Қолма-қолсыз төлемдер


Жоспар

Кіріспе

Төлем құралдары
Қолма.қол төлемдер
Банкаралық ақша аудару жүйесі
Жаңа əзірлемелер
Бағалы қағаздар бойынша есеп айырысу жүйесі
Сауда.саттық
Клиринг
Есеп айырысу рəсімі
Қолма.қолсыз төлемдер
Орталық банктің бағалы қағаздар инфрақұрылымын пайдалануы

Қорытынды

Пайдалынылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Төлем жүйесі елдің қаржы жүйесінің негізгі компоненті болып табылады. Осыған байланысты Қазақстан Республикасы өтпелі кезең басталған сəттен бері төлем жүйесінің дамуына баса назар аударуда.
Төлем жүйесін жетілдіру жөніндегі іс-шаралар нəтижесінде қазіргі уақытта Қазақстанда екі негізгі төлем жүйесі жұмыс істейді. Банкаралық ақша аудару жүйесі (БААЖ) жəне Бөлшек төлемдер жүйесі (БТЖ).
БААЖ – нақты уақыт режимінде жалпы есеп айрысу жүйесі (бұдан əрі – RTGS) Қазақстанның Ұлттық Банкінде БААЖ пайдаланушыларының шоттарында ақша аударымдарын жүзегеасырады. БААЖ арқылы ірі жəне жоғары артықшылықты төлемдер жүзеге асырылады. Жүйе операциялық күн ішінде ұлттық валютада (теңгеде) пайдаланушыларға түпкіліктілікті қамтамасыз етеді.
БТЖ – ұсақ төлемдерге арналған клиринг жүйесі. Бұл – төлемдер жеке өңделетін, таза негіздегі есеп айырысудың көп жақты жүйесі, бұл ретте таза позициялар да есептеледі. Операциялық күннің соңында кіріс жəне шығыс төлемдерді ескере отырып, əрбір пайдаланушының таза позицияларын есептеу жүзеге асырылады, одан кейін есептеу қорытындылары бойынша ААБЖ-не ақша аударымдары жүзеге асырылады.
Ұлттық Банк (ҚҰБ) 1994 жылы төлем жүйесі реформасын жүргізуді бастады. Оның негізгі мақсаты банктер мен оның клиенттерінің арасында төлемдер жүргізуді тездету болып табылды.
1995 жылы ҚҰБ-нің құрамында Қазақстанда бірінші клиринг палатасы (Алматы клиринг палатасы) құрылды, ол жан-жақты клиринг əдісі бойынша жұмыс істеді. Сондай-ақ жергілікті клиринг палаталары жергілікті клирингті жүзеге асырды. Осы сатыға дейін барлық төлем тапсырмалары қағаз негізінде болған еді.
1996 жылы SWIFT-ке негізделген төлем жүйесі қатысушыларының арасында төлемдер бойынша ақпарат алмасу үшін электронды хабарлардың форматтары əзірленді жəне ендірілді.
Осы жылы Алматы клиринг палатасы ҚРҰБ-нің Қазақстан банкаралық есеп айырысу орталығы (ҚБЕО) болып қайта ұйымдастырылды. Ол БААЖ мен ТБЖ-нің операторы болып табылады.
1996 жылғы тамызда КБАО базасында электронды төлем тапсырмаларын өңдейтін, жалпы негізде есеп айырысуды жүзеге асыратын жəне RTGS сипаты бар Ірі төлемдер жүйесі (ІТЖ) ендірілді..
Корреспондентік шоттарды орталықтандыру Ұлттық Банкке банктің есеп айырысу функциясын жедел жүзеге асыруға, төлем жүйесін жəне тұтастай алғанда банк жүйесін бақылау функцияларының тиімділігін арттыруға мүмкіндік берді.
Соңғы жылдар ішінде Ұлттық Банк ТЖ жетілдіру жөнінде жұмыстар жүргізді. Қорытындысында, 2000 жылдың соңында ҚБЕО ІТЖ Банкаралық ақша аудару жүйесі (БААЖ) болып қайта құрылды.
Бөлшек төлемдер саласында қолма-қол ақша мен төлем тапсырмалары Қазақстандағы төлемнің кеңінен тараған əдісі болып табылады. Чектер мен тікелей дебеттеу сияқты дебеттік төлем құралдары кеңінен қолданылады.
Кредиттік жəне дебеттік карточкаларды қоса алғанда, төлем карточкалары саласы жоғары қарқынмен даму үстінде.

Бағалы қағаздарды сатуға қатысты Қазақстан қор биржасы, сондай-ақ биржадан тыс рынок мынадай қаржы құралдарымен жұмыс істейді: шетел валюталары, мемлекеттік бағалы қағаздар, корпоративтік бағалы қағаздар, мерзімді келісім-шарттар.
Есеп айырысулар: бағалы қағаздар
Пайдалынылған әдебиеттер тізімі

1. “Ақшалай төлемдер мен аударымдар туралы” ҚР заңы 29.06.1998
2. “ҚР-ғы вексель айналысы туралы” (28.04.97) ҚР заңы
3. 2000 жылғы 2 маусымдағы Ұлттық банк Басқармасының N 266 бекітілген “Қазақстан Республикасының банктеріндегі клиенттердің банктік шоттарын ашу, жүргізу және жабу тәртібі туралы” нұсқаулық.
4. 2002 жылы 16 қарашадағы N 465 қаулысымен бекітілген “Активтердің, шартты міндеттемелердің жіктелуі және оларды күмәнді және үмітсіз санаттарға жатқыза отырып, оларға қарсы провизиялар құру” туралы ережесі.
5. 1999 жылы 15 қарашада Ұлттық банктің Басқармасының қаулысымен бекітілген “ҚР екінші деңгейдегі банктерде кассалық операцияларды жүргізу” ережесі.
6. “Қазақстан Республикасы аумағында төлем құжаттарын пайдалану және қолма-қолсыз төлемдер мен ақшалай аударымдарды жүзеге асыру ережесі” туралы ҚР Ұлттық банк Басқармасының 2000 жылға 25 сәуірде бекіткен N 179 қаулысы.

Пән: Бухгалтерлік іс
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге




Жоспар
Кіріспе
Төлем құралдары
Қолма-қол төлемдер
Банкаралық ақша аудару жүйесі
Жаңа əзірлемелер
Бағалы қағаздар бойынша есеп айырысу жүйесі
Сауда-саттық
Клиринг
Есеп айырысу рəсімі
Қолма-қолсыз төлемдер
Орталық

банктің

бағалы

пайдалануы
Қорытынды
Пайдалынылған әдебиеттер тізімі

қағаздар

инфрақұрылымын

Кіріспе
Төлем жүйесі елдің қаржы жүйесінің негізгі компоненті болып
табылады. Осыған байланысты Қазақстан Республикасы өтпелі
кезең басталған сəттен бері төлем жүйесінің дамуына баса
назар аударуда.
Төлем жүйесін жетілдіру жөніндегі іс-шаралар нəтижесінде
қазіргі уақытта Қазақстанда екі негізгі төлем жүйесі жұмыс
істейді. Банкаралық ақша аудару жүйесі (БААЖ) жəне Бөлшек
төлемдер жүйесі (БТЖ).
БААЖ – нақты уақыт режимінде жалпы есеп айрысу жүйесі
(бұдан əрі – RTGS) Қазақстанның Ұлттық Банкінде БААЖ
пайдаланушыларының

шоттарында

ақша

аударымдарын

жүзегеасырады. БААЖ арқылы ірі жəне жоғары артықшылықты
төлемдер жүзеге асырылады. Жүйе операциялық күн ішінде
ұлттық валютада (теңгеде) пайдаланушыларға түпкіліктілікті
қамтамасыз етеді.
БТЖ – ұсақ төлемдерге арналған клиринг жүйесі. Бұл –
төлемдер жеке өңделетін, таза негіздегі есеп айырысудың көп
жақты жүйесі, бұл ретте таза позициялар да есептеледі.
Операциялық күннің соңында кіріс жəне шығыс төлемдерді
ескере отырып, əрбір пайдаланушының таза позицияларын
есептеу

жүзеге

асырылады,

одан

кейін

есептеу

қорытындылары бойынша ААБЖ-не ақша аударымдары жүзеге
асырылады.
Ұлттық Банк (ҚҰБ) 1994 жылы төлем жүйесі реформасын
жүргізуді бастады. Оның негізгі мақсаты банктер мен оның

клиенттерінің арасында төлемдер жүргізуді тездету болып
табылды.
1995 жылы ҚҰБ-нің құрамында Қазақстанда бірінші клиринг
палатасы (Алматы клиринг палатасы) құрылды, ол жан-жақты
клиринг əдісі бойынша жұмыс істеді. Сондай-ақ жергілікті
клиринг палаталары жергілікті клирингті жүзеге асырды. Осы
сатыға дейін барлық төлем тапсырмалары қағаз негізінде
болған еді.
1996

жылы

SWIFT-ке

қатысушыларының

арасында

негізделген
төлемдер

төлем
бойынша

жүйесі
ақпарат

алмасу үшін электронды хабарлардың форматтары əзірленді
жəне ендірілді.
Осы жылы Алматы клиринг палатасы ҚРҰБ-нің Қазақстан
банкаралық есеп айырысу орталығы

(ҚБЕО)

болып қайта

ұйымдастырылды. Ол БААЖ мен ТБЖ-нің операторы болып
табылады.
1996 жылғы тамызда КБАО базасында электронды төлем
тапсырмаларын өңдейтін, жалпы

негізде есеп

айырысуды

жүзеге асыратын жəне RTGS сипаты бар Ірі төлемдер жүйесі
(ІТЖ) ендірілді..
Корреспондентік шоттарды орталықтандыру Ұлттық Банкке
банктің есеп айырысу функциясын жедел жүзеге асыруға,
төлем жүйесін жəне тұтастай алғанда банк жүйесін бақылау
функцияларының тиімділігін арттыруға мүмкіндік берді.
Соңғы жылдар ішінде Ұлттық Банк ТЖ жетілдіру жөнінде
жұмыстар жүргізді. Қорытындысында, 2000 жылдың соңында
ҚБЕО ІТЖ Банкаралық ақша аудару жүйесі (БААЖ) болып қайта
құрылды.

Бөлшек

төлемдер

саласында

қолма-қол

ақша

мен

төлем

тапсырмалары Қазақстандағы төлемнің кеңінен тараған əдісі
болып табылады. Чектер мен тікелей дебеттеу сияқты дебеттік
төлем құралдары кеңінен қолданылады.
Кредиттік жəне дебеттік карточкаларды қоса алғанда, төлем
карточкалары саласы жоғары қарқынмен даму үстінде.
Бағалы қағаздарды сатуға қатысты Қазақстан қор биржасы,
сондай-ақ биржадан тыс рынок мынадай қаржы құралдарымен
жұмыс

істейді:

шетел

валюталары,

мемлекеттік

бағалы

қағаздар, корпоративтік бағалы қағаздар, мерзімді келісімшарттар.
Есеп айырысулар: бағалы қағаздар
Бағалы қағаздардың орталық депозитарийі (БҚОД) ЖАҚ
арқылы төлемге қатысты
1)

төлемдер

мен

ақша

аударымдарын

жүзеге

асырудың

ережесін жəне қолдану тəсілдерінің
ерекшеліктерін,

төлем

нұсқауларының

мазмұнына

негізгі

талаптарды;
2) қолма-қол ақшаны пайдалана отырып төлемдерді жүзеге
асырудың тəртібі мен шарттарын белгілейді.
Бұдан басқа, осы Заңның 8-бабында Ұлттық Банк барлық
банктердің

жəне

олардың

клиенттерінің

орындауы

үшін

міндетті төлемдер мен ақша аударымдары мəселелері бойынша
нормативтік

құқықтық

актілер

шығарады.

Тұрақты

төлем

жүйесінің принциптерін сақтауды
қамтамасыз етуге арналған маңызды құрал екінші деңгейдегі
банктерді үнемі тексеру болып табылады. Осы процестің

барысында Ұлттық Банк жəне қадағалау функциясы берілген
басқа мемлекеттік органдар жекелеген банктердің жұмысының
қаншалықты сенімді жəне тұрақты
болып табылатынын тексереді.
ҚРҰБ төлем жүйесінің операторы болып табылатын ҚБЕО-мен
бірлесіп БААЖ жəне БТЖ басқарады. Осы жүйелердің құқықтық
негізі ҚБЕО мен төлем жүйесі қатысушыларының арасындағы
келісімдермен қамтамасыз етілген. Кез келген банк немесе
ҚРҰБ-де корреспонденттік шоты бар банктік емес ұйым төлем
жүйесінің пайдаланушысы бола алады.
Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі туралы Заңға
сəйкес ҚРҰБ бағалы қағаздармен операциялар бойынша есеп
айырысуларды

қоса

алғанда,

бағалы

қағаздар

рыногына

қадағалауды жүзеге асырады.

Төлем құралдары
Қолма-қол төлемдер
Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі туралы Заңға
сəйкес, ҚРҰБ Қазақстандағы банкноттар мен монеталардың
жалғыз эмитенті болып табылады. 2002 жылдың аяғында
айналыста 167,1 млрд. теңге болды.
Банкноттар

100, 200, 500, 1000, 2000 жəне 5000 теңге

номиналдарымен

шығарылды.

Айналыстағы

банкноттардың

басым бөлігі 5000 теңгелік банкноттар. Монеталар 1, 5, 10, 20,
50 жəне 100 теңге номиналдарымен шығарылды.

2002

жылдың

аяғында

айналыстағы

банкноттар

мен

монеталардың нақтылы ЖІӨ-ге қатынасы 4,5% болды. Қолмақол ақша М1 ақша агрегатының 58,2%-ін құрайды.
Қолма-қолсыз төлемдер
Кредиттік аударымдар
Төлем

тапсырмалары

пайдаланылатын
тапсырмалары

Қазақстанда

төлем

төлем

құралы

жүйесіндегі

едəуір

болып

кең

түрде

табылады.

қолма-қол

Төлем

жасалмайтын

төлемдер үлесінің ең көп бөлігін алады жəне 2002 жылғы
төлем

құжаттарының

саны

бойынша

91%

жəне

сомасы

бойынша 95% болды Клиент төлем тапсырмасын көбінесе қағаз
жазбада ұсынады. Төлемдерді
интернет, телефон жəне мобильді телефон арқылы жүзеге
асыру жеткілікті дамымаған.
Дебеттік аударымдар
Қазақстан Республикасында дебеттік аударымдар мынадай
төлем құралдары пайдаланыла отырып жүргізіледі:
� Инкассолық өкімдер. Ақша жіберушінің банктік шоттарынан
заң актілерінде көзделген жағдайларда ақша жіберушінің
рұқсатынсыз ақша алу үшін пайдаланылатын төлем құжаты
инкассолық өкім, сондай-ақ салық қызметі органдарының жəне
кеден органдарының инкассолық өкімі болып табылады. 2002
жылы

инкассолық

өкімдер

қолма-қол

ақшасыз

трансакциялардың жалпы санының 1,7%-і болды.
� Чек. Бұл бұйрықта көрсетілген ақша сомасын чек берушіге
төлеу туралы олардың арасындағы шартқа негізделген чек
берушінің алушы банкке жазбаша осындай бұйрығы бар төлем

құжаты.

Чектер

2002

жылғы

қолма-қол

ақшасыз

операциялардың жалпы санының 1,7%-і болды.


Төлем

талап-тапсырмасы.

бенефициардың

Төлем

жеткізілген

талап-тапсырмасы

тауарлар,

орындалған

деп

жұмыс,

көрсетілген қызмет үшін ақы төлеу туралы көрсетілген талапты
растайтын
айтады.

құжаттар

2002

негізінде

жылы

төлем

ақша

жіберушіге

талап-тапсырмасы

талабын
қолма-қол

ақшасыз трансакциялардың жалпы санының 0,6%- болады.
� Банктік шотты тікелей дебеттеу. Мұндай төлем ақша жіберуші
мен оның банкі арасындағы шарт негізінде жүзеге асырылады,
соған сəйкес ақша жіберуші жоғарыда көрсетілген шарттағы
тиісті құжаттардың қосымшасымен бірге жеткізілген тауарлар,
орындалған

жұмыс

не

көрсетілген

қызмет

үшін

бенефициардың талаптары негізінде өзінің банктік шотынан
ақша алуға келісім береді. Банктік шотты тікелей дебеттеу
2002

жылғы

қолма-қол

ақшасыз

операциялардың

жалпы

санының 1,1% болды.
Төлем карточкалары
2002 жылы Alem Card, Altyn, Каспийский, Сити кард, Иртыш-card
жергілікті жүйелердің төлем карточкалары шығарылып, қызмет
көрсетілді. Жылдың аяғында осы карточкалардың 235,7 мың
данасы

айналыста

болды.

2002

жылы

жергілікті

төлем

карточкалары пайдаланыла отырып, сомасы 17,3 млрд. теңгеге
2,0

млн.

трансакциялар

жүзеге

асырылды.

Жергілікті

жүйелердің
карточкалары

негізінен

қолма-қол

ақша

алу

үшін

пайдаланылады. Жергілікті карточкалар трансакцияларының

0,2%-і

ғана

қолма-қол

ақшасыз

есеп

айырысу

үшін

пайдаланылды.
2002 жылы бірқатар ірі банктер Europay International, VISA
International, American Exspress, Diners Club, Union Card жəне
HSBC

халықаралық

шығаруды

жүйелердің

жүзеге

асырды.

төлем

карточкаларын

Жылдың

аяғында

осы

карточкалардың 1260,2 мың данасы айналыста болды.
2002 жылы халықаралық жүйелердің төлем карточкаларын
пайдалана отырып, 233,7 млрд. Теңге сомасына 18,9 млн.
трансакциялар жүзеге асырылды. Халықаралық карточкалар
трансакцияларының

3,1%-і

ғана

қолма-қол

ақшасыз

есеп

айырысу үшін пайдаланылды..
Банкоматтар жəне POS-терминалдары
Банкоматтарды 1997 жылы алғаш рет бірнеше коммерциялық
банктер

енгізді.

2002

жылдың

аяғында

Қазақстанда

702

банкомат жұмыс істеді, сонымен бірге банкоматтардың саны
былтырғы жылмен салыстырғанда 30% өсті. 2002 жылдың
аяғында

миллион

тұрғындарға

банкоматтар

саны

47,1

бірліктен келді.
2002 жылдың аяғында Қазақстанда 5285 POS-терминал жұмыс
істеді.

POS-терминалдың

саны

2002

жылдың

аяғында

миллион тұрғынға 355 бірліктен болды. Барлық жергілікті жəне
халықаралық карточкаларға дебет карточкасының қызметі
берілді. POS–терминалдары
пайдаланылатын

трансакциялар

саны

едəуір

өсуде.

Банкоматтар мен POS–терминалдар арқылы трансакцияларға
арналған 4 процессинг желілері жұмыс істейді.

Жаңа əзірлемелер
2000 жылы Қазақстан Республикасының u1200 .лттық Банкі
төлем карточкалары бойынша трансакцияларды жүзеге асыру
үшін

Процессинг

орталығы

ЖАҚ-ны

құрды.

Орталық

қызметінің мақсаты бұрынғы төлем карточкаларынің жүйесін
бірыңғай төлем кеңістігіне
біріктіру, төлем карточкаларына пайдаланып, трансакцияларды
орталықтандырылған түрде
өңдеу

жəне

бұдан

кейін

микропроцессорлық

карточкалар

негізінде төлем карточкаларының ұлттық банкаралық жүйесін
(ТКҰБЖ) құру болып табылады.
пайдаланылды,

атап

айтқанда,

дебеттік

жəне

кредиттік

шектеулер, кезектер жүйесі пайдаланылды.
Банкаралық ақша аудару жүйесі
мақсатында

ҚБЕО-ға

тапсырмаларының

ең

кезекке
көп

тіркеуге

рұқсат

етілген

болатын

төлем

сомасы

туралы

жүйе

шотына

электрондық ведомості жібереді.
Жүйедегі

ақша

аудару

пайдаланушының

аударған жəне оның басқа пайдаланушылардан қабылдаған
ақша сомасы шегінде жүзеге асырылады. ҚБЕО операциялық
күн ішінде ҚБЕО жүйесі позициясындағы қалдық сомасының
пайдаланушылар

жүйесі

позициясындағы

дебеттік

жəне

кредиттік қалдықтар сомасымен тең болуын тұрақты түрде
бақылап отыруды жүзеге асырады.
Егер пайдаланушы жүйесінің шотындағы ақша төлемді жүзеге
асыруға жетіліксіз болса, төлем тапсырмасы кезекке қойылады
да, қаражат жеткілікті болғанға дейін уақытша өңделмейді.

Кезектегі төлем тапсырмасы басымдылық кодтарына сəйкес
өңделеді. БААЖ-да 100 басымдылық коды пайдаланылады; ең
жоғарысы - 0 жəне ең төменгі басымдылық коды - 99.
Сонымен бірге жүйені пайдалаушы басымдылық кодын өзі
белгілейді.
Басымдылық кодтары шегінде кезектегі төлем тапсырмаларын
орындау FIFO принципі бойынша жүргізіледі (алғашқы болып
келді, алғашқы болып кетті). Пайдаланушылар заңдарда
белгіленген кезектілікті қоспағанда, төлем тапсырмаларын
орындау кезектілігін белгілеуге құқылы. Пайдаланушы-төлемші
кезектегі төлем тапсырмаларын кез келген сəтте қайтарып
алуы
мүмкін.

Пайдалауншылар

операциялық

күні

ішінде

пайдаланушы позициясының жай-күйі туралы:
� төлем тапсырмаларының орындалуы туралы;
� пайдаланушының жүйедегі ақша қалдығы туралы;
� кезекке тіркелген төлем тапсырмалары жөнінде көшірме
алады.
Пайдаланушы-ақша

алушы

төлем

тапсырмасын

алып,

тексергеннен кейін жəне өзінің корреспонденттік шоттарына
ақшаны қабылдағаннан кейін жүйенің операциялық күні ішінде,
бірақ келесі операциялық күннен кешіктірмей өз клиенттерінің
шоттарына ақша қабылдауды орындайды.
Есептеу рəсімдері
Ақша аударымы ҚБЕО төлем тапсырмасын акцептегеннен кейін
ғана жүзеге асырылады.
Пайдаланушылардың

жəне

ҚБЕО-ның

құқықтары

мен

міндеттері сондай-ақ ҚБЕО төлем құжатын акцептеген кезден

пайда

болады.

Электрондық

төлем

құжатын

ҚБЕО

акцептегеннен кейін, ол төлемді жүзеге асыруға қатысушы
тараптардың бастамасы бойынша қайтарып алынбайды жəне
өзгертілмейді.
ҚБЕО-ның төлем тапсырмасын акцептеу шарттары мыналар
болып табылады:
1. түпнұсқаландырудан өту;
2. ақша аударымының бастамашысында пайдаланушының жəне
пайдаланушы-алушы мəртебесінің болуы;
3. төлем құжатында көрсетілген соманы пайдаланушының
позициясынан есептен шығарудың мүмкіндігі.
Барлық үш шарт қанағаттандырылған жағдайда, БААЖ төлем
тапсырмасын өңдейді жəне ақша аударымын жүзеге асырады.
Бұдан кейін БААЖ төлемшіге ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қолма-қолсыз есеп айырысу
Қолма-қолсыз есеп айырысу жайлы
Қолма-қолсыз ақша айналымы
Қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысу
Қолма-қолсыз есеп айырысу туралы
Қолма-қолсыз есеп айырсудың теориялық негіздері
ҚР қолма-қолсыз ақша айналысын ұйымдастыру
Қолма-қолсыз есеп айырысуды ұйымдастыру тәртібі
Қазақстандағы қолма - қолсыз ақша айналысын ұйымдастыру
Қазақстандағы қолма-қолсыз ақша айналысын ұйымдастыру
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь