Қожаберген және Қазақ тарихы

Кіріспе

Негізгі бөлім
1. Қожаберген . батыр, мемлекет қайраткері және дипломат.
2. «Елім.ай» . эпикалық өміршең трагедия.
3. Қожаберген . Ордабасы.

Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер
XVII ғасырдың екінші жартысында жоңғар шапқыншылығы каупінің ұлғаюына қарамастан қазақ халқының ынтымағы
едәуір әлсіреді. Жәңгір тұсында бой көрсеткен орталықтан тыс күштер белен алып, аймақтар арасындағы экономикалық байланыстар айтарлықтай қысқара түсті, жергілікті сұлтандардың оқшаұлығы күшейді. Тіпті бірқатар сұлтандар өздерін бір жүздің немесе рудың ханы деп жариялауға дейін барды. Олар сөз жүзінде бірлік пен жалпы қазақ ханына бағынуды қолдағандарымен, іске келгенде өз саясаттарын жүзеге асырды. Жергілікті сұлтандардың бұлайша оқшаулана түсуі мен ішкі қайшылықтар салдарынан мемлекеттің әскери қуатының төмендей түскені табиғи нәрсе. Көшпелі қазақ мемлекетінің тарихында «жыраулар» жауынгерлік ерліктерімен катар халық бұқарасының мұң-мүдделерін ашық айта алатын әділдік жаршылары, ғаламат көркемсөз шеберлері еді. Даладағы жыраулар дәстүрінің соңғы өкілдері ХІХ-ХХ ғасырларда Махамбет, Сегіз сері, Ақан сері, Біржан сал болды. XVII ғасырдың ақыры — XVIII ғасырдың алғашқы жартысындағы қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымында жыраулар да хандар, билер, батырлар, шаруалар сияқты көшпелі қауымның құрамдас бір бөлігіне айналды. Бірақ жоңғарлармен соғыс қаупі мен осы қатер алдында біріге түсудің қажеттігі, Қайып пен Болат хандар тұсында ресми хан билігінің төмендеп, құлдырауы неғұрлым дарынды жырауларды қазақ қоғамының алдыңғы қатарына шығарды. Жоңғар шапқыншылығы тоқтаған соң жыраулар институты маңызының төмендеп, қауіп төнген жылдары күшейе түскенін де осыған орай түсіндіруге болады. Бұған классиқалық мысал ретінде Бұқар жыраудың әрекеттерін, оның Абылайға, Бөгембайға және Қабанбайға арнап айтқан сөздерін, үндеулері мен талаптарын, акынның хан билігінің өкілдерін өлтіре сынап, мінейтін өткір жырларын немесе Доспамбет пен Ақтамбердінің долы қуатқа толы. ызалы дастандарьш келтірсек те жетіп жатыр.
Бұл кезеңде қазақ мемлекеті үшін өте ауыр геосаяси жағдай қалыптасты. Солтүстік пен шығыстан жоңғар-ойраттар, батыстан қалмақтар мен башқұрттар, сондаи-ақ Орал қазақтары тынымсыз шабуылдар жасап тұрды. Оңтүстіктен бұхарлықтар мен қоқандықтар бірнеше жазалау экспедицияларын ұйымдастырды. XVIII ғасырдың 25-жылына қарай бір кездегі қуатты да кең байтақ жерлерді алып жаткан Қазақ хандығы Түркістан мен Арал теңізі аралығындағы алақандай аймаққа ғана ие болып қалды. Бұл ұлт тарихындағы нағыз қасірет еді. Орталық Қазақстан Қалдан Серен мен Құлан Батудың қолына көшті. Церен Доржы, Лама Доржы мен Даба Доржы Шелек, Шу мен Ыстықкөлді алды. Тұрақты жоңғар әскерлерінің саны 500000-ға жетті.
Негізгі әдебиет:
1. Ай, заман-ай, заман-ай. А., 1991.
2. Бес ғасыр жырлайды. А., 1989.
3. Мәндібай Қ. Хандық дәуір әдебиеті. А., 1996.
4. Сүйіншәшев Қ. Қазақ әдебиетінің тарихы. А., 2006.

Қосыша әдебиет
5. Ақатай С., т.б. Қазақ Ордасы : шығуы мен тегі. – «Заман Қазақстан», 1996.
6. Қозыбаев М. Өркениет және ұлт. А., 2001.
7. Көркемсуретті Қазақстан тарихы. 2 том А., 2006.
8. Қазақстан ұлттық энциклопедиясы 6 том. А., 2004.
        
        ЖАМБЫЛ АТЫНДАҒЫ АОМГИ
РЕФЕРАТ
ТАҚЫРЫБЫ: ҚОЖАБЕРГЕН ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ТАРИХЫ
Орындаған :ТӨКЕН.А.Т
Тексерген :
Өскемен қаласы
Мазмұны
Кіріспе
Негізгі бөлім
1. Қожаберген – батыр, мемлекет ... және ... ... - ... ... трагедия.
3. Қожаберген – Ордабасы.
Қорытынды
XVII ғасырдың екінші жартысында жоңғар шапқыншылығы каупінің ұлғаюына
қарамастан қазақ халқының ынтымағы
едәуір әлсіреді. ... ... бой ... ... тыс ... ... ... арасындағы экономикалық байланыстар айтарлықтай қысқара
түсті, жергілікті сұлтандардың оқшаұлығы күшейді. Тіпті бірқатар ... бір ... ... рудың ханы деп жариялауға дейін барды. Олар сөз
жүзінде бірлік пен жалпы ... ... ... ... іске
келгенде өз саясаттарын жүзеге ... ... ... ... ... мен ішкі қайшылықтар салдарынан мемлекеттің әскери қуатының
төмендей түскені ... ... ... ... ... ... ... ерліктерімен катар халық бұқарасының мұң-мүдделерін
ашық айта ... ... ... ... көркемсөз шеберлері еді.
Даладағы жыраулар дәстүрінің соңғы өкілдері ХІХ-ХХ ғасырларда ... ... Ақан ... Біржан сал болды. XVII ғасырдың ақыры — ... ... ... ... ... ... ... да хандар, билер, батырлар, ... ... ... ... бір ... ... Бірақ жоңғарлармен соғыс қаупі мен осы қатер
алдында біріге түсудің ... ... пен ... хандар тұсында ресми хан
билігінің төмендеп, құлдырауы неғұрлым ... ... ... ... ... шығарды. Жоңғар шапқыншылығы тоқтаған соң жыраулар
институты маңызының ... ... ... жылдары күшейе түскенін де
осыған орай түсіндіруге болады. Бұған ... ... ... ... ... оның Абылайға, Бөгембайға және Қабанбайға арнап
айтқан сөздерін, үндеулері мен талаптарын, акынның хан ... ... ... ... ... ... ... Доспамбет пен Ақтамбердінің
долы қуатқа толы. ызалы ... ... те ... ... ... қазақ мемлекеті үшін өте ауыр геосаяси жағдай ... пен ... ... ... қалмақтар мен башқұрттар,
сондаи-ақ Орал қазақтары тынымсыз шабуылдар жасап тұрды. ... мен ... ... ... ... ... ғасырдың 25-жылына қарай бір кездегі қуатты да кең байтақ жерлерді
алып жаткан Қазақ хандығы Түркістан мен Арал ... ... ... ғана ие болып қалды. Бұл ұлт тарихындағы нағыз қасірет еді. Орталық
Қазақстан ... ... мен ... ... ... ... Церен Доржы, Лама
Доржы мен Даба Доржы Шелек, Шу мен ... ... ... ... саны ... жетті.
Қожаберген жырау осы кезеңде екі баласы мен ... ... ... ... бес ... (1723-1728) шайқастарда өткізді.
Толыбайұлы Қожаберген жырау кейбір деректер бойынша 1673 жылы қазіргі
Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданының ... жалы ... ... ... Енді бір ... ұлы ... 1663 жылы ... келіп,
1772 жылы 109 жасында қайтыс болған деп ... ... ... ... жырау Орталық Азия даларында болған ауыр да қанды оқиғалардың
куәгері ғана емес, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... Бухарадан: ..Орта Азияда жүріп жатқан үздіксіз
соғыстарға..." парсылар мен хиуалықтардың, бухаралықтар мен қырғыздардың
қатысып ... ... ... ... ... ... ... тікелей ортасында жүрген ең қанды шайқастар жоңғарлар мен ... ... ... – батыр, мемлекет қайраткері және дипломат
1. Бұланты бойындағы 1728 ... ... ... ... және жоңғар
қатынастарында шұғыл өзгерістер басталды. 1727 жылы Цеван Рабданның өлуі,
ең ... ... ... ... ... жырауды жаңа туындылар
шығаруға қанаттандырды.
Бұл кезде ол "Адыра қалған Қаратау", "Қайырсыз болған Сыр өзен", "Иесіз
қалған сылаң Сыр", ... ... ... "Балқан, Балқан, Балқантау".
"Шоңғал, Шоңғал, Шоңғал тас", "Бөгембай ... ... ... ... "Ер Тұрсынбай", "Ер Құлеке", "Сүйіншіұлы Абылай", т.б. жырларын
шығарды. Дегенмен ... ... ... ең көп ... ... даласының
әнұранына айналған шығармасы — "Елім-ай" дастаны болды. Аңыз-әңгімелерге
қарағанда "Елім-айдың" әуенін Қожаберген жыраудың әйелі — Айша ...... ... ... ... ... ... өр тұлғасын өмір
жолына бақилық серік еткен, соған куә болған әйел. Жоңғарлар талқандалып,
Жоңғар мемлекеті ... ... ... ... ... және ... қазақтар туған жерге оралу мүмкіндігін алды.
Сөйтіп, Қожаберген жырау өмір сүріп, жыр туындатқан кезең ... толы ... ... ... соң әбден титықтатқан қантөгісті соғыстарда
жоңғарлардан қайтарып алған Қазақстанның шекаралық шептері ... ... ... ... ... зерттеушілердің (Левишн, Харуздин, Потанин)
айтуынша, қазақ руларының ата ... ... ... ... өмір ... жанданды, айырбас сауда жолға қойылды, эқономикалық
байланыстар нығайды. Ең ақырында, қазақ-жоңғар соғыстарының аяқталуына ... ... ... ... Еуразия құрылығында өмір сүріп келген соңғы
классикалық көшпелі ... ... ... жойылды.
XVIII ғ. қазақта батыр деген әлеуметтік топ пайда болған жоқ, ол қазақ-
жоңғар жаугершілігіне байланысты қайта жаңғырса керек.
Шоқан Уәлиханов ... ... атты ... «В ... ... ... какой-то поэтический ореол, век Аблая у них являются ... ... — деп ... ... ... Шоқанның «век рыцарства» дегенін «ерлік пен серілік
заманы» деп ... ... ... ... ... елге қиын заман,
Шіріткен тамам елдің миын заман.
Шұбырғанда ізіңнен шаң борайды,
Қағынды ... үшін биыл ... ... ... еді. ... ... XVIII ғ. қазақ сахарасында ... ... алыс ... ... ... ... ... жауапты Ахмет Байтұрсыновтан
табамыз. «Ошақ басы, үй-ішінің қамы ... ... ұсақ ... ... есептеспей ұлы мақсат, ұлы мұратпен болып, жұрт үшін, көп үшін
құүрбан қылмайтын нәрсесі болмағанын ... ... ... жырын талдай
отырып, Ахаң ата-анадан, жардан, туысқаннан да ... ... ... - ... жұрт ... - деуі осыдан.
Ендеше Абылайхан заманында рыцарлық ... ... Отан ... ... пен іріліктің, бірлік пен тірліктің көрінісі деп ... ... ... ... ... көреміз.
Жүз жиырма төрт мың пайғамбар мен,
отыз үш мың сахаба да дүниеден өткен,
Солардан Қожаберген артық, емес, -
деуі соның дәлелі.
Ендеше бір ғасыр өмір ... ... осы ... шыңы ... ... тарихи құбылыстың басы-қасында тұр. Батырлықтың парасатты рыцарлыққа
ұласуы — жаңғыруы Қожаберген баба есімімен де тығыз байланысты.
Қорытып ... ... «век ... рыцарства» деген заманасы —
Қожаберген баба заманасы. Осы тұста тағы да бір ... ... ... ... ... ... әдебиетге «по историческим данным, общее қоличество
батыров из всех трех ... ... ... за ... и ... ... переваливает за 300», — деген тезис ... ... ... ... ... үш ... ... қазақ-қалмақ
шапқыншылығы кезінде құрығанда 10 ұрпақ ауысты.
Әр ұрпақ өз батырларын өсірді, тарих сахнасына шығарды. ... ... үш ... ... ... ... халық қостап, өз бостандығын
үстем етті. Батырлар саны ... ... оны ... ... шығу ... ... ... елді көсемдерім,
Ақылшы болсын сөзге шешендерім.
Хан сұлтан, төрелерді ел санамай,
Тізе қос, күшгпі жинап есендерің», —
деп үндейді ... 40% ... ... ... дәл ... бағдарлама
жасаған ел данасы сол кезде кемде-кем. Қожаберген баба тек ... ... ... ... ғой аяқ асты Отанымыз» деп, «Ер емес
жаудың туын ... деп, Ұлы Отан ... ... ... ... бұл ... ешқашан үмытуға тиіс емес.
Еңдеше Қожаберген батырлардың батыры, қолбасшы, Әз-Тәукедей дананың оң
қолы, қиын замандағы ел қорғаны.
Қожаберген тек баһадүр, ... ... ғана ... ол ... ұлы ... қайраткері.
Ақтабан шұбырындыға» ұрынған сәтте Қожаберген баба
Әйтеке бидің ... ... ... ... сұм,
Соңына елді ерте алмай.
Хонтайшыға сатылып,
Елдің сырын ашқан күн.
Шағырмақ күнім түн болды,
Хан мен сұлтан жын ... ... ... шын болды.
Әбілмәмбет солқылдақ,
Ақ балшыққа борпылдақ.
Келіспейді ерлермен, Қабандарша қорсылдап,
деп өз үкімін шығарды.
Төрелерге сенім жоқ, ел ... хан ... дос ... сұлтан, төре, қожа, өңкей құзғын,
Оларға енді тізгін жұрт ... ... елге өз ... ... ... ... батырлардың төре әулетіне деген бұл оппозициясы
Абылайхан келген тұста ғана басылды. Бірақ, ол біржола ... ... ... ... інісі Балта Керей Тұрсынбай батыр (1713-
1819) Ресейге қарағысы келген Әбілқайыр ... Орта ... ... ... мен ... ... да, ... мен Қытай ортасында
жалтарып, тәуелсіз ел дәрежесіне ұмтылған Абылай ханға да қарсы ... ... ... ... ноғай, қарақалпақты бір мемлекет етіп,
көсем, әр халықтан әмір сайлап, жеке тәуелсіз ... ... ... ... Тұрсынбай Абылайханды тастап, Арқаға кетті.
Қазақ мемлекеттігінің болашағын ойлау Қожаберген ... ... ат ... билер мен батырлардың ісі еді.
Қожаберген Үргеніш медресесін бітірген, өз заманасының білімді адамы
болған, ... ... ... ... ... ... ... араб, парсы
едім жетік», - ... ... ... ... хан ... елшілік миссиясын жүргізуге де пайдаланған. Ол туралы деректер
«Елім-Ай» дастанында да кездеседі. ... ол ... ... ... елшілікте,
Ұнадық ер атанып көршілікке», -
десе, «көрші елге елшілікке ылғи барып, халқыма адал ... ... - ... ... дипломат, замана саясаткері. «Елім-ай» дастанындағы
саяси ахулға берген бағасы ХХ ғ. аяғы – ХХІ ғ. басында ... ... ... қалдырады.
Ендеше Қожаберген жырау батыр, қолбасшы, ел ... ... ... ... - ... ... трагедия
2. Қожаберген бабамыз осымен қатар атақты ақын, жырау еді. Ол тек ... ... ғана бір ... ... ... ... Ол тек жырау ғана емес
замананың ұлы шежірешісі. Ол туралы Қожаберген:
«Халқымның хал жағдайын өлең етіп,
Жырладым апат күннің шежіресін»,
деп ... ... ... ... Мырза Мұхаммед Қайдар Дулатидің
жазғаны белгілі. Қадырғали Жалайырдың ... ... ... ... Ш. Уәлихановтың «Абылай хан» ... М. ... Ә. ... А. ... М. Дулатовтың әлем ұлылары
туралы «Қазақ» газетінде жариялаған очерктері, ... ... ... ... поэмалары осы дәстүрдің жалғасы. Шәкәрімнің «Еңлік-
Кебегін» Ә. Бөкейханов «Тарихи ... деп ... Ал оның ... ... ұлы ақынды «Қазақ тың Карамзині» депті. Осы тұрғыдан
алғанда Қожаберген бабамыздың «Елім-ай» дастанының орны ... Оны ... деу аз ... Оның ... кең — ... ... ... Отан
тағдыры. Бір ғасырлық тарихты саралап, ұлттың сан ... ... ... ... ... ... ... әскери, саяси
қайраткерлерін жеке-жеке даралап, дүбірлеген оқиғалар болған ... ... ұлы ... туынды. «Елім-ай» шын мәнінде ұлттық сананың биік
шыңы, ұлттың сергелдеңге душар болғандағы мұңы, болашаққа ... ... ... ... ұлт ... жаңғыртуға ұмтылысының шаншыла атқан
қайнар жыры да ... ...... Иллиада мен Одиссеясындай
эпиқалық өміршең трагедиясы.
Дауылпаз Қожаберген - дүлділ тарихшы. ... тек ... ғана ... дәуірді суреттейді. Жоңғар империясының дәуірлеп,
күшею себептерін ашады. Екіншіден, ... ... мен ... ... ... Орыс империясы өзіне көрші қазақ елін тұқыртып,
жоңғарларға кіші ... ... ... ... екі түркі тілді
халықтарды өзара қырып салуына мүмкіндік жасағанын ғажайып ... ... ... ... Бұқардың қазақ еліне ... ... ... пен ... ... ... Төртіншіден, Әз-Тәукеден
кейінгі қазақ хандығында болған теке-тірес, бақталас берекесіздіктің ... ... ... ... ... ... болды, халық қалай,
неге тозды деген сауалдарға жауап ... ... ... басталып тұр»,
— деп Алқакөл емес, Алакөл екендігін еске алады. Ең соңында, Отан ... өтіп ... Қара ... қазақпен үздіксіз бір болуын, Қарақалпақ
бектерінің жалтақтығын, Әбілқайырдың дәл 1723 жылы дер кезінде көмекке келе
алмағандығын, ... ... ... ... ... жау бетін
қайтарғанын айтады. Автор өз өмір жолынан хабар береді. 61 жасының 45 ... ... ... ... қол ... ... ... деп, өзінің
ел ағасы ретінде ... көз ... ... ... диалектикалық
салыстырмалы талдауға негізделген.
«Елім-ай» әдеби тұрғыдан алғанда да тендесі жоқ ... Онда тек ... ғана ... оның ... рухы бар. Автор егіліп те, төгіліпте жырлайды,
бірде ... ... ... ... бүгінгіге қайғырып, болашақты
ойлайды, философиялық пайымдармен ... ... ... бабамызды қол бастаған батырдан өтіп, ... мұра етіп алып келе ... ... ...... жырау
деп атау орынды.
Әлемдік тарихта қолына қалам алып, оны семсер қылышпен қатар ұстаған
тұлғалар бірен-саран-ақ. Ол ... ... ... ... Ал ... өз ... Ақтамберді, Үмбетай, Тәттіқара сияқты тарлан жыраулар
көшін бастады. Махамбет пен ... сері ... ... Қожаберген дәстүрін
одан әрі жалғады.
Қожаберген бабамыздан қалған рухани мүра шексіз. Қазақ ... ... ғ. Ел ... болған «Елім-ай» әні, «Күлдірмамай», «Қойлыбай көреген»,
Қарасары Балта керей», «Соқыр абыз», ... тіл» ... ... ... «Дүние», «Жігіттік» т.б. толғаулары, Қарғыс атқан
қалмақ-ай», ... ... ... ... ... Сыр», «Балкан, Балкан,
Балкан тау», «Қазақ пен ... ... ... ... ... ... «Күлдірмамай», «Шұбырынды», «Сұлама» сияқты күйлері
өз зерттеушілерін сарғайып ... Жеті ... 3683 ... 14732
жолдан тұратын «Елім-ай» дастаны теңдесі жоқ ұлы туынды өз алдыңа бір төбе.
Мұнымен Қожаберген баба ... ... Бұл тек қана ... ғана.
Қожаберген – Ордабасы.
3. Ордабасы — көне түрік сөзі. Ол ұғым, бүгінгіше айтқанда бас қолбасшы
деген мағынаны білдіреді. Қазақта бас ... ... ... аты ... деп ... Мұндай атаулар туған республикамыздың әр өңірінде
кездеседі. Әдетте, ... ... ... бас ... ... төбе биді
сайлағанда халық оларды боз ... ... ... шымқай ақ киім
кигізіп, ақ киізге орап, жоғары ... ... ... 1683 ... ... ... ... манында Әз-Тәуке бастаған барша ... ... бес ... ... ... етіп ... ак киізге
көтергенде оған Орта жүз, арғын Әнет би бата берген. Ауызекі ... ... ... ... ... ... аңыз ... ғана қалған.
Қожаберген Ордабасы яғни хан ордасының бас қолбасшысы ... ... тік ... ... ... ... ... сүйіп, халық алдыңда серт
береді. Сонда ол былай дейді:
Қолбасшы батыр болмасам,
Көбелі сауыт кимейін.
Ту ұстайтын болмасам,
Арабы ақбоз мінбейін.
Талапты жігіт ... ... ... соқпасам,
Зергер болып жүрмейін.
Майданда жауды жеңбесем,
Қызық дәурен сүрмейін.
Дұлығамның төбесі,
Буылмаса маржанмен,
Басыма оны кимейін.
(Өлеқ ... ... ... ... және өнер ... ... сақтаулы).
Қожабергеннің Ордабасы болғандығын онық бас шәкірттерінің бірі Бұқар
жыраудық «Ұстазым» атты дастанындағы мына жолдар ... ... ... рет ... ... жолды сардар Қожекең
Жауынан айыл жимаған.
Ерлігі көп ұстазды,—
Мұсылман ... ... жүз ... ... ... көрмеген.
Жолбарыстай шұбармен,—
Дұшпанды қуып өрлеген.
Айбарынан жау қашқан,
Есінен қалмақ адасқан.
Ұрандап жауға тигенде,—
Жарқылдап қолда алдаспан.
Қожаберген сабазға
Ордабасы атақ берілген.
Ғаріп-касер, жетімнен,—
Жан емес ... ... ... ... жоқ ... ... Бұқармын,—
Қожаберген асылдаи.
Бұқар жырау Қалкаманұлының (1693— І787 ж. ж.) Қожабергеннің өзіне
шәкірт болғанына осы ... ... ... ... 1723 ... мына шумақтары айғақ бола алады.
Шәкіртім Сүйіндікте Бұқар ... ... өзі ... өзі ... ... ... ... салар,—
Сөзіне оыың халқым құлақ түрші
Бұқаржан биылғы жыл отыз жаста,
Атағы ақын болып шықты алашқа.
Қарағым, қатты налып жүрген шығар
Түскен сон ауыр ... ... ... сөз етіп ... баһадур Қожаберген Толыбапұлының 1688—1710
жылдар аралығында үзіліссіз жиырма үш жыл бойы қазақ. карақалпак, ... ... ... ... ... ... ... соғыста
елін корғап, үлкен ерлік көрсеткенін сол кездегі оған ... ... ... де ... ... Оны осы ... кіші ... ақын Жанақ Төлеқұлынын (1743—1821 ж.ж.) ...... ... де ... жүз ... Көшебеден,
Ер шыққан Толыбайұлы Қожаберген.
Әрқашан жауды жеңіп жүргеннен ... оған ... атақ ... ... ... ... да, халқынан да алғыс алған.
Көз жұмлы жүзден асып есіл сабаз,—
Оған да опа ... ... ... ... ... ... топтан асқан болды ақып.
Барғанда он алтымда бата алуға,—
Тигізген біздерге де шарапатын.
(Бұл өлеңді Солтүстік ... ... ... ... ... ... ... Қожахмет Дәрібайұлынан 1954 жылы 19 шілде күні
жазып алынды.
Сондай-ақ ... ... ... ... оның өзі
туралы шығарған, күні бүгінге ... еш ... ... мына бір
өлеңінен де көруге болады.
Үш жүзде болса да олар басты кісі,
Қазыбек, Төле, ... ... ... жол ... ұстаз едім,—
Сардар деп құрметтеген үлкен-кіші.
Жеңіс жоқ соғыстарда шабандарға,
Жағдай жоқ тағат қылып амалдарға.
Жеңіске жету үшін қайрат қылып,
Ат ... ... ... қамалдарға.
Мәлім ғой, елге ғаскер басқарғаным,
Болдым деп Ордабасы мастанбадым.
Мылтығы көп ... да ... ... ... жасқанбадым.
Басқарып үш жүз қолын жиырма үш жыл
Орнымды Бөгенбайға бердім биыл.
Еш сардар қайт қылған ... ұзақ ... ... ... ұзақ жыл ... ... ... жаумен соғысып, әрдайым
жеңіске жетсе де, ақыры қатты шаршап, өзін бас қолбасшылық қызметтен босату
туралы Тәуке ... 1710 жылы ... ... жасайды. Әз-Тәуке оның ... ... әрі ... әрі ... ... ... ... өтінішін қабылдамайды. Сонда Қожаберген өз орнына батыр шәкірттерінің
бірі жас сардар қанжығалы Бөгенбай Ақшаұлын ... ж.ж.) ... ... ... ... Осы оқиғаны белгілі ақын Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
(1857—1931 ж.ж.) «Даналар» атты ... ... ... ... бата ... ... ... болған.
Ел қорғап, қамал бұзып, даңқы шығып,—
Оған да аруақ пен бақыт ... ... ... ... ... ... бас ... Бөгенбайға бергеніне риза болып, мынадай жыр арнайды.
Көшебе кереп ағасы,
Толыбай сыншы баласы.
Қол бастаған Қожекең
Үш жүздің болған данасы.
Қожаберген ғаділ ер,
Қадірін ... ... ... ... берген ардагер.
Қожекеме Бөгенбаи Шәкірт болған жан еді
Сайлатқан оны ұстазым,—
Қарадан шыққан хан еді.
Баласы да, інісі Ұстазымның бар ... ... ... Арғынға берген нар еді.
Алдымызда Бөгенбай Жасы үлкен аға еді.
Бүкіл қазақ еліне,—
Жаңа шыққан пана еді.
Бөгенбайды өкшелеп
Арғыннан шыққан Бұқармын.
Ақындыққа келгенде
Жыраудың көбін ұтармын.
Қожаберген ... ... ... ... бірге Әз-Тәукенің
бас ақыны ... Ол сол ... ... жағдайды, қазақ
хандығының ішкі-сыртқы саяси хал-ахуалын жете біліп, ... өз ... етіп ... ... ... ол ... ханға арнаған, кезінде елге
мәлім болған, кейін ел ... ... ... жарғы» атты тарихи дастанында
былай дейді:
Шығайдан соң орнында Тәуке қалды,
Әз-Тәуке деп ... атақ ... ... Әйтеке ақылшы боп,
«Жеті жарғы» дейтұғын заң шығарды.
Осымен бірге Қожаберген ақынның Әз-Тәукенің тапсырмасын орындап, ... ақ ... ... ... табыс еткені соңғы кезде белгілі болып
отыр. Бұған оның ... ел ... ... алған «Жеті жарғы» атты мына өлеңі
дәлел бола алады:
Қарабас тархан ағамды,
Алаш жұрты тыңдаған.
Соғысқа, дауға қатысып
Ер еді жастан шыңдалған.
Мұра боп ... көне ... мен ... мәні бір.
Бұл өлеңді 1954 жылы 21 ... күні ... ... ... шежіреші Балғожа Кенжеғозыұлынан жазып алған едім. Содан кейін осы
өлеңді 1956 жылы 17 ... ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінің білгірі, қарт педагог Омар Иманбайұлынан
екінші рет ... ... ... салыстырғанымда, еш айырмашылығы болмады. Осы
арада Майлы бидің кім ... айта ... ... би Толыбайұлы
Қожабергеннің ең үлкен ағасы. Шежіре дерегі бойынша 1626 жылы ... ... - ... ... ... ... ханның бас уәзірі болған. Кейін
жасы ұлғайған шағында Әз-Тәукенің төбе биі ... ... Төле ... ... Әйтеке биге бата беріп, ... ... ... болғанын
білеміз. Бұл кісі қазақ жылнамасы ... ... ... би деп ... ... ... шықкан әрі ата-анасы осы данышпанның есімін койған
екінші Майлы би және болған. Оның ... аты ... ... Осы ... ... ... Майлы бидің кіші немересімен шамалас. Бұл Абылайханның
тұсында әрі қазы, әрі оның ... ... Біз сөз етіп ... осы ... биді ... Майлы бимен шатастыруға болмайды.
Қожабергеннің «Жеті жарғы» дастанын жазғандығына тағы бір ... ... ... ... атты ... мына ... ... кетуді жөн
көрдік.
Қожаберген ұстазым,
Бұхара барып оқыған.
Төрт-бес тілді үйреніп,
Көкейге берік тоқыған.
Тәукенің жазып низамын,
«Жеті ... деп ... ... ... ... айтұлы дастанды біз 1957 жылы 15-16 маусымда Павлодар облысы,
Баянауыл ауданы, ... ... ... Охап ... аузынан жазып
алдық.
Осы арада бір ескерте кететін жайт мынау: ... ... деп ... қадірлеп, көсемдік кабілетіне бас иген шәкірті Бұқар
жырау «Керей қайда барасың» деген ... ... деу ... жанаспайды.
Бұлай дел Бұқар жырау мұрасын дұрыс зерттемеген шалағай дүмшелердің ... ... Оған ...... ... ... мен арғын
рулары арасында қандай бір кикілжің болғандығы ... ... ... ... Екіншіден, керейлер Сарысу, Сыр өзендері бойын мекендемеген ел, 1723
жылы күзде керейдің терістік Сарыарқадан ауып, көшіп ... ... ... ... ... облыстарының шектесетін Корғалжын, Теңіз
аудандарының жері. Бұл аймақта ... ... ескі ... ... Керей көлі, Жәнтекен көлі, Жұмабай көлі секілді жер-су ... ... ... бар. ... ... — Абак-керейдің бір руының аты, ал
Жұмай — балта ... ... ... ... ... ... ... жырау шәкірт болғанын жоғарыда айттық. Шәкірт адам өзінің ... ... ... оның елін де ... ... ... ол кезде қаймағы бұзылмаған қабырғалы қалың ел, сан ... ... ... да ... ... ... тең ел болған. Оны
«Ұстазым» дастанында:
Мақтады деп сөкпе жұрт
Орта жүз ... ... ... ... ... ... Бұқардың өзі айтқан. Біз білетін Бұқар жырауда «Керей ... ... өлең ... Бұл ... ... Бұқар Қалқаманұлының
«Садыр қайда барасың» деген өлеңінің өзгертілген түрі екені белгілі. Бұл
арада белгілі жазушы-ғалым ... ... ... ... ... ... ... өлең орынсыз бұрмаланып, «Керей қайда барасың» ... ... ... орынды сынға алғанына біз де қосыламыз.
Қожаберген батырдың, жан-жақты қабілеті бар ... ... ... ... Оның емші әрі ... болғаны жайлы да деректер бар. Соғыс
кезінде жаралы ... өзі ... ... ... Оған ... ... ... дәлел.
Өлеңнен салып жүрмін ою-өрнек,
Жасадым түрлі шөптен дәрі-дәрмек.
Сынықшы Қожаберген атағым бар,—
Талайыи науқастардың жаздым ... ... ... қаз ... ... ... тұстас өмір
сүріп, бірге жүріп, Әнет би мен Әз-Тәукеден бата ... біз ... Ал ... ... Бөгенбай, Аскап, Ерсары, Көшек,
Қабанбай, Жәнібек, ... ... ... Есет ... мен Бекболат,
Айтбай, Едіге, Малайсары, Қараменде, Алдабек, Әлдибек ... ... ... ... ... ... би Төлебайұлы Ақдәулет есімді жеті жасар ұлын
ертіп тоқсан алты жастағы қартайып отырған ... ... бата ... сәлем бере Гүлтөбеге келеді. Едіге «халің ... ... ... ... өлеңімен жауап берген екен. Батасының ішінде Едіге бидің
баласы Ақдәулетке Шоң деген есім береді. Ол бала ... ... ... Шоң
деген атақты би болған. Шоңның Ақынбай атты баласы СССР халық артисі,
марқұм ... ... ... ... екенін де айта кетуіміз керек.
Осы арада Қожаберген қолбасшының мемлекет қайраткері ... тағы бір ... ... келтіре кетейік:
Атақты Абылай Орта жүз Әбілмәмбет ханның Бас ... әрі ... ... ... ... 1750 жылдың сәуір айында, Қызылжар өңіріндегі
Гүлтөбені мекен етіп отырған қарт қолбасшы, қарт ақын ... ... алып ... ... береді. Жас Абылай Қожаберген Ордасында
мейман болып отырып, өзінің қарт Ордабасыдан ақыл ... ... ... қарт ... Бас ... «Карағым, болашақ үлкен хансың. Саған берер
ақылым: заман — түлкі, пенде — ... ... ... ... ... ... ... түседі. Жауымен кең жерде айқасудан тайсалған түлкі
сол бөктердегі өзі түстес бір ... ... қия ... ... ... қалады. Қыран оның тас емес, түлкі екенін ... ... ... боп ел ... ... тиген екен, әрі ханның ... ... ... ... бол, шырағым. Ақылың мен ерлігін, айла-әдісің қатар
жүрсін. ... ... ... ... ... ... бұл сөзімді есіңде
сақта! Ер азбай,ел азса, айдын көлдің ... ел ... ер ... ... ... Бәйтерегің құласа, ағаш орнына ағаш өседі. Айдың көлің
суалса, ... ... ... Ер ... да ел бұзылмасын. Бұзылғанын жұрт
өзі түзетеді, түзелмесе бұзығын ел жер ... ... ... ... ... ... риза болып, оң батасын алып аттанған екен.
Бұл деректі Солтүстік ... ... ... ... ... тұрғыны, шежіреші қарт Нұрмағамбет Әкібайұлынан 1954 жылы 23 шілде
күні жазып алдық,
Осы арада ... ... ... ... ... тағы да бір жаңа ... деректі келтіре кетелік. Мәселен, Қазыбек бек Тауасарұлы (Шапырашты
Казыбек бек Тауасарұлы, «Түп-тұқианнан ... ... ... ... 1993 ж., 215 бет) Қожаберген жыраұлы 1717 жылы ... ... ... ... деп ... ... жылы ... 1717 жыл)...
Аягөзде қалмақпен қатты ұрыс болды... Аягөзде болған осы ұрыстан ... ... ... ... жыраұлы кездестірдім. Қожаберген жырау мен
көргенде қартайған, екі тізесінен ақсап басатын шал кісі екен. ... ... ... ... ... ... сусар бөрік, үстінде күзен
ішік, белінде діңмент. Оның қолында домбырасы да жоқ. Бірақ өлеңді сапырып,
мен ... ... ... ... ... ол маған.
Қазыбекпін, Шапыраштымын,— дедім мен...
Қожаберген Толыбай баласы Тәуке ... ... басы ... жау
түсіріп, ту алған батыр еді. Ол батырлығымен бірдей сол заманның өзі ... ... мол ... ... Жасы мен ... ... оған құлдық
ұратын. Бәлкім, егер Қожаберген жырау болмаса, ... ол ... ... те ... ... бұл ... әулет қазақтың рухани мәдениетінде үлкен
із қалдырған. ...... ... мәдениетінің ұлы жырау туған,
өскен, мәңгілік, ортасы Гүлтөбе сияқты ... ... ... халық
мұрасы. Ол бір Солтүстік Қазақстан өңірімен шектелмейді.
Ал Қожабергентануды кең ... ... ол ... Солтүстік
Қазақстан өңірінің бай мәдени мұрасы. Мағжантану, Шалақын, Ыбырай мұралары
– осылай кете барады.
Қазақ мәдениетінің ірі қайраткерлері Ы. ... ... ... М. ... С. ... және т. б. ... Қожаберген мұрасын игеру -
заман ... ... ... ... ...... ғалымдары,
есімі шар тарапқа танымал ғалым Т. Кәкішев, белгілі тарихшы А. ... ауыз ... ... ... ... Ғылым академиясының
ғалымдары болпып Қожабергентану ісіне жегілуі абзал.
Мәшһүр Жүсіп Көпеев өзінің «Месіндегі» бір шағын мақаласын Он ... бар» деп ... «Жер ... ... Кісі ойға ... бөрі
қойға тоймайды. Құлақ естуге тоймайды. Көз қарауға тоймайды. Өмір жасауға
тоймайды. Бай малға ... ... ... ... Бала ... тоймайды.
Тірі іске тоймайды».
Ие, өлмейтін жан жоқ. Абай баба айтқан «Өлді деуге бола ма ... сөз ... ... қазақ халқының үш ғасырлық жүрек жарды
жыры «Елім-айдың» авторы Қожаберген ... өз ... ... бірге жасайды.
Қожаберген есімі Әз-Тәуке хан, Абылай хан, Әбілқайыр хан, Бұқар ... би, ... би, ... би ... ... ұлыларының қатарында Отан
тарихында хатталады.
Қолданылған әдебиеттер
Негізгі әдебиет:
1. Ай, заман-ай, заман-ай. А., 1991.
2. Бес ғасыр жырлайды. А., ... ... Қ. ... ... әдебиеті. А., 1996.
4. Сүйіншәшев Қ. Қазақ әдебиетінің тарихы. А., 2006.
Қосыша әдебиет
5. Ақатай С., т.б. Қазақ Ордасы : ... мен ...... ... ... М. ... және ұлт. А., ... Көркемсуретті Қазақстан тарихы. 2 том А., 2006.
8. Қазақстан ұлттық энциклопедиясы 6 том. А., 2004.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Батыр-жырау Қожаберген туралы230 бет
Абылай және қазақ батырларының ерліктері58 бет
Бөгембай Ақшаұлы3 бет
Ел тарихын ұмыттырмаған ән30 бет
"Ұлан" шаруа қожалығы17 бет
Біржан сал Қожағұлұлы8 бет
Кожа Ахмет Яссауи9 бет
Махмұд Қашқари,Қожа Ахмет Ясауи, Әбу Насыр Әл-Фараби7 бет
Мұхаметжан Қожаcбайұлы Қаратаев – әдебиет сыншысы15 бет
ОҚО Түлкібас ауданы «Шабыт» шаруа қожалығының ауылшаруашылық алқаптарының құнын бағалау34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь