Көркем шығарма – ақиқат өмір көрінісі

Кіріспе

Негізгі бөлім

І тарау

Көркем шығарма . ақиқат өмір көрінісі

ІІ тарау

Көркем шығарманы оқу . рухани жетілу баспалдағы

Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер тізімі
«Оқусыз халық қанша бай болса да, біраз жылдардан кейін оның байлығы өнерлі халықтардың қолына көшпекші»,-деген ұлы ағартушы Ахмет Байтұрсыновтың сөзі бүгінгі таңда да маңыздылығын жойған жоқ.
Елбасымыз Н. Ә. Назарбаев «2030 жылға қарай Қазақстан Орталық Азия барысына айналады және өзге дамушы елдерге үлгі болады» деген. Ендеше, еліміздің білімді әрі білікті азаматтары болып, елбасымыздың үкілі үмітін ақтауға бар күш-жігерімізді жұмылдырғанымыз жөн. Талабы таудай, қабілет-қарымы мол, ізденімпаз жастар көбейіп, адамзат игілігіне үлес қосып жатса, олар – ұлтымыз үшін мақтан, еліміз үшін абырой емес пе?!
«Көкірегі сезімді, көңілі ойлыға, бәрі де анық тұрмай ма ойлағанда» деген Абай атамыздың сөзімен қарайтын болсақ, шығармашылық қабілеті дамып, көкірегі шұғыла шашқан, көңіліміз ояу болуы үшін имандылықты, адам сезімінің шарықтау биігі – махаббатты жырлайтын, адамдыққа баулитын, ұлтжандылыққа, даласын сүюге үндейтін ата-анасын құрметтеуге үлгі беретін, тамаша әдет-салтымызды марапаттайтын, мұсылманшылықты уағыздайтын, сұлулықты түсініп әрі бағалай білуге жетелейтін, эстетикалық нәрі мол, құнды көркем шығармаларды меңгеруіміз қажет.
Көркем шығарма – ақиқат өмір көрінісі.
Көркем әдебиеттегі ақиқат тек қиял дүниесінің жемісі емес, оның туған топырағы бар. Ол – шындық өмір, адам тіршілік еткен нақты дүние. Әдебиет зерттеуші белгілі ғалым В. Новиков: «Суреткер өзінің ерекше әлемін жасайды. Ол әлем өз бойына шындықтың барлық қасиетін сыйғызған. Ол жарылуға әзір буырқана қайнаған құштарлыққа, қайшылыққа толы. Оларда қайталанбас бейнесімен сомдалған тірі геройлар әрекет етеді. Оның үстіне бұл әлем суреткердің жан жарығымен сәулеленген, оның жан сезімінен суарылған және де шындық туралы жай тарихи баяндаудан гөрі әлдеқайда жарқын әсер етеді»,-деп ғылыми тұжырым айтады.
Көркем шығармада қилы-қилы замандар, адамдар басынан кешірген оқиғалар, кешегі мен бүгінгі өмір суреттеледі. Бұл туындыларда адамды баурап әкететін, рухани күш-қуат беретін, әсемдік әлеміне жетелейтін, махаббат ләззатына бөлейтін бір сезім күштері бар.
Көркем шығарма – ақиқат өмірдің көрінісі. Онда нақтылы өмірдің ізі, сәулесі, шындығы барынша көрсетіліп, суреттеледі. Мұнда қайталанбас бейнесімен сомдалған кейіпкерлер әрекет етеді. Шығарманың мазмұны сол шығарманың бүкіл құрамында қалыптасып шыңдалады. Шығарманың құрылысы, сюжеті, тіл мәнері соған қызмет істейді. Сондықтан да болар көркем шығарманы оның құрап тұрған элементтерінсіз түсіну мүмкін емес.
1. Г. Әбікенова. «Көркем шығармадағы эпистолярлық стильдің көрінісі».қаңтар, 2007 жыл
2. З. Жақсыбаева. «Көркем әдебиет – қуатты құрал».қазан, 2005 жыл
3. Қазақ тілі мен әдебиеті. Л. Ибикенова. «Әдебиет – тәрбие көзі».сәуір, 2002 жыл
4. Қазақ тілі мен әдебиеті. М. Әйтімов. «Көркем шығарма тарихилығының көрсеткіші».маусым, 2007 жыл
5. Қазақ тілі мен әдебиеті. Ә. Досмаханова. «Оқушының зияткерлік, шығармашылық қабілеттерін дамытудың жолы».сәуір, 2007 жыл
6. Т. Қожабаева. «Әдебиет – көркем сөз өнері».
7. А. Мажимова. «Көркем шығарманы оқыту мен талдаудың негізі».қаңтар, 2006 жыл
8. Қазақ тілі мен әдебиеті. Г. Ұғыбаева. «Шығармашылық жазу жұмыстары. Хат».мамыр, 2008 жыл
9. Қазақ тілі мен әдебиеті. Р. Нүсіпжанова. «Дарынды оқушының қабілетін ғылыми жолмен ашудағы көркем шығармалардың танымдық мәні».сәуір, 2006 жыл
10. Қ. Әбдібекқызы. «Оқушылардың көркем шығармашылық қабілетін дамыту». Алматы «Рауан». 1994 жыл
11.Т. Ақшолақов. «Шығарманың көркем айшықтарын таныту». Алматы «Рауан». 1994 жыл
12. З. Қабдолов. ІІ том монография, Сөз өнері. Алматы. 1997 жыл
13. Қ. Жүсіп. Әдеби толғамдар. Ақтөбе. 2004 жыл
14. Қ. Бітібаева. Әдебиетті оқыту әдістемесі. Алматы. 1997 жыл
15. Қазақ тілі мен әдебиеті. Көркем шығарма – қуатты құрал. 2005 жыл
16. О. Ғ. П. Қ.жинағы. 2007 жыл
        
        Ж о с п а р
Кіріспе
Негізгі ... ... ...... өмір ... ... ... оқу – рухани жетілу баспалдағы
Қорытынды
Кіріспе
«Оқусыз халық қанша бай болса да, біраз жылдардан кейін оның ... ... ... ... ұлы ... Ахмет
Байтұрсыновтың сөзі бүгінгі таңда да маңыздылығын жойған жоқ.
Елбасымыз Н. Ә. Назарбаев «2030 ... ... ... ... ... ... және өзге дамушы елдерге үлгі болады» деген. Ендеше,
еліміздің білімді әрі білікті ... ... ... ... ... бар күш-жігерімізді жұмылдырғанымыз жөн. Талабы таудай, ... мол, ... ... ... ... ... үлес ... жатса,
олар – ұлтымыз үшін мақтан, еліміз үшін абырой емес ... ... ... ... бәрі де анық тұрмай ма ойлағанда»
деген Абай атамыздың сөзімен ... ... ... ... ... ... ... көңіліміз ояу болуы үшін имандылықты, ... ... ...... ... ... ... даласын сүюге үндейтін ата-анасын құрметтеуге үлгі беретін,
тамаша әдет-салтымызды марапаттайтын, ... ... ... әрі ... ... ... эстетикалық нәрі мол,
құнды көркем шығармаларды меңгеруіміз қажет.
Көркем шығарма – ақиқат өмір көрінісі.
Көркем әдебиеттегі ... тек қиял ... ... ... оның ... бар. Ол – шындық өмір, адам тіршілік еткен нақты дүние. Әдебиет
зерттеуші белгілі ғалым В. Новиков: ... ... ... ... ... әлем өз ... шындықтың барлық қасиетін сыйғызған. Ол жарылуға ... ... ... ... ... ... ... сомдалған тірі геройлар әрекет етеді. Оның ... бұл ... жан ... сәулеленген, оның жан сезімінен суарылған және де
шындық ... жай ... ... гөрі ... ... әсер етеді»,-деп
ғылыми тұжырым айтады.
Көркем шығармада қилы-қилы замандар, ... ... ... ... мен бүгінгі өмір суреттеледі. Бұл ... ... ... ... ... ... ... әлеміне жетелейтін,
махаббат ләззатына бөлейтін бір сезім күштері бар.
Көркем шығарма – ақиқат өмірдің көрінісі. Онда нақтылы ... ... ... ... ... суреттеледі. Мұнда қайталанбас
бейнесімен сомдалған кейіпкерлер әрекет етеді. Шығарманың ... ... ... ... қалыптасып шыңдалады. Шығарманың құрылысы,
сюжеті, тіл мәнері соған қызмет істейді. ... да ... ... оның ... тұрған элементтерінсіз түсіну мүмкін емес.
Бүгінгі таңда мектеп оқушыларының ең қасиетті міндеті – ... ... ... ... ... тұлға болу. Рухани байлық – ең алдымен, әр
халықтың ұлттық әдет-салты, ... ... ... шыққан түп
тамырында жататыны белгілі. Әр ... ... ... ...... ... алып қана қоймай, өзінің «менін» ашу, сол ... ... ... өзі ... ... Бұл ... ұлы
дана Абайдың сөзі еріксіз ойыңа оралады: «Өзіңе сен, өзіңді алып ... ... ... ... ... ... ... қиялы, осы
жолдағы ұлан-ғайыр еңбегі мен бастан кешкен сан қилы оқиғалары, бір сөзбен
айтқанда, өткені мен ... және ... ... ... ... ...... өнердің сан түрлі салаларының ішіндегі баға
жетпес ... ... Онда адам ... ... ... ... ғалым Зейнолла Қабдолов «Сөз өнері» атты еңбегінде «Әдебиет – ақиқат
өмірдің сырлы суреті, халықтың көркем тарихы» деп жазды. ... ... ... ... бұл ... ... із қалдыратын әдебиеттің
сөз өнері екендігін дәлелдей келіп, ғалым былай дейді: «Өнердің ... ... ... ... және ... қайнарынан шымырлап шығады да,
сол халықтың рухани сусынына айналады.
Міне, өнер туындысының танымдық, тәрбиелік мәні осында ... ... ... ... ... жас ұрпақ санасына жеткізу, оның тереңіне
бойлап, ... ...... ... ... пәні – ... ... ... ... ішінде баланы ... ... ... ... ... ... пән. Әр
пәннің өзіндік ерекшелігі, өз тілі болатындығын, әрқайсысы өз ... ... келе ... Төлеутай Ақшолақов «Әдебиет – ... ... ... – өнер ... ... ... ... Қанипа
Бітібаева «Әдебиет пәні баламен нағыз қарым-қатынастың пәні, баламен нағыз
достықтың, ... ... ... ...... өмір көрінісі
«...Өнердің кәусар туындысы халық
өмірінің терең және ... ... да, сол ... ... сусынына
айналады...»
З. Қабдолов
Иә, көркем әдебиетте адамзаттың ілгері жарық сәулеге, жақсы өмірге
ұмтылған ... ... сол ... күрес-тартысы, ел басынан кешірген қилы-
қилы оқиғалар, халықтың өткені мен бүгіні және келешегі бейнеленеді. Көркем
әдебиетте адамдар тағдыры бар ... ... ... ... ... тағдырлар әрқайсысы өзіндік тіршілігімен, ... ... ... арпалыс-тартысымен тұрмақ. Жазушы талант
қуатына қарай әр ... ... жер ... тән ... адамға
тән сыр-сипаттарымен, ерлік-өрлігімен, ойы-қыры, биігі мен ... мен ... ... ... ... өрнектелмек. Соның бәрі суреткердің ішкі жан толғанысымен, жүрек
лүпілімен, сезім шынайылығымен іске ... ... өнер ... баурап әкетер, ләззатқа бөлер, ... ... қуат ... ... ерен күш бар. ... өнер туындысының танымдық,
тәрбиелік мәнін терең бағалайтынымыз да ... ... ... ... ... сабағы осынысымен ерекшеленеді.
Көркем шығарманы оқып, талдау кезінде оны жақсы есте сақтау үшін ... ... ... ... отырамын:
Шығарма
аты |Шығарма
авторы |Жанры |Шығарма
тақырыбы |Көркем
шығарма
құрылымы |Кейіпкерлер әлемі |Жазушы тілі |Үкілі үзінді,
тартымды шумақ | ... ... | | | | | | | | | | | ... ... ... пен ... оқушыларға терең таныту
шығарманың әсемдік ерекшеліктеріне талдау жасауға негізделмек. Оқушылардың
әдеби білімі олардың көркем шығарманы оқи және оған ... ... ... ... ... ... жас ... – әдебиетіміздің болашақ мәдени
оқырманы. Ондай қабілет пен ... ... жас ... ... ой ... ... шығарманы жан жүрегімен, ... ... ... да ... оқу, оның әсемдік ... ...... ... ... екі жағы – оқу және ... – өзектес, бірінсіз бірін
жүзеге асыру ... ... ... ... ...... әдісіне байланысты академик
М. Б. Храпченко өз еңбектерінде жүйелілік-құрылымдық талдаудың ... ... ... Сол сияқты белгілі дидакт Ю. М. Лотман: «Өнердің
құрылым ... мен ... ... ... олардың өзара қатынасын
біз түсіне алмаймыз»,-деген ғылыми байлам айтады.
Жүйелілік-құрылымдық талдау әдісі шығарманы жан-жақты ... тек ... ... ғана ... сол түр ... ... әдеби
шығарманың мағыналық-әсемдік мазмұнын да ашуды мақсат етеді. Өйткені түрді
біз белгілі бір мазмұнды, жазушының эстетикалық мұратын ... ... деп ... ... бейнелер жүйесінен құралатыны мәлім.
Көркем шығарма – бір бүтін дүние. Ал сол бүтін жеке ... ... ... бүтінді тану үшін оны ... ... ... болу ... сол ... ... ... оқиғалар өрбіген, ой
түйілген, кесек тұлғалар ... ... ... ... ... ... өзі жеке ... жасалған. Бүтін мен бөлшек арасында
ажыраспас диалектикалық байланыс бар, олардың бірінсіз бірін түсіну, ... ... ...... ... ізі, сәулесі, шындығы барынша
көрінетін өмір көрінісі.
Шығармада жазушының бүкіл жан-дүниесі ашылады, ... ... жоқ ... сирек. Ал оның сол «мені» негізсіз емес,
өмірден аулақ емес. Ол өзі өмір сүрген ... ... ... оған көз
жібереді, тереңдейді. Бірақ өмір жайлы өз «менін» ... ол ... ... ... нақтылы өмір ақиқаттарынан, көрген-
білгендерінен көркемдік түйін жасайды. Демек, көркем әдебиеттегі ... ... ... ... емес, оның туған топырағы бар, ол – шындық өмір,
адам тіршілік еткен ... ... ... зерттеуші белгілі ғалым В. В.
Новиков: «Суреттер өзінің ... ... ... Ол әлем өз бойына
шындықтың ... ... ... ол ... әзір ... қайнаған
құштарлыққа, қайшылықтарға толы. Оларда қайталанбас ... ... ... әрекет етеді. Оның үстіне, бұл әлем суреткердің жан ... оның жан ... ... және де ... ... жай тарихи
баяндаудан гөрі әлдеқайда жарқын әсер етеді»,-деген ғылыми тұжырым айтады.
Суреткер – ... ... ... Оның творчествосы сол өмірдің
сәулесі, ... ... ... ... өз дәуірінің әлеуметтік
тіршілігінен, арпалысынан оқшау болуы мүмкін емес. Бірде-бір ... өз ... ... ... үн қоспай, қатыспай,
араласпай қалмақ емес.
Жазушы өмір шындығын селқос суреттемейді, оған өз ... оның ... ... бүкіл құрылымында, бейнелі
өрнегінде көрсетеді.
Үлкен суреткер өз қара ... ... ... ... ... Ол
адам тағдырын, қоғам тағдырын жырлайды. Егер суреткер өзі толғанбаса, онда
сезім ақиқаты, шынайылығы жоқ, ал ... ... жоқ ... өнерде
эмоциялық әсер шамалы. Белгілі француз жазушысы Жорж Санд ... ... ... ... «Мен осы ... ... кітаптарымның қайсысынан
да гөрі өз жүрек лүпілімді көбірек қостым»,-дейді. Ақын Қасым ... ... ... ... жазып,
Сырымды, барлық өмірбаянымды...
Өртке тиген дауылдай өлеңімді
Қасымның өзі емес деп кім айтасың?
Өлеңім – ... ... ... ... өз ... ... ... біз оның шығармаларына
үңілуіміз ... Оның ... ... ... көзқарасы,
адамгершілігі сол өзі жазған шығармаларында елес береді. Ол өзінің өмірге
деген сүйіспеншілігін де, ... ... ... ... ... ... ... шығарма жоқ. Эмоция – өнер жаны. Адамға отты қуат
берер, әсер етері де – сол.
Шығарма ... сол ... ... ... ... ... әр ... әр айшығы белгілі бір мазмұн иесі, әрқайсысы ... ... ... ... эстетикалық мұратын ашуға көмектеседі.
Шығарманың құрылымы, ... ... ... тіл ... профессор
Т. Нұртазин айтқандай, бейтарап нәрсе емес, автордың нысанасына ... ... ... ... ... ... жасағанда, ондағы көркем элементтерді бүтіннің бөлім-
бөлшегі ретінде ... ... ... мен бөлшектің ... ... ... ... ... ... ... ой мен өрнек
ажыраспас бірлікте. Екеуі егіз, ... бірі ... ... ... ... ... ... композициясын
композициясы үшін алмайды. Ол тек жалаң форма ғана емес, жазушы сол арқылы
белгілі мазмұнды білдіреді. Демек, ...... ... айшығы.
Табиғат үндестіктен тұрады. Әрбір сәулеттік құрылыста да үндестік
бар. Солардағы әрбір ... ... ... ... көз ... ... бөлер тұтас бітім болып көрінуі – солардың ара-
қатынасындағы ... ...... ... ... ... ой-сезімін, ең
алдымен, композиция арқылы баяндайды. Шығарма идеясы да тек композицияда
ашылады. Адам ... де сол ... ... ... ... әр деталь, әр штрих, әр оқиға жігін тауып орналасады.
Ф. М. ... ... пен ... романының творчестволық
тарихына тоқтала келіп, академик В. В. ... ... көп ... оны ... ... ... ... Аталмыш еңбегінде ғалым
Ф. М. Достоевскийдің мынадай бір пікірін ... ... ... ол – ... білу. Кімде-кім өз жазғанын өшіре білсе, соған
құдіреті жете білсе, ол алысқа ... М. ... ... ... ... ... арқалар ер жүгін,
Өз өмірін пида етіп,
Ұзатар ел өмірін,
Өз өмірін берерде,-деген бір шумақ ... ... ... ... ... ел жүгін,
Ауырлықты елер ме?!
Ұзатар ел өмірін
Өз өмірін ... ... ... ... ... авторлық ремарка, шығарманың
бүкіл ... ... ... ... орай ... ... ... элементі шығарманың бүкіл
көркем контексінсіз, бейнелі жүйесінсіз, шығармадағы басқа элементтермен
байланысынсыз түсіну мүмкін емес. Өйткені ол сол ... жеке ... ... ... ... ... оның жеке ... іздеуге болмайды.
Шығармада нелер сөз өрнегі ... ... ол ... бола ... ... шығарманың бүкіл компоненттерінің ... ... ... ... ... көркем әдебиет шығармаларының идеялық-эстетикалық
мәні солардың басын ... ... ... етіп ... көркем айшықтарынан
көрінеді.
Академик В. В. Виноградов та ... ... ... ... ... кемшіндігін дұрыс пайымдады. «Көркем шығарманы,-дейді ол,-
біртұтас бітім ретінде ... әр ... және ... стилистік талдау
үлгілері бізде шын мәнінде жоқ».
Көркем шығарманың ... ... – сөз. ... ... ... ... Жіптен кілем тоқыған шебер сияқты, кірпіштен зәулім
сарай тұрғызған сәулетшідей әр түрлі ... ... ... ... ... шеберіндей, гипстен монументті ... ... сан ... ... үндестіріп, тұтас бір музыкалық туынды
шығарған композитордай жазушы да сөзді кәдеге жаратып, ... ... ... Сол сөз образы бейнелі сөйлем ... ... ... барып белгілі бір оқиғаны құрастырады, ситуация жасайды, сол
оқиғалар бір-бірінен өрістей барып, шығарманың тұтас ... ... ... ... өрісінде адам бейнесі жасалады, олардың характерлері
қалыптасады, шығарманың идеялық-эстетикалық мазмұны ... ... ... көркем құрылымына ену арқылы бір-бірімен ... ... ... түсу ... өнер ... ... ... оқу – рухани жетілу баспалдағы
Әр сөз зергерінің тамаша туындыларын оқи ... ... ... кездесесің, небір қызық пен қиыншылықтың ... ... ... әр ... ... өз ... ... іс-әрекетіңе сынмен қарай бастайсың, яғни жақсыны үйреніп,
жаманнан аулақ ... ... Өз ... ... ... ... ... ұстанасың. Міне, көркем шығарманың ... ... да ... шығармадағы негізгі айшық – адам образы. Жазушы өз шығармасында
талай адамдарды сахнаға шығарады. Сол ... ... ... ... «мені» толық ашылмайды. Мысалы, «Оянған өлкедегі» Жұмансыз
Игілік, Игіліксіз ... ... ... ... ... ... Шило қарт, Неволясыз Байжан, Бұланбай бейнелері толық бой көрсете
алмайды. Егер олардың әрқайсысын жалаң алып ... бұл ... ... ... ... ... ... байланыста қарастырмасақ, біз
кейіпкер мінезін әр ... аша ... ал ... ... ... арманды мұраты да ашылмайды.
Қазіргі әдістеме көркем шығармаға талдау жасаудың төрт ... ... ... ... ... тұтас талдау әдістерін ұсынады.
Демек, талдау ... ... ... ... мазмұнын да,
эстетикалық табиғатын да терең ашуға болады.
Образ бойынша талдау – ежелден келе жатқан дәстүрлі ... Ол ... ... ... ... ... да ... Мұның
ұтымды жағы – бұлай талдаудың оқушылар назары адам образына аударылады,
оның бойындағы ... ... ... ... жасалады. Оқушыларды
кейіпкердің жақсы мінезіне сүйсіндіріп, ерсі қылықтарынан аулақтатады.
Шығарма ... ... бір ... ... ... ... ... ойланыс болмаса, ешқандай проблеманы шешу мүмкін
емес. ... ... ... ... ... емеспіз.
Тұтас талдау әдісі – қазіргі ... ... ... ... ... ... талдау шығарманың сюжеттік желісіне орай құрылады,
тарау-тарау бойынша, шығармадағы оқиғалардың өрбуі ... ... ... ... ... ... ... процесінде пайдалану – бұл да ... ... ... біз батырлар жырындағы әйелдер образын оқулықтарда
болсын, ... ... ... ... алып ... ... Мысалы, «Құртқа
образы», «Қаракөзайым образы» немесе «Айман – ... ... ... ... деп талдау жасадық.
Көркем шығарманы эстетикалық талғам тұрғысынан білгір талдау үшін ... ...... ... білу ... Ол үшін соған
етене басқа ғылымдарды білу ... ... өнер ... ... сол ... ... өз тарихын, психологияны білу шарт.
Сондай жағдайда ғана мұғалім көркем ... ішкі ... бара ... оның ... нәрін, шырынын оқушыға жеткізе алады.
Шығарманы жібі түзу оқымаған жерде, оған білгір эстетикалық талдау
жасау мүмкін ... ... ... оқу – ... ... ең ... ... талдау жасау деген – оның бейнелі ойына бару ... ... ... ... ...... ... шығарманың ішкі астарына, көркемдік ... ... ... ... ... ... ... тану оңай дүние емес. Оны
табу үшін шығармаға бойлап ену керек. Сонда ғана ... ... ... ... ... шығарма стилі – жазушы стилінің, жалпы стилистиканың ... ... бар. Оны ... В. ... та кезінде айтқан-
ды. «Поэтика мен стилистика жөніндегі,-дейді ... ... ... ... ... ... ... әр алуандығы және де мүлде қарама-қарсы көзқарастардың ... ... ... ... сол ... ... ... түсінудегі, стиль деген ұғымға бір-біріне қарама-қарсы көптеген
анықтамалар берілуіне байланысты.
Профессор Г. А. ... ... ... анықтамасына қарағанда,
стильге енбейтін ешнәрсе жоқ. Шығарманың тақырыбы да, идеясы да, тілі ... да ... ... ... ... Я. Е. ... стильге шығармашылық тілі, композициясы,
ырғағы, сазы, интонациясымен қатар, жанрын да, ... де ... А. ... ... ... мен мазмұны жазушының ... мен ... оның сөз ... ... ... жазушы стилін тек жазушы ... ғана ... ... стилін сөздік құрамға әкеп тірейді.
Көркем шығарма тілі – стиль компоненттернің бірі ... ... ... ... шектеу біржақты.
Армянның талантты ақыны Паруйр Севак «Поэзия ешқашан да ... ... ... ... ... жолдары алуан түрлі. Ол
шығарманың жанрлық ... ... ... ... ... ... түрленіп отырады. Ал соның бәрінде есте
ұстайтын нәрсе – шығармадағы ой мен ... ... ... ... Абай: «Сыртын танып іс бітпес, сырын көрмей», «Жұртым-ай,
шалқақтамай сөзге ... ... ... ... ... ... ... жолдар
арқылы өлеңнің күрделі ішкі құрылымына, стильдік ішкі бітіміне үңілуді
үндейді. Абай өз ... осы биік ... ... ... ұстаған.
Осы ойымызды ақынның қайсыбір өлеңдерін талдау ... ... ... «Әбдірахман өліміне» деген өлеңі көпке мәлім. Сол ... өмір не ... ... ... надан не білер,
Көңілге сәуле толмаса,-деген жолдардан үлкен
философиялық-эстетикалық ой барына тірі ... дау айта ... ... Ал ... ой түйсігін ақын бүкіл өлең құрылымында қалай ашып берген?
Өлеңдегі не білер, не берер, болмаса, ... ... ... өз ... ...... ... айшығы. Өлеңнің өлеңдігі, поэзияның поэзиялығы
да оның осы бір ... ... өмір не ... ... өлең ... ... ой ... шумақтарындағы бейнелі оймен іштей өзектес.
«Ұзақ өмір не берер» деп басталатын ... ... жеті ... көз ... ... шумақпен етене.
Абайдың бұл өлеңі оның бүкіл өркениеттік ағартушылық адамгершілік
тақырыбына жазған өлеңдерімен тамырлас, ... соны әрі ... ...... ... ой ... ... классикалық шығарма.
Абай қайғысында шек жоқ. Ол өзінің сол қайғысын осы өлеңінде ғаламат
айтып берген.
Көзге қамшы тигендей,
Шыр айналды ... ... ... тар ... ... ... ... налиды. Бірақ кемеңгер
Абай:
Тағдырға тәбділ бола ма,
Сабырлық қылсақ ... ... ... ... тек өз қайғысын ғана жырлау, өз зарын айту төңірегінде қалмаған.
Егер ақын өз ... ... қана ... онда ол Абай бола ... ... өлең ... ... шынайы поэзияларында қат-қабат ойлар,
терең сырлар бар. Бір оқып ... ... сол ... тереңдей
алмайсың. Тек бір емес, бірнеше рет қайталап оқығанда ғана ішіне бойлай ене
аласың.
Ұлы Абайдың өлеңдерін оқыған сайын жаңа бір ... ... ... ... Онан соны ... жаңа бейнелі ой кездестіресің, бұрын оқыған
өлең жолдары тосын сырлар шертеді. ... «Бір сұлу қыз ... ... ... өлеңіндегі мына жолдарға көңіл қоялық:
Біреуі – көк ... бірі ... ... ... ма қыс ... ... сөздерден өріп керемет поэтикалық өрнек жасаған да, ... ... ... жеткізе алған. Осындағы сөздерді ақын өз ... үшін ... ... ала ... ... Қараңғы түнде тау қалғып,
Ұйқыға кетер ... ... ... ... ... ... ... күш-қуаттан гөрі заттың, болмыстың бір мезеттегі, бір ... беру ... Ақын ... ұйқыға кеткен тау мен ... дала ... әсем ... Оларды жанды кейіпте алып
бейнелеген. Не болмаса: «Әсемсіп, сәнсіп, білгенсіп, бәлсіп» деген ... ... ... қапысыз елес береді.
Демек, шынайы зергер сөз атаулының бәрінен тамаша өрнек, ... ... Гәп ... ... орнын тауып қолдана білуде екен.
Ә. Тәжібаевтың «Сырдария» өлеңі – классикалық дүние. Сол ... ... ...... ... ... ... сені, сүйем сені
Сырдың суы қарт анам
Сенсің мені әлдилеген
Туған сенен мен балаң.
Сүйсе ... анам ... суы ... суы ... ол ... ... Гейнесін.
Осындағы дыбыс үндестігі ғажап емес пе?! Үйлесім тапқан басқа дауысты
дыбыстарды былай қойғанда, ақын өзінің негізгі ойы ... суы ... ... ... ... үшін «С» ... тамаша ойнатады.
«С» дыбысының қайталануы өлеңнің ... ... ... ... ... ... беріп тұр.
Сөздерден өріп өрнек жасап, ой ... ... ... ... поэзиясында да мол. Мысалы, ол: «Жалындап оттай жайнаған, қайран
өмір. Шоқ сөнген соң қап-қара болды көмір» деген ... ... пен ... ... ... ... ой ... Кәдімгі жалын, от, шоқ, қара
сияқты сөздерді бейнелі ой өрнегіне түсіріп өмір жайлы, өмір ... ... ... ... ... Жер ... ... сол кездің бір сағатын
Өкінішке қарайды: кетсе ағатың,
Күні-түні бой көрме, ғылым ізде,
Қалсын десең ... адам ... ... ... ... алып қал «кетсе ағатың, өкініші қалмайды» деп ... Ақын ... ... да тіл қатқандай.
Шәкәрім жасаған ой-өрнектердің тереңдігін мына жолдарға үңілген
сәттерде де тәнті боламыз:
Ақылдының ...... ... ойы ... осы ... сөз қолданыстарындағы сонылық бір болса, екіншіден, ойқұмарлық
пен ойы ... ... ... ... сөз ... ... ... ой түйген.
Шығарманы талдағанда, біз оның ішкі қатпарына баруымыз керек. ... ... ... сол қыз» ... бар қасиетінен айыру дегенмен
бірдей. Онда мазмұндап айтып берерлік сюжет те бар.
Бұл өлеңінде асыл жар ... оны ... ... ... ... өлгім,
Келмейді өлгім,
Қайратым қайда,
Келші осындайда,-деп жауға атой салады.
Ұлы махаббат – ... ... адал ... жауынгерді өлімнен
арашалайды. Дариға бейнесі – ол үшін өмір ... Ол ... ... «Қайда
екен, қайда Дариға, сол қыз» деп еліне, туған жеріне, кіршіксіз махаббатына
оралады. Осындағы бүкіл өлеңнің ... ... сол қыз» ... ... ... поэзиясындағы сезім шынайылығы осы өлеңінде керемет көрініс
тапқан. Кіп-кішкене ғана шағын өлеңде ақын бір ... ... ... болар
үлкен философиялық, эстетикалық, адамгершілік ой түйінін бере алған. ... әрі ... Ә. ... осы өлең ... көз ... ... ерлікке қорған болған ғасырмен
бейнелес Дариға образы ... ... ірі ... ... деген өрттей
махаббат – осы. Бұл қазақ поэзиясының классикасына ... ... ... ... оның ... ... ... үшін зор білімділік,
мол тәрбиелілік мәні бар жақсы ... ... ... ... эпистолярлық стильдер де көрініс табады. Абайдың
аудармалары ішінде эпистолярлық стиль үлгісіндегі туындылар бар. ... ... ... ... ... «Онегиннің Татьянаға
жауабы», «Онегин сөзі», «Онегиннің Татьянаға ... ... ... ... Онегин» Татьяна мен Онегиннің ... ... ... ... ... Онегин» шығармасы Абай
аудармасында эпистолярлық роман түрінде шыққан.
«Онегиннің Татьянаға ... ... ... ... ... жиі қолданылған. Мысалы, «асыл ... «сұм ... «сұм ... ... ... «ол – ... «мен – жаралы жолбарыспын», «сен
– тоты құс бақта жүрген», «ол – жас ... бір ... гүл» ... ... ... ... ... түседі.
Абайдың баласы Мағауияның «Әбішке хат» өлеңдері де хат мәтінінде
жазылған. Бұл хаттарда адам басындағы ... ... ... ... ... сағыныш, амалсыздық, т.б. жүрек ... ... ... ... Әбіш ... жатқанда жазылған Мағауияның
«Әбішке хат» өлеңінде ақын:
Бірге өскен жолдасым
Сағындым бірлікті.
Көрерге ... ... ... ... ойлап жүруге
Бір құдай бере ме,
Жүзді аман көруге,-деп ... ... ... ... ... ... ... аңсайды. Сол өткен күндердің бағасын
білмегеніне өкініш білдіреді. Сол бақытты сәттердің ... ... ... ... сенбедім
Қызыққа келмедім,
Алланың бергенін.
Сорлы боп білмедім,
Өткенге зар болдым.
Қызыққа жете алмай,
Айтарға бар болдым,
Қайғыдан кете алмай.
Хат ... ... бұл өлең ... ... ... ... толғанған ішкі сезім-күйін бейнелейді.
Турағұл Абайұлының «Жауап хат» және «Әбішке» өлеңдері де ... ... Бұл ... да ақын ... жатқан Әбдірахманның
көңілін сұрай, бір жағынан өзінің ішкі сезімін білдіреді.
Рахаттан көрсетті Алла қайғы өртін,
Сізді жазса жазылар ішкі дертім.
Өмірдің сізден ... ... ... ... ... бос ... стильде жазылған көркем шығармаларға ортақ бір белгі –
бұларда негізінен ... ... ... ... көру, жек көру
сезімдері, ішкі сезім толқындары, жүрек соғысы анық сезіліп ... ... ... хат ... ... өзі хат ... артықшылықтарына байланысты. Жазушы кейіпкерінің кез келген жерде
аша бермейтін ішкі сырын хат ... ... ... хат ... бір ...... хат» ... Бұл өлең де осы үлгіде ... ... ... ... ... ... сұлулығы, байлығы сипатталады.
Төбелі аспан – торғынмен,
Маужыраған кең майдан.
Астым ағыс толқыған,
Сылдыр-сылдыр су ойран.
Хат түріндегі шығарма жазушыға қаһармандарын ... ... ... ішкі ... ... ақтаруға мүмкіндік береді. Сондықтан
эпистолярлық стильді көркем шығармада ... ... үшін ... ішкі
сезім сарайын ашуда, оның барлық ішкі толқынысын, тебіренісін ақтарып
салып, сол арқылы ... ... орын ... ... ... ... ... сөз маржанын теріп, поэзия тұңғиығына сүңгіткен, «ноқталы
дүниеде де ноқтаға басы сыймаған» қайсар, ... ... ... ... ... ... ... деңгейіне көтерген, қазақтың қара
сөзге дес ... ... ... ... ... оны жас ... ... – көзі ашық, көкірегі ояу, ұлтжанды, рухани бай ұрпақ
тәрбиелеудің бірден-бір ... Ж. ... ... ... атты ... еңбегінде «Әдеби
көркем шығарма өмір ... ... Өмір ... өнер ... ... үлгісін жасау – инемен құдық қазғандай азапты еңбек»,-дейді.
Яғни осы өмір шындығын танытып, ... ... бел ... ... ... ... ... білген ұрпақ тәрбиелеуге
көркем шығарманы ақпараттандырылған заманымызда оқытуға мол мүмкіндіктер
жасалса нұр үстіне нұр ... ... ... ... жасау деген – оның бейнелі ойына бару деген
сөз.
Шығарманы ... бір ...... ... ... ішкі ... көркемдік сырына жан лүпілімен
тереңдей түсу. Эвристикалық және зерттеу әдістері осы тұста орайлы.
Әр пәннің өзіндік ... өз тілі бар. ... өз ... ... – өнер ... Әдебиет сабағының ерекшелігі де сонымен
айқындалады. Демек, әдебиет ... – өнер ... Осы ... ... Е. И. ... ... ... құпия сырды ашудың нелер ... ... ... Ол «мен ... ... дейді.
Сонда ол ұлы ... ... сөз ... ... ... ... ... астарлы, бейнелі, көркемдігі терең, сан сырлы ойды ашу
үшін үнемі творчестволық ... ... ... ... да тірі ... ... Онда сол шығармаға жан, ... ... ... қан ... ... бар. ... ... алмасақ,
онда шығарманың құр сүлдері ғана қалмақ.
Абай, Сұлтанмахмұт, Ақан сері, Ахмет, Сәкен, ... ... ... ... ... ... ... ойға, асқақ
әуенге, нәзік лиризмге толы шынайы көркем туындыларына тебірене алмасақ,
егер Қозы мен Баян ... Қыз ... пен ... Абай мен ... мен ... тағдырларына ортақтаса алмасақ, солармен бірге ... ... ... егер сол ... ... ... алмасақ,
мұндай жағдайда біз әдебиеттен білім алдық дей алмасақ керек.
Шығармадағы көркемдік элементтерді табу, тану оңай ... ... ... үшін ... бойлап ену керек. Сонда ғана көркем туындыдағы інжу-
маржандарды табуға болады.
Әдебиет – өнер ... ... ... – өнер ... Олай ... иесі – ... сөйлете білсін. Сол арқылы әдебиет әр жақты адам
тәрбиелеу ісіне өз үлесін қоса ...... ... ... ... ... ... таныту,
ғылым – білімнің жаңалықтарына ынталандыру, өмірге құлшындыру. Міне, оқыту
мақсатының басты нысанасы.
Менің бұл ... ... ... ... талдаудағы басты
мақсатым – замандастарымның өмірге көзқарасы мен түсінігін ... ... ... ... ... сезе ... болады деп
насихат жасау.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Г. Әбікенова. ... ... ... ... 2007 ... З. ... «Көркем әдебиет – қуатты құрал».қазан, 2005 жыл
3. Қазақ тілі мен әдебиеті. Л. Ибикенова. «Әдебиет – тәрбие ... ... ... тілі мен ... М. ... ... шығарма тарихилығының
көрсеткіші».маусым, 2007 жыл
5. ... тілі мен ... Ә. ... «Оқушының зияткерлік,
шығармашылық қабілеттерін дамытудың жолы».сәуір, 2007 жыл
6. Т. Қожабаева. «Әдебиет – көркем сөз ... А. ... ... ... ... мен ... ... 2006
жыл
8. Қазақ тілі мен әдебиеті. Г. ... ... жазу ... 2008 ... ... тілі мен ... Р. ... «Дарынды оқушының қабілетін
ғылыми жолмен ... ... ... ... мәні».сәуір, 2006 жыл
10. Қ. Әбдібекқызы. «Оқушылардың көркем шығармашылық ... ... ... 1994 ... ... ... ... айшықтарын таныту». Алматы «Рауан».
1994 ... З. ... ІІ том ... Сөз ... ... 1997 жыл
13. Қ. Жүсіп. Әдеби толғамдар. Ақтөбе. 2004 жыл
14. Қ. Бітібаева. Әдебиетті оқыту әдістемесі. Алматы. 1997 жыл
15. Қазақ тілі мен ... ... ...... құрал. 2005 жыл
16. О. Ғ. П. Қ.жинағы. 2007 жыл
-----------------------
Көркем ... ... ... байлық
ұрпақ игілігі
адамның жан серігі
өмір шындығы
бабалар тарихы
өнер туындысы
тәрбие құралы
К
Ө
Р
К
Е
М
Ш
Ы
Ғ
А
Р
М
А

Р
У
Х
А
Н
И
Б
А
Й
Л
Ы
Қ
Өмірге көзқарасым, ... ... сөз ... ... ... арқылы шындықты, шынайылықты сезіне білуге үйрендім
Көркем шығарма арқылы сан алуан тағдырлар куәсі болдым
Өмірдің қатпар-қатпар иірімдеріне бойлап, ... ... ... ... қиыстырар шеберлігіне көз жеткіздім
Сөз өнерінің адамзатқа тән эстетикалық тәрбие негізі екенін білдім
Туған ел мен ару атамекен қасиетін таныдым
Пролог
Оқиғаның ... ... ... ... ... ... р
ы
ш л
ы ... ... ... әдіс ... тек ... тәсілдік жағынан
Драмалық
Эпикалық
Лирикалық
Трагедиялық
Фантастикалық
Юморлық
Геройлық
Сатиралық
К Е Й І П К Е Р
Характері
Тілі
Қоршаған ортасы
Портреті
Іс-әрекеті
Шығарма
тілі
Ажарлау
архаизм
антоним
ассонанс
синоним
Сөздің көп мағыналылығыы
неологизм
эпитет
омоним
теңеу
аллитерация
Айшықтау
Арнау
Шендестіру
Қайталау
Сөз тастап кету
Дамыту
Егіздеу
Сөз ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1950-1960 жылдардағы қазақ прозасындағы кейіпкер сомдау дәстүрі13 бет
: көркем әдебиеттің табиғаты, ерекшелігі және мәндері.әдебиет теориясындағы әдеби шығарма, орта және автор мәселелері. әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы5 бет
Мазмұн мен пішін8 бет
Photoshop26 бет
Аллергия туралы тусінік5 бет
Былғары және тері өндірісінің шикізаты жайлы мәлімет4 бет
Желтоқсан оқиғалары3 бет
Жылқының тұсамыс буынының контрактурасын анықтау және емдеу28 бет
Коммуникация туралы3 бет
Пейзаж. Жыл мезгілдері18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь