Үйсін мемлекетінің құрылуы

I. Кіріспе.

II. Негізгі бөлім.
1.Үйсін мемлекетінің құрылуы.
2.Үйсіндердің археологиялық ескерткіштері.
3.Үйсін мемлекетінің шаруашылығы.
4.Үйсін қоғамындағы әлеуметтік айырмашылықтары.

III. Қорытынды.

Пайдаланған әдебиеттер.
Жетісудағы Тиграхауд-сақтар жерін мұра етіп алған үйсін тайпалары Орталық Азияның түкпірінен келген еді. Б.з.д. II ғ. 160 ж. шамасында үйсіндердің бір бөлігі Жетісуға көшіп келіп, сақ тайпаларын бағындырды, сөйтіп қолбасшы « гуньмо » ( Күн бағы-Күн бегі ) деп аталатын иеліктің негізін салды.
Үйсіндердің негізгі территориясы Іле алқабында болды, олардың батыс шекарасы Шу мен Талас арқылы өтедідағы, Қаңлылармен ( Кангуй ) шектеседі. Шығысында хұндармен ортақ шекара болды, ал оңтүстігінде олардың иелігі Ферғанамен ( Дуанмен ) ұштасып жатты.
Үйсіндердің астанасы Чигучен ( Қызылалқап қаласы ) Ыстық көлдің жағасына орналасты. Ол жағалай қыстақтары бар бекіністі қала еді.
Қытай императоры Удидің 138 ж. батысқа жіберілген елшісі князь Чжанцянь үйсіндердің иелігінде 630 мың адам бар және айқасқа 188 мың жауынгер шығара алады деп жазады. Жазба деректер үйсін билеушілерінің сараланған 30 мың атты нөкері және оларға бағынатын 10 мың садақшысы туралы мәлімет қалдырған.
Деректерде б.з. III- ғасырына дейін із қалдырған үйсіндердің саяси- тарихы олардың Қытаймен байланысы болғанын, елшілік қарым- қатынас жасағанын, үйсіндердің гуньмолары- билері қытай ханшаларына үйленіп отырғанын баяндайды.
Үйсіндердің этниклық тегі әлі де ақырына дейін анықталмаған. Зерттеушілердің біразы үйсіндерд шығыс иран тайпаларынан шыққан десе, екінші біреулері үйсіндер- түріктердің арғы аталары, олар түрікше сөйлеген деп есептейді. Бірақ, қалай болса да, әйтеуір қазақтың ең ірі тайпаларының бірі « үйсін » деп аталады.
Үйсіндер қоғамы біртекті болмаған. Ол байларға, ру және тайпа ақсүйектеріне, әскери және діни адамдар, жрецдер болып, сондай-ақ жәй мал шаруашылығы және егіншілікпен айналысатын қарапайым топтарға бөлінген. Үйсіндердің тапқа бөлінуін олардың қалдырып кеткен қорғандары көрсетеді. Жалпы Жетісу жеріндегі үйсін заманынан қалған мыңдаған обалар үш түрге бөлінеді. Олардың біріншісі- диаметрі 50-80 м және биіктігі 8-10-12 м үлкен жер обалар. Мұнда атақты адамдар әскери басшылар, ру-тайпа көсемдері, ірі меншік иелері мен олардың әйелдері қойылған деп айтуға болады. Бұл обалардан сәндік заттар, ьай мүсінді алтын қаптырмалар, лак бұымдарының қалдықтары, аң стиліндегі әшекей бұйымдар, қару, қыш және ағаш ыдыстар табылған. Екінші үлгідегі обалардың көлемі 15-20 м шамасында, биіктігі 1 м дейін болған.
1. Чапай Мусин « Қазақстан тарихы » Алматы 2005 жыл.
2. Очерктер « Қазақстан тарихы » Алматы 1994 жыл.
        
        Жоспар.
I. Кіріспе.
II. Негізгі бөлім.
1.Үйсін мемлекетінің құрылуы.
2.Үйсіндердің археологиялық ескерткіштері.
3.Үйсін мемлекетінің шаруашылығы.
4.Үйсін қоғамындағы әлеуметтік айырмашылықтары.
III. ... ... ... ... мұра етіп ... ... тайпалары
Орталық Азияның түкпірінен келген еді. Б.з.д. II ғ. 160 ж. ... бір ... ... ... ... сақ ... бағындырды,
сөйтіп қолбасшы « гуньмо » ( Күн бағы-Күн бегі ) деп аталатын иеліктің
негізін ... ... ... Іле алқабында болды, олардың батыс
шекарасы Шу мен Талас арқылы өтедідағы, Қаңлылармен ( Кангуй ) ... ... ... ... ... ал оңтүстігінде олардың иелігі
Ферғанамен ( Дуанмен ) ... ... ... ... ( ... ... ) ... көлдің
жағасына орналасты. Ол жағалай қыстақтары бар бекіністі қала еді.
Қытай императоры Удидің 138 ж. батысқа ... ... ... ... ... 630 мың адам бар және айқасқа 188 ... ... ... деп жазады. Жазба деректер үйсін билеушілерінің
сараланған 30 мың атты ... және ... ... 10 мың ... ... ... б.з. III- ... дейін із қалдырған үйсіндердің саяси-
тарихы олардың Қытаймен ... ... ... ... ... үйсіндердің гуньмолары- билері қытай ханшаларына ... ... ... тегі әлі де ... дейін анықталмаған.
Зерттеушілердің біразы үйсіндерд шығыс иран ... ... ... біреулері үйсіндер- түріктердің арғы аталары, олар түрікше сөйлеген
деп есептейді. Бірақ, қалай болса да, әйтеуір қазақтың ең ірі ... « ... » деп ... қоғамы біртекті болмаған. Ол байларға, ру және ... ... және діни ... ... ... ... жәй ... және егіншілікпен айналысатын қарапайым топтарға ... ... ... ... ... ... қорғандары көрсетеді.
Жалпы Жетісу жеріндегі үйсін ... ... ... ... үш ... Олардың біріншісі- диаметрі 50-80 м және биіктігі 8-10-12 м үлкен
жер обалар. Мұнда атақты адамдар әскери басшылар, ... ... ... ... мен олардың әйелдері ... деп ... ... ... ... ... ьай ... алтын қаптырмалар, лак бұымдарының
қалдықтары, аң стиліндегі әшекей бұйымдар, ... қыш және ағаш ... ... үлгідегі обалардың көлемі 15-20 м шамасында, биіктігі 1 м
дейін болған. Үйінді астында ... ... ... бір ... ... ... ... қыш және ағаш ыдыстар, ұсақ қола, кейде алтын
әшекейлер ( ... ... ... ... ), « ... » өнер ... қола аспалы белдіктер, қару- темір қанжарлар мен семсерлер,
жебенің үш қырлы және қалақ бас ... ... ... өз ... бөлек
шаруашылық жүргізетін, халықтың көпшілігін қамтитын ерікті, қатардағы қауым
адамдары жерленген. Ал ... ... ... ... 5-10 м және ... см шағын үйінділер түрінде кездескен. Мұндағы көмілген ... және аз: ... ... ... ... мен ... ... текте
қола сырғалары мен моншақтар кездеседі. Оларда қару болмаған. Бұл обаларда
тәуелсіз ұсақ өндірушілер мен ... ... ... жеке ... ... тағы бір ... ... таптардың ерекше бір белгілерімен бөлініп таңбалануы. Ерекше
белгілерді ойлап тауып, оларды әсіресе бай топтардың иеліктерінде ... ... ... ... ... ... ... меншік
таңбалары ең әуелі қыш ыдыстарында пайда болған. Одан кейін меншік белгісі,
үй ... атап ... ... ... да ... ... жеке
меншік белгісін салатын металдан, тастан және қыштан жасалған мөрлер
шыққан. Мұндай тұжырымды ... ... ... қыш мөрі ... ... деректердің мәліметтеріне қарағанда, үйсіндердің өздеріне
тән кейбір әскер басшылары мен шенеуніктерінде алтын және мыс ... ... ... ... ... – шаруашылықтағы жылқы
саны. Үйсін байларының жылқысы көп, ... ең бай ... ... ... ұстаған. Оны Қытай саяхатшысы Сыма Цянь өзінің «Тарихи жазбаларында»
(«Шицзи») атап көрсеткен. Үйсін қоғамында, сонымен қатар малдары аз ... ... ... ... да ешқандай күмән тудырмайды. Үйсіндердің
мал құрамында жылқыдан басқа, көп мөлшерде қой және сиыр, ... ешкі ... ... ... ... қозғалмалы және қозғалмайтын мүлік деп
бөлуге ... ... ... ... мал, қол өнер ... тұрғын
үй т.б., ал екіншісіне- жер жатқызылады. Қозғалмалы мүлік ертерек жеке
меншік түрлеріне ... ... ол ... ... ... ... ... әсіресе көшпелі тайпаларда, соның ішінде Жетісудағы ... бір ... мал ... ... жинақталып, мүліктік
теңсіздігінің дамуына себепші болды. ... ... жеке ... ... байланысты мұнда бөлінбейтін байлық- жерді ... де ... орын ... ... оны ... ... ... тапты. Атап айтқанда, «менің ата-бабаларымның сүйегі ... ... ... ... ... жер, ... ... деген белгілі қағида орын
алды. Бұл ... ... ... тән жазылмаған заң- кімнің малы көп
болса, іс жүзінде жердің де қожасы сол болуы керк ... ... ... ... ... өмірін бейнелейді. Яғни бай үйсіндердің төрт-бес мыңнан
жылқысы болса (ал қыс кезінде бір жылқыны асырау үшін сапасы орташа ... ... ... ... мұншама жылқыны бағу үшін шамамен алғанда 30-
50 мың гектар табиғи ... ... ... ... ... қиын емес.
Сондықтан мұның өзі ежелгі үйсін қоғамында б.з.б. І ғасырдан бастап малы
көп байлардың шұрайлы жайылымдарды ... алу ... ... ... бола ... ... байланысты б.з. алғашқы ғасырында үйсін жоғарғы
топтарының ... ... одан әрі ... мүліктік теңсіздік
қанаушылардың үстемдігі мен қаналушылардың тәуелділігін күшейте ... ... ... қоғам қалыптасты.
Қытай бастаухаттары үйсіндерді көшпелілер ретінде сипаттаған. Оларда
үйсіндер « егіншілікпен де, бау- бақша өсірумен де айналыспайды, тек ... суы мол ... мал- ... ... көшеді де жүреді » - деп жазылған.
Расында да, мал шаруашылығы үйсіндердің өмір- тіршілігінде шешуші
рөл ... ... ... ... ... мен ... ... қоныс
еткен қыстаулардан бойлық бағдарымен жүріп отырып, жаз күндері ... ... ... ... әлденіп алатын, тау бастарындағы шөбі
шүйгін шалғынды жайлауларға көшіп баруына қолайлы болған. Бұл ... мен ... ... онша ... емес 30-100 ... ... ... себепті де үйсіндер уақыт қыстаулары мен жайлауларында, әсіресе көктем
мен күзгі жайылымдарына отырып қалады екен. Олар сол ... ... ... оның ... егін ... бау- ... ... болған. Үйсіндердің
отырықшы болып, егіншілікпен айналысқанының бір дәйекті дәлелі- олардың
тұрақты ... ... ... жайлары, саздан көптеп жасалған ауыр аяқ-
табақтары, ... тас ... мен ... ... ... ... ... материалдарға қарағанда, үйсіндер тарихының ертедегі
кезеңінен ... ... ... сайын егіншілік рөлі артып отырған.
Ендеше ... ... ... ... егіншілік болған.
Үйсіндер жылқы, қой, ешкі, сиыр, түйе және басқа малды ... ... ... 500-ге ... ... ... ... белгілі.
Оларда жылқының әртүрлі тұқымы болған, оның ... асыл ... ... ... ... ... Теңлік обасынан табылған алтын қаптырмада
шоқтығы биік айғыр мінген салт кісі бейнеленген.
Дәулетті- текті кісілер киімдерін ... пен ... жүн ... ал ... ... жұрт киім- кешектерін түрпідей қылшықты жүн
маталарынан, былғары мен қой терісінен ... ... ... Жібекті
Қытайдан жүрдек аттарға айырбастап алатын ... ... ... таралғы
және салық ретінде алып отырған.
Аяқ- табақты ... көп етіп ... оны ... ... ... ... қайыңнан шағын стол- табақтар, зерендер, қымыз құятын ... ... ... мыс, ... қалайы, алтын кенді орындарын пайдаланған,
темірді балқытып, одан пышақ пен қанжарлар, ... жебе ... ... түсті тастардан, асыл металдардан моншақтар мен сырғалар,
киім-кешек әшекейлерін ... ... ... ... ... онда ... ... мен ру
дәулеттілері, жасауылдар мен абыздар және қатардағы ... ... ... ... арасында жеке меншіктің өскеніне обаларын қазған
кезде табылған, сазбалшықтан, тастан жасалған мөрлер айқын дәлел ... ... ... әскер-басылары мен аса көрнекті шенеуніктерінің
қолында алтын мен мыс мөрлері болғаны туралы жазба ... ... ... тек ... ғана ... жер- суға да ... Деректерде қоғамның
жоғарғы жігінде қызмет жүйесінің кеңейіп ... ... ... ... азат мүшелерімен бірге құлдар да болған, олар негізінен
соғыс ... ... ... қоғамындағы әлеуметтік айырмашылықтар археология материалдарынан
айқын байқалады. Үйсін обалары өздерінің көлемі жағынан үш топқа бөлінеді:
диаметрі 80 м, ... 150м ... ... ... ... диаметрі 15 және
биіктігі 2 м дейін жететін орташа обалар; диаметрі 10, биіктігі 1 м дейін
жететін ең көп ... ... ... ... ... ... егер қабыры таланбаған болса, үлкен обалардан археологтар ... ... ... ... саздан жасалған аяқ- табақтарды тапқан.
Пайдаланған әдебиеттер.
1. Чапай Мусин « ... ... » ... 2005 ... ... « ... ... » Алматы 1994 жыл.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Қазақстан тарихы туралы15 бет
Ежелгі үйсіндердің әлеуметтік экономикалық қатынастар22 бет
Сақ,үйсін,қаңлылардың діни сенімі8 бет
Сақ. Үйсін. Қаңлы17 бет
Ғұндар және үйсіндер археологиясы7 бет
Ғұндар, сақтар, қаңлылар, үйсіндер тарихы21 бет
Үйсін мемлекеті Қазақстан территориясындағы бастапқы мемлекеттіліктің үлгісі7 бет
Үйсін тайпалары және Қаңлы елі30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь