін ... ... ол ... ... жасалған шартты бұзып, Сыр бойындағы қалаларды
алып, Ташкент, Андижан, Акси, ... ... ... ... ... ... ... қоршауға алған кезде Тәуекел хан жараланып ... Одан соң ... Есім хан ... ... ... ... Ол 1598
жылы Бұқарамен бітім шартын жасасты, шарт ... ... ... ... Сыр бойы ... мен ... ... хандығына бекітіп берілді. Сөйтіп,
Сыр бойындағы қалалар үшін, Оңтүстік Қазақстанның ... ... үшін ... ... созылған күрес біраз бәсеңдеді.
Есім хан елді жуасытып бағындыру ... ... ... ... қан, құн ... барымта алу, құлды сату, зекет, ұшыр жинау, айып салу
және т.б. уағыздады. ... Есім хан ... ... хан ... ескі жол! ... ... ... хандығы солтүстікте құрылған Сібір хандығымен
(орталыпы Түмен) шектесті. 1563 жылы ... ... мен ... ... ұзақ ... бойы ... күрестен кейін Сібір хандығы
Шайбани әулеті Көшім ... ... ... ... ... ... тілдес қырық рудан құрылған және ... ... ... ... ... ... ... тілдес "Сібір
татарлары" деген атпен белгілі болды. Сібір хандығы Қазақстанмен саяси және
сауда байланысын жасап тұрды.
1552 ж. ... ... ... ... ... кейін, ол Сібір хандығымен
көрші болып шықты. 1581 ж. Ермактың сібірге жорығы басталды. Көшім хан
жеңілгенмен, ... ... ... ете алмады, ол 1584 ж,. қаза тапты. Бірақ
Сібір хандығы да көтерілмеді. Сөйтіп ол 1598 жылы ... ... ... ғ. 2 ж. ... ... ... ... болды. Өзара қырқысты
пайдаланған жоңғарлар Жетісудың бір бөлігін басып алып осы ... ... ... мен ... бағындырды. Бұқара әскерлері Ташкентті
алып, қазақтарды ... ... ... қазақ хандарының бірі Жәңгір
Бұқар әміршісін жоңғарларға қарсы күресу үшін ... одақ ... ... ... қарсы жорықта 1652 ж. қаза ... 17 ғ. ... ... ... ... ... Бұл кезде қазақ хандығының
нығаюы, қырғыздар мен қазақтар арасындағы одақ және оған ... ... ... ж. ... ... ... (1680-1718) хан болды. Оның тұсында
"Жеті жарғы" деген заңдар жинапы құрастырылды. Жеті ... ... ... заңы ... табылады. Оның негізгі баптарының мазмұны:
қанға қан алу, яғни біревдің кісісі өлтірілсе, оған ердің ... ... ... 1000 қой, ... 500); ... қарақшылық, зорлық-зомбылыққа өлім
жазасы кесіледі, жазаны ердің құнын төлеу арқылы жеңілдетуге болады; денеге
зақым ... оған ... құн ... (бас ... 100 қой, ... 20
қой); егер әйел ерін өлтірсе өлім жазасына кесіледі (егер ... ... құн ... ғана ... ... қылмысты екіқабат әйел
жасаса жазадан босатылады); төре мен қожаның құны қарашадан 7 есе ... егер ері ... ... әйел ... ... қанау көптеген салық түрін енгізді. Малшыдан зекет,
егіншіден ұшыр жиналды. Ең ... ... ... ... Олар тек Шыңғыс
тұқымынан шықты. Феодалдық шартты жер иеленушілік, жерге меншіктің тұрақты
түрлері, әсіресе ... ... ... Сыр ... ... ... Олардың сойырғал, иқта, милк, вакуф ... ... ... ... ... ... сыйлық жерді иеленушілер онда тұратын
егіншілерден, қолөнершілерден өз пайдасына ... ... ... ... ... бөлу ... әл-ауқаттылық жағдайынан гөрі,
әлеуметтік шығу тегі негізге алынды. Жоғары аристократтық топ ақсүйектерге
Шыңғыс әулеттері хандар, ... ... ... қожалар жатты. Ал
басқа халық әл-ауқатына қарамастан қара ... ... ... аса ірі тұлғалары Шалкиіз (15 ғ.), Доспамбет ... ... (17 ғ.). ... ... жыры тарихи оқиғаларға құрылған.
Мысалы: Қобыланды, Ер Тарғын, Алпамыс, Ер ... ... ... ... діні толық тарады. Араб әліпбиі қолданылды.
Қазақ халқының жоңғарларға қарсы күресі. 18 ғасырда қазақтар үз ... өмір ... ... Әр ... өз ханы болды. Кіші жүзді Әбілхайыр,
Орта жүзде Сәмеке (Шахмұхамед), Ұлы ... ... ... қаласын
астана еткен Үлкен Орданың ханы Тәуке еді. Қазақ ... ... ... ... өз ... ... ойлады. Оңтүстік-батыстан
Жайық казактарының қолдауымен Еділ бойындағы башқұрттар, қалмақтар Кіші
жүзге тынымсыз шабуыл жасады. ... ... ... тыным бермеді.
Орта Азиядағы Бұқара мен хиуа хандықтары да ... ... ... ... бәрінен асып түскен жоңғарлар еді.
16 ғасырдың соңында ойраттар(қалмақтар) төрт ... ... Олар ... ... ... өңірді алып жатқан торғауыттар,
Ертістің жоғары ағысында ... ... ... ... қаласының
маңындағы хошауыттар, Іле өзенінің жоғары жағындағы шоростар ... мен ... ... ... жер үшін ... 15 ... 16 ғ. ... ойраттардың шағын бөлігі қазақ ханы Тәуекелге
бағынды. 1635 ж. ... ... ... ... ... ... Қазақ-
жоңғар қатынастары Батур хонтайшы (1634-1654) билік құрған кезде шиеленісе
түсті. Онан ... ... ... ... халдан) Оңтүстік қазақстанды,
маңызды сауда ... ... ... ... қаратуға тырысты.
1718 жылы Тәуке өліп, орнына ... хан ... Оның ... қазақ жеріне жорығы күшейді. Бұл жорықтардың табысты болуына
шведтің ... ... ... ... ... ... ... болды. 1709
жылы Полтава түбінде орыстардың қолына түскен Ренат Тобыл қаласына айдалды,
осында Ертістің бойында Бухгольцтің экспедициясы құрамында Кереку ... 1715 жылы ... ... түседі. 1733 жылға ... ... ... Ол ... ... ... баспахана жасап,
әріп құюды үйретеді.
Жан-жақты әскери дайындығы бар жоңғарлар 1710-1711 жж. ... ... ... ... ... Олар 1717 жылы жазда Аякөз өзені жағасында
қазақтардың 30 мың ... ... ... жылы ... ... ... Арыс өзендері бойында тағы да қырады.
1723 жылы ерте көктемде ... ... ... тағы да ... ... Дабо деген қалмақ басқарған бұл шайқас екі бағытта жүруі тиіс еді.
Бірінші бағыт Қаратауды басып өтіп, Шу мен ... ... шығу ... ... ... ... ... Шыршық өзеніне жету болатын. ... іске ... үшін ... жеті ... бөлініп, оның бірі Жетісу
Алатауының етегіндегі Балқаш көліне ... төрт ... ... ... ірі ... ... ... 70 мың адамнан
тұратын екінші бір тобы Іле ... ... ... өзенінің солтүстік
жағасына, Нарын ... ... ... ... тауы ... ... ... аямай қырылды. Жоңғарлар Жетісуды, Ұлы жүзді
қырып-жойып, Ұлы жүз, Кіші жүз ... де ... ... басы ... ... Ұлы Жүз бен Орта Жүздің қазақтары Самарқан пен ... ... Кіші жүз ... хиуа мен Бұхараға ағылды. Босқындардың ... сол ... ... маңына топтасты. Халық бұл кезеңді ... ... ... деп ... ... ... ән туды.
халық ең соңында бірігудің қажеттігін түсінді. 1728 жылы Әбілхайыр
бастапан Кіші жүз ... ... ... ... ... ... ... уезінің оңтүстік шығыс бетіндегі Бұланты ... ... ... деген жерде қалмақтарға қарсы соққы берді.
1730 жылы көктемде Балқаш көлі маңында тағы соғыс басталды. Бөгенбай,
Қабанбай, Наурызбай, сияқты батырлар ... ... ... ... соққы берді. Бұл жер кейін "Аңырақай" деп аталып кетті. Шуно Дабо
бастапан қалмақтар Іле өзені бойымен ... ... ... ... ... ... азат ету ... соғысты жеңіспен аяқтау үшін Үш жүздің
әскерлері Шымкентке таяу Ордабасы ... ... ... ... ... мен ... ... тұста Тәуке ханның баласы Үлкен Орда иесі Болат хан ... ... ... ... ... ... інісі, Орта Жүздің ханы Сәмеке (Шахмұхамед)
тақтан үміткер болды. Сондай-ақ қалмақты қыруда үлкен ерлік танытқан Кіші
жүз ханы Әбілхайырда тақтан дәмеленді. Алайда аға хан ... ... ... Әбілмәмбет сайланды. Әбілхайыр бұған наразы болып, майдан шебінен
әскерін алып кетті. Сәмеке де Шу бойымен Бетпақдалаға қарай өз әскерін ... ... ... ... ... ... Ұлы Жүздің ханы Жолбарыс
жоңғарлармен мәмлеге баруға мәжбүр болды.
Осы тұста әрбір жүздің ішінде феодалдың бытыраңқылық күшейді. Кіші жүз
сұлтандары Батыр мен ... ... ... өз ... ел биледі. Сол
сияқты Орта жүзде Күшік пен барақ сұлтандардың да өз иеліктері болды. ... ... ... ... да ... ... Еділ ... бойында
қалмақтар мен башқұрттар Кіші Жүздің жеріне ... ... ... ... жылы 20 ... Ор қаласында Ресей, жоңғар және қарақалпақ,
қазақтардың Кіші, Орта және Ұлы ... ... ... ... Онда Ресей өкілі қазақ пен жоңғар арасындағы ... уәж ... ... ... ... оны тыңдаған жоқ. Олар орыс
қамал-бекіністеріне, қазақ қоныстарына жақын жерде 20 мың ... ... ... ... ... ... ... өз күшіне ғана сенуіне
тура келді. Осы идеяны орнықтыруға Абылай хан зор күш жұмсады.
1711 жылы ... ... ... ... ... ... Әбілмансұр
болды. Ол жастай жетім қалды. 1731 жылы жоңғарлармен шайқаста көзге түсті.
Жоңғарияның ханы Қалдан Серен 1745 жылы өліп, оның ... ... Осы ... оған Цинь ... тиісе бастайды. Абылай осы сәтті
пайдаланды. Ол сыр бойындағы қалаларды азат етуге кірісті. Ол бұл ... ... үш ... бөлді. Оның бірінші тобын Қанжығалы Бөгенбай мен
Үмбетей жырау басқарды. Бөгенбай басқарған 10 мың ... ... ... ... ... ... ... тиіс еді.
Екінші қолды Жәнібек батыр басқарды. Оған Тәтіқара жырау қосылды. Олар
Сырдың төменгі ағасына ... ... ... ... ... өзі ... Жорыққа қатысушылар
Шиелі, Жаңақорған бойымен Түркістанның күнбатыс жағына қарай жылжыды. Бұл
топта Қабанбай, Баян, Сырымбет, ... ... ... ... басқарған Қалдан Сереннің ортаншы ұлы Цевен Доржи де өз
әскерін үшке бөлді. Ол ... ... ... ... ... ... ... түйе үстіне орнатқан 15 зеңбірегі бар еді. Қазақ жасақтары
сойыл, шоқпар, садақпен қаруланды.
Цевен Доржи өзінің ауыр ... ... ... ... келіп,
Жаңақорғанға бекініп алды. Абылай Жаңақорған бекінісін алуды Қабанбайға
тапсырды. Сырымбетті оң жақ ... ... ... сол жақ қанатына
қойды. Олардың сыртынан үш мың қолы бар Малайсары, Оразымбет ... ... ... екі айға ... Қазақ әскерлері Жаңақорғанды, Шымкентті
жаудан ... ... ... жетті. Бөгенбай басқарған әскерлер Созақ
пен Сайрамды босатты. Батыр Баян ... ... ... ... ... әскерлері қарақалпақ жерін босатып, қалмақтарды Сырдың ... ... ... ... ... ... Абылайдан бітім сұрауға
мәжбүр болды.
Келісім бойынша Созақ, Сайрам, ... ... ... Әбілмәмбеттің
қарамағына өтті. Түркістан туралы мәселе кейінірек шешілетін болды. Абылой
бұл жолғы жеңістерін жоңғар ... ... ... деп ... ... ... осымен бітті.
Қазақ жерін қалмақтардан толық тазарту мақсатымен Абылай ... ... 1750 жылы ... ... ... ... ... соққы
берді.
1755 жылы жоңғарлар бірнеше ұсақ иеліктерге бөлініп кетті. Осыдан
кейін 1758 жылы ... ... ... ж. Цинь ... ... Түркістандағы қазіргі Синь-Цзянь жерін
басып алды. Цинь ... ... ... ... ... ... ... шабуыл жасап қазақтарға тыным бермеді. Абылай
келісімге келу ... ... ... ... Сөйтіп, Қытаймен сауда,
экономикалық қатынас орнату жолдарын іздестірді. Ол Ресеймен де ... ... жылы ... хан ... ... Түркістанда Абылайды Орта
жүздің ханы етіп сайлады.
Бір ... ... 1772 жылы ... М.Л. ... ... ... Есіл өзеніне таяу жерде Жаңғызтөбеге ағаш үй салынды.
Абылай 1780 жылы ... ... ... 69 ... ... болды. Орнына
Уәли сайланды.
К.Алимгазинов, Г.Жугенбаева

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы."14 бет
16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы37 бет
VI – VIII Қазақ Хандығы20 бет
XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың басындағы Қазақ хандығының сыртқы саяси қатынастары76 бет
XV – XVI ғасырлардағы қазақ хандығының құрылуындағы керей – Жәнібектің, Хақназар және Тәуекел хандардың тарихи рөлі және оны нығайту жолындағы ішкі және сыртқы саясаты78 бет
XVI ғ. Мухаммед Шайбани ханның Қазақ хандығына қарсы жорықтары56 бет
Xvi ғасыдағы қазақ хандығының саяи әлеуметтік және экономикалық дамуы16 бет
XVI-XVII ғасырлардағы Қазақ хандығы9 бет
XVI-XVII ғасырлардағы қазақ хандығы туралы4 бет
XVI-XVII ғғ Қазақ хандығы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь