Махамбет – ұлт рухының айбары

Кіріспе

Негізгі бөлім

І тарау
Махамбет . ұлт рухының айбары

ІІ тарау
Драмалық шығармалардағы Махамбет бейнесін сомдаудағы тіл көркемдігі

Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер
Қай елдің, қай халықтың да дана тұлғалары, өжет ұлдары, қайсар батырлары болатыны белгілі. Біздің халқымыздың өзінің сөзін сөйлеп, сойылын соққан, өзінің кегін қуған, қарапайым халықты қасық қаны қалғанша қорғап, халық үшін жан аямай күрескен батыр ерлерінің бірі – Махамбет.
Махамбет – халқымыздың азаттығы мен бостандығын аңсаған, қазақ даласының дара тұлғасы, ержүрек ұлы. Махамбет есімінің өзі бүкіл қазақ халқы үшін қасиетті есім болып саналады. Оның атының әрбір әрпі атой салып тұрғандай болып естіледі. Махамбеттің өлеңдері телегей-теңіз тегеурінді, сөйлеген сөздері жалынды оттай, күйлері сезімнің сергек дірілін өз үні, өз тынысымен жеткізгісі келген жүрекжарды сырларының күміс құймасындай. Махамбетті алыстан жанартаудай жарқыратып көрсетіп тұрған да оның осы ерекшеліктері.
Елінің тәуелсіздігін аңсаған, жалынды жырларымен халқының көңіліне үміт, жүрегіне сәуле сыйлай білген Махамбеттің атын, тегін, сөзін өшірмеу біздің бірден-бір парымыз деп білемін. Мен өзімнің ғылыми жұмысымды жаза отырып, өжет ақын Махамбеттің драматургия саласында сомдалған бейнесіндегі тіл көркемдігінің зерттеле түсуіне аз да болса өз үлесімді қоссам деп алдыма үлкен мақсат қойып отырмын. Драматургияда сомдалған Махамбет бейнесіндегі тіл көркемдігін зерттеу мен үшін танымды, қызықты бола түсеріне нық сенімдімін.
Қазақ әдебиетінде неғұрлым жақсы дамыған екі ғылыми сала-арнаның бірі, ғасырға жуық қалыптасу тарихы бар Махамбеттану ілімінің бастау негізін Х.Досмұхамедұлы, Қ.Жұмалиев, М.Әуезов секілді ғұлама ғалымдар қалаған болатын. Олардан кейін де ержүрек Махамбет батыр туралы еңбек жазған ғалымдар қазақ жерінде аз еместігі сөзсіз Еліміздің біртуар ұлдары Ә. Кекілбаевтің «Шандоз» атты деректі тарихи баянын, А. Мамытұлының «Исатай – Махамбет» атты еңбегін, С.Тұрғынбековтың «Махамбет пен Жәңгір хан» тарихи дастанын келер ұрпаққа батыр бабамыз туралы мол мағлұмат берер құнды еңбек санауға болады.
Ә. Сарайдың «Махамбет пен Исатай тарихы» атты зерттеу кітабы – батыр бабамыз тарихын нағыз геологтарша тереңнен қопарып зерттеп, нақтылы деректерге сүйеніп, жүйе-жүйесімен өте әсерлі баяндауымен құнды. Филология ғылымдарының кандидаты А.Тәжіғалиеваның «Махамбет – ғасырлар жыры» деп аталатын зерттеу еңбегі ақынның өз дәуірінен бастап қазіргі қазақ поэзиясы өкілдерінің Махамбетке арнаған жыр-дастандарын әдеби тұрғыдан талдауымен маңызды.
Махамбет бабамыздың ержүрек бейнесін драматургия саласында сомдауға ат салысқан белгілі драматург-жазушыларымыз Ғ. Слановтың «Махамбет», Қ. М. Әлидің «Жаралы Жолбарыс», Б. Қорқытовтың «Махамбет», И. Ғайыптың «Махамбет», Р.Сейтметовтың «Туған ұлдан не пайда?», М. Ақынжановтың «Исатай – Махамбет» пьесалары өмірлік фактілерінің дәлдігі, оларды сұрыптауы, кейіпкерлерді даралауы, драматургиялық құрылысы, идеялық-эстетикалық нысанасы – жалпы маңызы жөнінен шоқтығы биік туынды деп санауға болады.
1. М. Ақынжанов. «Исатай – Махамбет» пьесасы. Сахна желісі – Махамбет. Алматы «Арыс», 2003 жыл. 344 бет.
2. Т. Ахтанов. Махамбет трагедиясы жайында.
3. Қ.М.Әли. «Жаралы Жолбарыс» пьесасы. Пьесалар. Алматы «Өлке», 2003 жыл. 360 бет.
4. М. Әуезов. Махамбеттің өмірі. Махамбет батыр. Алматы «Арыс», 258 бет.
5. Н. Әбуталиев. Өттің дүние. Алматы «Жазушы», 1986 жыл. 6. И. Ғайып. «Махамбет» пьесасы. Пьесалар. Алматы «Өлке», 2003 жыл. 360 бет.
7. Х. Досмұхамедұлы. Қазақ батырлары: Исатай, Махамбет. Алматы «Өлке», 2003 жыл
8. І. Жансүгіров. «Исатай, Махамбет» пьесасы, Пьесалар. Алматы «Өлке», 2003 жыл. 360 бет.
9. Қ.Жүсіп. Махамбеттің мәселелері. Алматы «Асем – Систем», 2005 жыл. 109 бет.
10. Ә. Кекілбаев. Шашақты найза, шалқар күй. Алматы «Өлке», 2004 жыл. 361 бет.
11. Б. Қорқытов. «Махамбет» пьесасы. Пьесалар. Алматы «Өлке», 2003 жыл. 360 бет.
12. З. Қабдолов. «Ерлік пен елдіктің өшпес рухы» «Ана тілі» газеті. 9.08.2001 жыл.
13. Менің атым – Махамбет. Алматы «Жібек жолы», 2003 жыл. 224 бет.
14. М. Мәжитов «Биіктей берер бір тұлға» «Қазақ әдебиеті» газеті. 22. 11. 1991 жыл.
15. Х. Маданов, Ә. Нарымбетов. «Махамбеттей ер туғызған еліңнен» мақаласы. «Атырау» газеті. 3. 11. 2001 жыл.
16. Н.Ә.Назарбаев. Махамбет энциклопедиясы. Алматы «Өлке», 2004 жыл.
17. Р. Нұрғалиев. «Арқау» І том. Алматы «Жазушы», 1991 жыл.
18. Р. Сейтметов. «Туған ұлдан не пайда?» пьесасы. Пьесалар. Алматы «Өлке», 2003 жыл. 360 бет.
19. Н. Ф. Савичев. «Исатай Тайманов – старшина внутренней орды» кітабынан. Аударған М. Неталиев. 1887 жыл.
20. Ғ. Сланов. «Махамбет» пьесасы. Пьесалар. Алматы «Өлке», 2003 жыл.
21. И. Сапарбай. «Келе жатқан бір дәуірді сеземін» «Қазақ әдебиеті» газеті. 23. 11. 2001 жыл.
22. Ә. Сарай. Исатай – Махамбет тарихы, зерттеу. Алматы «Өлке», 1997 жыл, 408 бет.
23. А. Тәжіғалиева. Махамбет – ғасырлар жыры. Алматы «Өлке», 2007 жыл. 192 бет.
24. З. Қабдолов. «Сөз өнері»
25. Қ. Алпысбаев. Қазақ әдебиетіндегі теориялық ұғымдар.
        
        Ж о с п а р
Кіріспе
Негізгі бөлім
І тарау
Махамбет – ұлт рухының айбары
ІІ ... ... ... ... ... тіл көркемдігі
Қорытынды
Кіріспе
Қай елдің, қай халықтың да дана тұлғалары, өжет ұлдары,
қайсар ... ... ... ... ... ... ... сойылын соққан, өзінің кегін қуған, қарапайым ... ... ... ... ... үшін жан ... күрескен батыр ерлерінің
бірі – Махамбет.
Махамбет – халқымыздың азаттығы мен ... ... ... дара ... ержүрек ұлы. Махамбет есімінің өзі бүкіл қазақ
халқы үшін қасиетті есім болып ... Оның ... ... әрпі
атой салып тұрғандай ... ... ... ... ... тегеурінді, сөйлеген сөздері жалынды оттай, күйлері сезімнің
сергек дірілін өз үні, өз ... ... ... ... ... құймасындай. Махамбетті алыстан жанартаудай жарқыратып
көрсетіп тұрған да оның осы ... ... ... ... ... ... ... жүрегіне сәуле сыйлай білген Махамбеттің атын, тегін,
сөзін өшірмеу біздің бірден-бір ... деп ... Мен ... ... жаза отырып, өжет ақын Махамбеттің драматургия
саласында ... ... тіл ... ... ... ... ... өз үлесімді қоссам деп алдыма үлкен мақсат қойып ... ... ... ... тіл ... ... үшін танымды, қызықты бола түсеріне нық сенімдімін.
Қазақ әдебиетінде неғұрлым жақсы ... екі ... ... бірі, ғасырға жуық қалыптасу тарихы бар ... ... ... Х.Досмұхамедұлы, Қ.Жұмалиев, М.Әуезов секілді
ғұлама ғалымдар қалаған болатын. Олардан ... де ... ... ... ... жазған ғалымдар қазақ жерінде аз еместігі сөзсіз
Еліміздің біртуар ұлдары Ә. Кекілбаевтің ... атты ... ... А. ... ...... атты еңбегін,
С.Тұрғынбековтың «Махамбет пен Жәңгір хан» ... ... ... ... ... ... мол ... берер құнды еңбек санауға
болады.
Ә. Сарайдың «Махамбет пен Исатай тарихы» атты зерттеу ... ... ... ... ... ... ... қопарып зерттеп,
нақтылы деректерге сүйеніп, жүйе-жүйесімен өте әсерлі ... ... ... ... ... ...... деп аталатын зерттеу еңбегі ақынның өз дәуірінен бастап қазіргі
қазақ поэзиясы өкілдерінің Махамбетке арнаған жыр-дастандарын ... ... ... ... ... ... ... саласында
сомдауға ат салысқан белгілі драматург-жазушыларымыз Ғ. ... Қ. М. ... ... ... Б. ... «Махамбет», И.
Ғайыптың «Махамбет», Р.Сейтметовтың «Туған ұлдан не пайда?», ... ...... пьесалары өмірлік фактілерінің
дәлдігі, оларды сұрыптауы, кейіпкерлерді ... ... ... ...... ... жөнінен шоқтығы
биік туынды деп санауға болады.
Сонымен ... ... ... ... ... ... күрделілігімен ерекшеленетін І. Жансүгіровтің
«Исатай, Махамбет» пьесасы жоғары тағылымдық-көркемдік деңгейімен,
тарихи танымымен бағалы деп ... ... ... ... тамаша етіп жырлауда жерлесіміз Фариза ақын ... өте ... т а р а ... – ұлт ... айбары
«Әрі сөзімен, әрі
ісімен ... ... ... ... ... сарп еткен адам –
Махамбет».
Махамбет – аты аңызға, өмірі өнегеге, сөзі ұранға
айналған ардақты, ойы ... биік ... ... бас ... ту
түбінен ту алған, жауды көріп қуанған» Махамбет батырдың ... ... ... ... ... елін ... елім деп ... халқым деп
күңіренген ақын.
Махамбет! Бұл есім – ... ... ... ... символына айналған аса аяулы әрі ардақты ... ... ... ояу ... бір де бірі бұл есімге ... ... ... 1804 жылы осы ... Орал ... ... Нарындағы Бекетай құмында туған. Туысы Беріш ... ... – Ішкі ... ауқатты, ханға жақын, ықпалды адамдардың
бірі. Өтемістің он ұлы ... ... ең ... ... Махамбет екен.
Махамбет жаратылысынан әрі батыр, әрі жырау, ... әрі ақын ... ... Оның ... да, мұсылманша да,
орысша да хат ... ... оның ерте ... ... қалыптасуына себепші болған. Еділ мен Жайық арасында, Қиғаш
пен Сарыөзен ... ... ... Қамбар мен Тарғын ... ... одан ... ... ... Асан ... ... жыраулардың жырлары Махамбетке үлкен әсер етеді. Ол
солардан жақсы тағылым алып ... ... ... ... ... сонысымен көзге түссе, кейін өзі де ... ... ... ... жас ... хан ... ... Хан
ордасында жүріп, ол хандар мен ... ... ... ... ... ... ... істерін, әділетсіз қылықтарын
көріп, елі үшін жаны ашиды. Содан болса керек, оның шешендігі
мен ... ... ... хан оны ... өзіне тартқысы
келіп, әрекет етсе де, ол тек ақиқат пен ... ... ... озбыр қылықтарының барлығын бетіне басып айтып,
халық үшін ханмен ашық ... ... ... ... ... ... от ... орақ
тісті» деп сипаттаған өткір ойлы, отты ... ... ... ... мен ... үшін ... елеулі еңбектерін, шешендігі
мен қайсарлығын, өжеттігі мен ... ... мен ... ете ... ... ... ... шығармаларын
тудырған. Бұл драмалық шығармалардың әрқайсысының халық өмірінен алар
орны ерекше, олардың ... ... ... тіл ... ... шебер жазылған туындылар десе де болады. Мұндай ... ... ... ... ... Ғ. ... ... Б.
Қорқытовтың «Махамбет», Қ. М Әлидің «Жаралы Жолбарыс», Р. ... ... не ... М. ... ... ... пьесаларын
алуға болады. Бұл пьесалардың тіл көркемділігі өте ... ... ... ... ... ... ... жолдарын алуға болады:
Исатай: Махамбетім – батырым
Екі қашқын келді деп
Елден қашып кетіпсің
Қырғауылдай қорғалап
Ең қамысқа бекіпсің
Махамбет: Оларды ұстап беруге
Ханға қызмет ... ... ... қоя ... ... ... ... біз кеттік
Еңіреп мынау халқың тұр,
Халықты қойдай иіріп
Қарауыл мен Балқы жүр[8,13].
Бұл ... ... ... ... деген
теңеулерді пайдалана отырып, кейіпкерлердің сөзін бейнелі түрде жеткізе
білген.
Қадыр Мырза Әли ... ... ... Махамбеттің:
Байеке сұлтан сен болып,
Сендей нар қоспақтың баласы
Маған оңаша жерде жолықсаң
Қайраңнан алған шабақтай
Қия бір ... ас ... ... кетер демес ем!-деген
сан алуан құбылтуға толы сөздеріне Баймағамбеттің:
Қиялыммен келешекті шолам да,
Біле алмаймын сарқылам ба ... ... ...... пе ...... ... ба?![3,196]-
деп жауап бергізе отырып оның ержүрек ақынның шыншылдығы мен өжеттігін
мойындағанын көрсетумен қатар, Махамбетті жолбарыстың жүрегіне теңетуі
арқылы пьеса тілінің ... аша ... ... Әли осы ... ... ... қом ... қоныс болмаған?!
Саздауға біткен қара ағаш
Кімдерге сайғақ болмаған?![3,228]-деп
әсерлі сөйлетіп, пьеса тілінің шеберлігін дәлелдей ... Бұл ... ... ... ... ... ... сынды эпитеттерді өте
орынды қолданған.
Райымбек Сейтметов те өзінің «Туған ұлдан не ... сан ... ... ... ... пьеса тілін шебер
әрі әсерлі ете білген. Айталық, ... ... ... бау тағып,
Сауыт киер күн қайда?
Күмбір, күмбір кісінетіп
Күреңді мінер күн ... ақ ... ... күн ... ... ақ ... шашар күн қайда?
Садақ толған сайкез оқ
Созып тартар күн қайда?-деп, Махамбеттің
өзін де:
Кетбұғадай билерден
Ақыл сұрар күн қайда?
Бізді тапқан ананың
Асыраған атаның
Ризалықпен ... алар күн ... ... ... ... пен оның ... ... айшықты етіп беру үшін әдебиеттегі құбылтулардың
бір түрі қайталауды қолданған.
Сонымен қатар, Райымбек Сейтметов осы ... ... ... қолданған. Айталық, жазушы пьесаның мына бір:
Исатай: Тағыдай таңдап су ішкен
Тарпаңдай ... ... от ... ... ... ... да ... тар жерге.
Таңдансаң тағы болар ма?
Тәңірінің салған бұл іске.
Таңатар: Желп-желп ... ала ... алар күн ... мұз ... ... қлға ... ... күн қайда?[18,289]-деген
жолдарында «тағыдай», «тарпаңдай», «тағы сынды» ... ... ... кестелерін, қайталауды пайдаланған, аллитерацияны да шебер қолдана
білген. Және бұл пьеса кейіпкерлерінің сөз өрімін ... ... ... ... тек шындықты сөйлеген, шындықты айтудан
ешкімнен сескенбеген ... жан ... ... ... ... ... Жолбарыс» пьесасындағы мына бір жолдар сөзімнің
дәлелі ... ... өр ... ... ... ашық ... ... ...Кімге керек төре, сұлтан болғаның?!
Өзің еркін көшіп-қонғаның
Осы сіздер өкілісіз қай ... ... ... ... ... ... дұрысы мен бұрысы
Өз қолында қазақтың өз ырысы...
...Ақыл айтар хандар менен сұлтанға
Уа, Махамбет соншалықты кімсің сен?!
Махамбет: Мен – мен ... мен ... ... ... ... ер едім
Исатайдың барында,
Екі тарлан бөрі едім!...
Баймағамбет: Қиялыммен келешекті шолам да,
Біле алмаймын сарқылам ... ... ... ... пе ... Баймағамбет болам ба?
Махамбет: Бәрі ... ... түс ... ... ... алдында кешірімпаз көрініп
Жұрт кеткен соң бармағыңды
тістейсің[3,194].
Істе де, сөзде де тек ... ... ... ... ... ... шындықты еш қалтқысыз, еш бұлтақсыз айта ... ... ... ... Махамбет» пьесасында Махамбетті:
«Ханның түрін байқадым.
Қайқақтамай ... хан ... ... – ант ... ... ... оның еш ... тіксінбейтін асаулығы мен өжеттігін
байқата түседі.
Ержүрек Махамбет ақын өз ... ... ... ... да, ... ханның өзінен де сескенбеді. ... ... ... хан ... ... бес
күндік қызығы мен шыжығы ... ... ... ... мен
содырлығың басыңа бақ болып қонбас, қара орманға қарсы шапқан оңбас,
сені ... ... ... қаламын, мені шапсаң сен ақ патшаның
назасына қаласың, қайт, Махамбет, райдан ... ... ... ... өзгеден емес, өз аузыңнан естиін
дегенім осы еді, қалтылдақ хан болсаң да осы жолы ... ... ... ... ... ... басқырсың...
Хан емессің ылаңсың,
Қара шұбар жылансың,
Хан емессің ... ... ... ... хан ... ... ... тастауы осыған дәлел.
Әбіш Кекілбаев: «Махамбеттің Махамбеттігі шындық
қуғандығында, әділет қуғандығында. Ол сөйлеген сөз бен ... ... ... ... келетіндігі де осыдан[10,76]»,-деп дәл тауып
айтса керек.
Қадір Жүсіптің «Махамбеттану мәселелері» атты еңбегінде
«Махамбет ... ... ... ... ... тайсалмайтын өткірлігін өзін дақпырттап, жұртты қорқытып-
үркіту үшін емес, шын мәнінде ... ... ... қас ... тән
мінезін мақтаныш ете отырып, қалған өз қанаттастарын осындай
қайсарлыққа шақырып, ... ... ... өткір мінезі мен алғыр сөздері ... ... ... ... күш ... ... болды.
Махамбеттің өзге сарбаздардан, тіпті, Исатайдың өзінен
артықшылығы – тілінің ... ... мен ... ... ... мінезді, өткір тілді жан ... да бір ...... ... ... ... хан ... береке, бітімге келейік деп, Исатайға
арғымағын мінгізіп, Махамбетке шапанын ... ... деп ... ... ... билеріне айтқан мына бір сөздері:
Махамбет: Билер, сені білеміз –
Құлқыны жаман құлдарсың!
Бегжан сені ... ... ... ...... ... – құмайсың
От басында – сұмырайсың[8,53],-деуі арқылы
өзінің бетке айтар ... ... дара ... ержүрек ер хақында Мұхтар Әуезов:
«Махамбет сөзге өткір, ... ... ... ... ... демей, жара шауып, айтып салғыш болған[4,121]»,-дейді.
Махамбеттің өмірін, творчествосын ... ... ... ... ... ... ... Берқайыр Аманшин: «Махамбеттің
ақын ретіндегі ерекшелігі – өз ... ... ... ... ... ... атап көрсеткендей,
Махамбеттің:
Сұлтан, сұлтан дегенге
Көтере ... ... ... ... күні ... ... ... сыртыңнан жармай алар өтіңді[8,32]»,-
деп, қасарыса бетке айтар қасиетін, батылдығын танытуды ... те өз ... ... ұстанған.
Махамбет тек өз қара басының қамы үшін ... ... ... қамы үшін ... Халқының мүддесін жеке басының
мүддесінен артық санап, қазақ елі үшін жанын пида ... ... ... ... Жолбарыс» пьесасындағы мына жолдардан Махамбеттің
халқын, елін ... ... ақын ... ... ... Бұл ойымды баяғыда-ақ танытқам
Сенің басың қымбат емес халықтан!
Баймағамбет: Ел деп, жұрт деп құр ... ... сол ... ... ... ... берме қасыңды,
Өзіңнің де қара алады басыңды
Иә,иә! Хан алмайды ... ... ... ... басыңның қамын ойла одан да!
Махамбет: Қорқытпайды мені өлім!
Халық үшін ... де ... үшін ... де ... ... ақыл ... екен байқаймын!
Махамбет: Көк ... боп ... ... айбалта боп төнемін
Ақ ордаңды ақ боран боп көмемін!
Содан ... ... ... ...... ... жерге
қондыру, барша қазақ баласына жер ... ... ... ... ... әділетсіздігінен құтқару болғанын Берік Қорқытовтың
дауылпаз ақын ... ... екі ... төрт ... атты пьесасынан да көруге болады. Бұл ... ... ... ... ... ... мына бір ... бар мақсат-мұратын анық көрсетіп тұрғандай.
Жәңгір: ... бір ... ... ... хан ием, ... ... ... қазаққа хан болсаң не етер ... ... ... ... ма ... әлде ... жоқ ... ма едің?
Махамбет: халқымды қамдар едім, Еділдің бойы ен тоғай,
қоңсы-қопсыларды толтырмай, ел қондырар ... ... ... сол ... ... едім, теңдікті малды бермес едім, теңдіксіз малға көнбес
едім, аса ... ... қара ... ... хан ... ... жерімді беріп, сатпас едім, ақсақалмен астас, батырмен бастас,
данасымен достас болар едім, басы ... аяғы ... ... барады[11,258]?
Өлеңі – өрт, жырлары – жалын ... ... сөзі ... оның ... жерге, басы жастыққа тигенше халқын сүйген, ... ... ақын ... дәлелдейді.
Жазушы Нәбиден Әбуталиевтің «Өттің ... ... ... мен ... диалогындағы:
Перовский: Елді дүрліктіргендегі мақсатың таққа ... әлде ... жету ... Мен тақ үшін ... ... бағы үшін ... ... шықтым. Менің ниетім тоз-тоз ... ... ... ... ... қоссам деп едім.
Перовский: Охо, үлкен іске ... ... ... ... ... кеткен халықты қайтіп біріктірмексің,
сонда?
Махамбет: Генерал-губернатор мырза, сіз қазақты
білмейсіз. Неге ... ... ... жүз көшсе, орта жүзге
көшеді, орта жүз көшсе, ұлы ... ... ... ... ... ... ... соңғы сұрағыма жауап бер.
Қолыңа ... ... не ... едің?
Махамбет: Не істер едім, жер-суымды, байтағымды,
атамекенімді келімсектерден тазартар едім...[5]-деген түйдекті ой,
тіркесті ... де ... бар ... ... – халқын
аңсаған арманына жеткізу екенін айқындай түседі.
Махамбет ... ... ... бола ... ... ... ... болды. Мұны Ілияс Жансүгіровтің «Исатай,
Махамбет» пьесасындағы Махамбеттің:
Жала, ... ... ... ... ... сорлады
Ел үстіндегі Исатай,
Ішіңе қалай сыйып тұр
Ел осындай болғаны?
Кім бұлардың қорғаны?[8,16]- деп ... ... ел, ... жер, ... топырақ Махамбет үшін сондай
қадірлі де қымбат болғаны сөзсіз. Махамбет ... қаны ... ... ... қара басының қамы үшін сатып ... ... ... ... ... мен ... ақылға
қонымсыз қылықтарына қарсы ... ... ... бөтен біреудің
иелігіне бермеу үшін жанын пида етіп ... ... ... ... ... ... бірі де – ... тек
өзінің ғана емес, бүкіл ... ... ... ... ... ... «Махамбет» пьесасында ер ақынның әзиз-ана
жерін сатқан хан ... ... ... ... атан ... Жер.
Жабағылы Тоқтысы –
Қой болып, қора толған ... ... ... ... келе, одан әрі қастығып,
өзіне-өзі:
...Нарын, Нарын, Гөй ... ... ... не болмақ,
Мен әрқилы ... оның ... ... ... ... ... тағдырына қатты алаңдағанын байқаймыз.
Жазушы Мұсатай Ақынжанов ... ...... Махамбетті:
« ...Сағынсам ауызға алам Исатайды
Ер тұрмас ел ... одан ... ... еді ... ... еді бәйтерекке мойнын созған[1]»,-деп
жырлайды.
Махамбеттің бұл ... ... ... ... ... ... ... шешен ділмарлығын мойындап, аға
тұтқан ... ... үшін ... ... өз ... ... ... қоятын адам, Махамбеттің айтуынша, қиялындағы,
арманындағы адам ... ... ... ... ... ... тілі ... көтере мақтайды. Махамбет тұсындағы ондай
мақтаулы, халық қамын ... ... шын ұлы кім ... ... ... ... ірі адамгершілік қасиеттерінің
бірі – ол досына ... ... ... ... өзінен жоғары
ұстап, досының атақ-абыройын, жігер-қайратын өзінің ... ... ... ... ... ... ондай досы – Исатай.
Исатайдың істерін, ерліктерін, сипатын айтқанда ... ... ... ... ақтарылып, аруағы қозып кетеді,
ақындық қиялы ... ... ... Ол ... ... ... ... Райымбек Сейтметовтың «Туған ... ... ... ... ... ... оны ... айтқан мына бір ... оның ... ... ... ... тарланым!
Саған ұсынсам қолым жетер ... ... өтер ... көп ... да ... ... ... Исатай!
Бұл фәнидің жүзінде
Арыстан одан кім өткен?![18,293]
Аз-көп ... жоқ, ... ... ... ... ... ... батыр да шешен ақын. Ордалық ... Н. Ф. ... ...... ... ... атты ... Исатай
жөнінде: «Ол не бір қиын азап шегіп жүрсе де, аса ... ... ... ... Қарауыл мен Балқыны бақталасым,
дұшпаным деп ... ... ... келмей, оны ... деп ... ... , ... тарихшы А. Рязановтың
«Исатай Жәңгір ханнан әділдік пен жәбір ... ... ... табамын деген үмітпен оның жеке ... ... ... бағалаумен жүрді»,-деген сөздерінің шындыққа ... ... ... «Исатай, Махамбет» пьесасындағы мына
жолдар ... көз ... ... ...... емес тілек!-деген,
Қалдыбай қарттың: Ханды құдай атты ғой, ... ... ... ... қара ... тізесі батты ғой,
Исатай!
Қалдыбайдай қам ... ... ... ғой,
Исатай![8,14]-деген зарын ести ... да, ... да, ... да
Исатай: Сабырды, батыр, ... ... ... ... өзі ... ... ... тоқтағанды, хан ордасын
шаппауды ... жөн ... ... ... ... ... ... сабыр болар ма?
Бет-бетімен қой ... бөрі қояр ... ... ... ... бір қинамай
Сабырлы қойшы оңар ... ... ... ұмтылар «ызалы қойшы» болып, қарапайым,
момын, қой ... ... қара ... ... ... Исатайдың
жігерін оятады. Пьесаның осы тұсы да ... ... ... ... ... ... әр ... еліне пана болып,
елінің мұңын мұңдап, ... ... ... ... ... ... Бұл жайында филология ғылымдарының ... ...... ... атты ... ... ... асқан намысты ер. Оның бойына ... ... тән ... ... Ауыз ... батырлар жырындағыдай халық
арманынан, ... ... ... бұрсанған, мұздай темір
құрсанған» сыртқы қайрат-күші, жан сезімі ... ... ... шын ... ел арманына туған ... ... ... – Махамбеттің арманы[23]»-деп атап ... ... ... «Туған ұлдан не пайда?»
пьесасындағы Махамбет монологының:
Туған елім – ... ... сені ... жол қалай?
Менің бассыз ... ... ... ... жолдарынан Махамбеттің ... ... ... қиыншылық ,
қаншама ауыр бейнет түссе де, өзінің басы ... де, ... ... ... басы аман ... ... ... тілегені айдан анық ... ... ... бар ... ... ... ... Слановтың «Махамбет» пьесасындағы қайсар ... ... ... ... ... ... ... бір
төбенің басында бір қолға ... өз ... ел ... ... бұла ... ... ... өсетін күнің бар ма, ... ... де ... ... ... ... ұлы ... маңдай
алды ақыны, күрескер батыры екендігіне еш күмән жоқ. ... елі үшін ... ... мұңын жырлаған жүздеген,
мыңдаған ерлердің ішінде Махамбет орнының ... ... ... ... Н. Ә. ... ... ... ежелден бергі
ата тарихына көз салсақ , елім деп ... ... ... аз ... ... солардың ішінен де ... ... ... ... ... бар. ... Тайманұлы мен
Махамбет Өтемісұлы – халқымыздың сондай ... ... т а р а ... ... ... ... ... тіл
көркемдігі
Қазақ халқының дауылпаз ... ... ... ... ... бір жарым ғасырдан астам уақыт бойы ... ... ... ... ... ... келеді. Әр ақын-
жазушы Махамбет ... биік ... ... жан-дүниесін
қазіргі ұрпаққа ... ... ... ... ... ... ... әрі ақын Махамбет ... ... ... қатар, батыр ақын ... ... ... да ... Жансүгіровтың, Ғ. Слановтың, Б. ... ... И. ... М. Ақынжановтың, Қ. М. Әлидің Махамбет хақында
жазылған пьесалары да сондай үздік шығармалар қатарына ... Бұл ... ... ... мен ... ... туындылар.
Ұлттық өміріміздегі елеулі оқиғаларға аса мән ... ... ұлы ... ... ... туындылар тудыруды
өз алдына өр нысана етіп ... ... ... ... ... көздеген нысанасымен Исатай ... ерен ... паш ... ... Махамбет» атты
пьесасын 1936 жылы ... ... Р. ... «Қазақ драматургиясының ... атты ... ... ... ... Жансүгіровтің
«Исатай, Махамбет» трагедиясының дүниеге келуі ... ... орта ... тарихшыларымыз Қазақстанның өткеніне
байланысты ғылыми обьективті пікірлерді анық ... ... ... әлі ... ... ... бармай тұрған шақта ... ... ... ... ... ... ... үлкен батылдық ,
әдебиетіміз үшін маңызды ... ... ... ... ... ... ... бесінші томына арналған алғы сөзінде: «Исатай –
Махамбет» – Ілиястың ең ... ... Бұл ... екі ... болатын. Біріншісі – драмтеатрға арналып қара ... да, ...... либретто ретінде жазылған еді»,-
дейді.
«Пьесаның қара сөзбен ... ... ... Бұл
шығарманы автор дауыстап оқып берген кезде тыңдаған адамның
бірі – ... ... ... ... ... ... – ақын қаламынан туған екінші нұсқа
яғни, либретто сипатында ... үш ... алты ... Бұл ...... ... қара сөзбен берілген, елуге тарта
кейіпкерлері бар, кейіпкерлерінің сөздік қуаты мол, зор ... ... ... ... Осы ... Р. Нұрғалиев «Бұл –
әдебиетіміздің тарихынан сыбағалы, мәртебелі орын ... ... ... баға ... Әуезов: «Ақындық туралы айтқанда ұлы
данышпан Абайдан кейін Ілиястың ... атау ... деп ... ... бұл пьесасында аталмыш айбынды ерлердің ... ... ... ... ... білген. Пьесадан біз
тақымға салса төзбейтін, ... ... ... ерлердің
әрқайсысының адами ерекшеліктерін ұға ... және ... ... ... тереңірек бойлаймыз. Ақынның драмалық
туындысындағы оқиғалар ... ... ... ... ... ... Пьесадағы алғашқы көріністе-ақ
теңіз ... ... ... ... ... кекті күйі
зарлы сарынға ... ... шақ ... бай ... ... ... ... жігіттердің шалғылары бай жерінің
шөбін емес, нақ ... орып ... ... ... жарқ-жұрқ
етеді. Жалғызы ... ... қарт ... ... ... ... шәу тартқан қажыр-қайраты мен кегін
шыңдағандай ... ... ... ... ерекше ден
қоятындығы, көрерменді бірден оқиғаға дөп ... ... ... да ... Қара ... алдында шерлі де
кекті күйдегі ... ... ... ... ... ... ... қаратыла хормен айтылатын өлеңдеріндегі:
«Хан мен қожа сықылды,
Қанымызды сорасың[8,4]»,-деген ... осы ... ... ... жөнеледі.
Ақын сахнадағы ... ... ... ... ... ... ... сөзінің қызуы
бетті қаритын тебіреніске толы мынадай ... ... ... ... ... ... тіке шабатын
Таңатардай ... ... ... ... ұлы ... ... жанды емес, өнерлі Құрманғазыны кейіпкер ... ... ... ... бір діңгегі ... ... ... ... көрсетілмейді. Күйшінің ойда қалар
образы жоқ , ол – ... ұлы ... ... ... Р. Нұрғалиев өз еңбегінде атап
көрсеткендей, Құрманғазы ...... ... қана ... ... да ... ... Ал, айтулы тұлғаны Махамбет ... ... ... ... ... бал ... күшті күй
тартқан
Бұл асқан
домбырашы![8,7]-деп, ... ... мен ... ... ... ... ... мұңайып тұрып, зарлы күйге ... ... ... зар ... ... ... Құрманғазы үнмен сомдағандығын тұжырымдай
түседі.
Пьесаның тілі ... ... ... ... сөз үлгілері көптеп кездеседі. Махамбеттің сөйлеу
үлгісіндегі ... ... ... ... де ... ... ... көрініс табады. Айталық , бірде «Тәйт, әрі тоймаған
торғайдай сұғанақ неме! ... ... ... ... ... біткені де! Ханға, сұлтанға қашан қару ... ... тағы бір ... ... ... ... ... ма? Таудай тасқынның тарыдай тиянағы болмағаны
ма?[8,56]»-деп, автор ... ... ... ... ... ... осы арқылы Махамбеттің өткір ... ... де ... ... ... екеніне ешкімнің
шүбә келтірмесін айғақтай түседі.
Ілияс Жансүгіров «Исатай, ... ... ... ... зор ... мән ... ұйқас,
тармақ , шумақ , әуезді ырғақ жасауда Махамбеттің үлгілерін тағы
бір ... ... ... ... ... ... литота секілді троптың түрлерін сан қырлы етіп ... ... ... ... кейінгі Махамбеттің ішкі
күйзелісін ... ... ... нем ... ... ... Құрманғазыдай күйімнен айырылдым. Сорлы Махамбеттің
солары қайда? Енесін ұры ... ... інін су ... ... балшық , үстім су... Үйірінен айырылған құлынмын,
көлінен ... мен бір қу... ... енді не ... ... Қаңғыру[8,72]».
Ілияс Жансүгіров Махамбетпен бірге тебіренеді. Бұл
монологта Махамбетті ... ұры ... ... інін ... ... ... ... сурет, тебіреністі ой толғам көп.
Осындай ... ... толы ... ... ... трагедиясында мол. Жоғарыдағы ... ... ... ... да көз ... алдында: «Жоқ , сен әлі
жеңген жоқсың! Мен ... от ... ... оны ... ... драманың соңғы түйінін жасайтын осы –
Исатайдың ... ... бұл ішкі ойы ... ... Жансүгіров « Исатай, Махамбет» пьесасында Исатайдың:
«Апырым, батыр, апырым,
Азырақ барлап айта көр
Асқынған сөздің ақырын,-дегеніне тіл қатқан
Махамбеттің:
Ей, Исатай, ... ... ту ... ... ...... құстың сойы едің,
Мен – жаныңда жағалтай,[8,15]-деп сөйлетуі
арқылы ... ... ... ... жолдарда Ілияс Жансүгіров Махамбетті:
Сен – сұңқар құстың сойы едің,
Мен – ... ... ... сұңқар
құсқа, өзін жанындағы жағалтайға балатуы арқылы теңеуді өте орынды ... ... тілі өте ... ... ... ... ... жолбарыс секілді,
Алысқанды алып ұрған білегім
Қамаған жаудан қайтпаған
Қайнаған қара болаттай,
Қарсы біткен жүрегім![8,62]-деген ... өзін ... ал ... қайнап жатқан қара болатқа теңетуі
де осының дәлелі бола алады.
Мұнда жазушы «Балуан жолбарыс секілді, алысқанды алып ұрған»,
«Қайнаған қара болаттай» ... сөз ... мен ... ... ... ... одан әрі ... көркемдей түседі.
Ілияс Жансүгіровтың «Исатай, Махамбет» пьесасы тіліінң ... тағы бір ... ... ... ... Бекжанға
айтқан мына бір сөздерін алуға болады:
...Сүйегім тұтам қалғанша
Тартынбай сөйлер асылмын...
...Бойың жетпес биікпін
Бұлтқа жетпей шарт сынбан...
...Шамдансам жығар ... ... ... ... осы ... Махамбеттің сөздеріндегі
«асылмын», «биікпін», «асаумын», «болатпын» деген теңеулерінен көрінеді.
Прозалық жанрда қаламын ... ... ... ... ... ... «Махамбет» пьесасын 1959 жылы
дүниеге әкелді. Ғабдол Сланов осы пьесасында ... ... ... оның ... ... орынды пайдаланған.
Жазушы М. Мәжитов бір ... ... ... ... «Ғабекең:
«Исатай – Махамбет тағдыры мені ... ... ... ... ... Енді ... туралы тарихи роман жазуды ойластырып
жүрмін. Отыз жылдан астам уақыт материал ... ... ... кейбір тарауларын жазып та ... көп ... өзі ... ... еске ... ... Ахтанов «Махамбет трагедиясы жайында»
атты мақаласында, ең алдымен, ауыз ... ... ... бейнесінің сәтті шыққандығын, тарихи, шындыққа үйлесімді,
күрделі ... сөз ете ... ... ... ... – ел қамы үшін күйзелген ойшылдықпен ... ... өр ...... ... ... қабысады. Мұндай
арасы алшақ мінездерді бір ... ... ... ... ... талап етеді. Автор биографиялық ұсақ оқиғаға
айналып, тар ... ... ... сол ... ... ... кең түрде көтере білген.
...Бұл ... аса ... жағы – ... ... ... бай ... ... екшеп алынған ... ... ... тұрған сөз музыкасы ... ... Бұл ... ... ... ... едәуір үлес[2]»,-деген
бағалы да салиқалы пікірін білдіреді.
Шынымен-ақ, бұл ... тілі өте бай, ... әрі ... ... Сланов осы пьесада Махамбетті:
« ...Арқаның құба жонында ор киіктей орғып жортып жүргенде, жалғыз досым
ақбөкеннің тобы еді. Оның ... ... ен ... ... ... ел ... Күнәсіз момын емес пе еді?! Сәби дейін ақ ниет, періштедей пәк еді-
ау,[20,84]»-деп өзінің жалғыз жүргендегі кезін ор киікке, ақбөкенді бейкүнә
періштеге ... ... оның тіл ... анық ... ... дарыны мен асқан ерлігін бөле-жара
қарамайтынымыз секілді, пьесада да ... ... осы ... қыры ... ... Пьесаның басында Махамбет
Исатайдан айырылып, шерменде болып зарланған күйінде ... ... ... естілгенде, табиғатпен, құспен мұңдаса
тербеліп, ... құс» ... ... ... ... құс, ... ... қатты, мойның бос
Исатайдан ... ... ... ... құс, ... құс![20,79]
Өмір сүрген ортасынан көп қағажу көрген ... ... соң, шын ... түсті. Батыр ақын тіпті
мейірімсіз жақын-жуықтарының түрткісіне түсті. Сосын да ол: ... ... тарс ... ... ... ... қара жер, ... ғана
тояттап барқадар табар ... ... ... ... сендердің
басыңды қосып ел қылар дәрменің ... Үміт ... ... қара ... – баршасын жауға алдырып, құрулы жатқан
жебеге құрсағымнан ... ... ... ... «адаммын»
деп жер басып жүр ме ... ... ... ... де, ... ... мақсатына жете алмай, жігері ... ... бар ... ... ... Осындай ашынудан
кейін, ол бас біріктіріп, ел болуды ... ... ... тек ... ... бірлігі мен татулығының
арқасында ... ... ... айтқан назынан аңғарамыз:
«...Ақсақал, елді айт та, ... айт. ... ... арқауы мына
Сақалдайын балалар. ... жас ... ... ... ... ... ... қыран етіп баулыңыз. Елім ел ... ... ... ... деп білсін де, басына түскен
селебеге шар ... ... ... ... Бура ... ... болар құлынын өрістетіп жайсын де. Алысты шалған
бұланы мен ... бір ... ... Бұл ... өсер жас ... болашаққа көзқарасын ... ... ерен ер етіп ... ... ... тиек
етеді. Драматург елдің ел болуы үшін ... ... ... ... ... боп ... әр жанды «бауырым» деп ұғынуы»
елдік үшін де, ұрпақ ... үшін де ... ... екендігін
осы диалогке арқау еткен. Жалпы драма Махамбет пен ... ... ... ... ... құрылған.
Шешімі – трагедия. Трагедия – Махамбеттің өлімі. Бұл ... да, ... хан да ... ... Зейнолла Қабдолов
ағамыздың сөзіне құлақ түріп, жұрт жадында ... бір ... , ... пен Жәңгір бір-біріне ... ... ... ... ... ... құрыған хан ақынға:
«Алдым – ... ... - өрт, екі ... ... жүрмін,
қайтейін...»-депті. Жәңгірдің артымдағы өрт деп ... ... ... сол ... қазаққа деген бодандық бұғауын
қысқан үстіне қыса ... орыс ... ... ... ... ... деп ... хан арқылы қан қақсатып ... ... ... – қорлық пен зорлыққа қарсы кек кернеген
қазақ ... ... ... ... ... мен шайқасы»,-
дегенді еске тұтсақ , шынында, хан ... қан ... ... жыры мен ... асыл ... ... ... Қадыр Мырза Әлидің «Жаралы Жолбарыс» ... О, ... Өзің ... ... не сиқыр бар ақында?![3,241]-дегеніндей,
Махамбеттің жыры да, бар болмысы да қазіргі ... ... ... Мырза Әлидің бірден-бір ... ... ... дара ... ... жайында жазылған «Жаралы ... ... ... - Махамбет батырдың бейнесін мейлінше
терең сомдаған ... ... Бұл ... екі ... ... тұрады.
Қадыр Мырза Әли осы пьесасында ... ... ... жырларын орынды пайдаланған. Айталық, Махамбеттің
«Мен – мен ... мен ... атты ... ... ... ... диалогпен бітістірілген:
Баймағамбет: Мойындаймын: шын батырсың ... ... ... бұлқынса ел!
Ақыл ... ... ... ... соншалықты
кімсің сен?!
Махамбет: Кім дейсің ... жұрт ... бұл ... кім ... ... жүр ... ... – мен едім, мен едім
Мен Нарында ... өз ... жыр ... ... ... ... ... пьесасында
Баймағамбет пен Махамбет арасындағы қайшылық үдей түсіп, ... ... ... ... толы ... туындыны
әсерлендіре, мағынасын тереңдете түседі. ... ... ішкі ... ... ... ... ... ашулы күйде:
Доғар сөзді!
Атама оның есімін!
Тас қып бекіт көңіліңнің
есігін...
Арғымағың осындағы ат
сайлы...
Махамбетті ... ... ... ... деп
шулайды,
Қатының да ... ... ... осы ... Баймағамбетті былайша
сөйлетуі арқылы оның да ... міз ... ... ... ... Махамбеттің ... ... ... оны ... ... жан ақын ... жатыр айтар сөзім
толғансам:
Заман да асау,
Далам да ... да ... ... ақын қан ... жау ... ... пен ... қолынан мерт болды. Ол жырымен де,
қаруымен де зорлық-зомбылыққа ... ... ... теңдік әперу
жолында, бақыты жолында өмірін қиып, опат болды.
Халқымыздың ... ... ... ... ... ... ... бабамыздың рухына бағышталып, батыр ақын
хақында сыр шертетін тағы бір ...... ... пьесасы.
«Махамбет» пьесасы жайбарақат жатқан ауылға Қарауылқожа
мен оның шабармандарының баса ... ... елді ... ... мен ... өз ... отырған ауылдан
жерді босатуын талап етіп, күш көрсетуге әрекет ... ... ... ... үшін ... ... бұл жолы да ... қарсы шығып, «қара халыққа хан ие, қара жерге халық ие»
деп, ауыл ... ... ... ... жол ... ... ... жанашыры екендігін пьесаның осы тұсынан
да анық байқауға болады.
Пьесада драматург ... ... ... ... ... ... білген. Махамбет – семсер тілді,
қыдыр сөзді жан. Мұны Берік Қорқытов ... ... ... Баймағамбеттің: «Елді азғырып жүрген жауыздықтарын
протоколдап, әкесі Өтемістей түрменің ... ... ... ... бір ... солай құтылған, бұл бұзылған Махамбет сол
әкесінің кегін қуып жүр»,-деуіне ... ... хан ... бір сөздері арқылы ... ... деп ... ... елге ... ... гөрі сөзі ... от ауызды,
орақ тісті орма емес пе? Ол ... ... ... тіліп түсер тілі
бар, ойып түсер ойы бар, өзін ... ... ... ... ... Жайықтың арасына тарап кеткен сөзді қай құдірет ... ... да ... ... ... ... ел ... емес,
Махамбетті тыңдайды[11,255]».
Пьесадағы Махамбеттің нағашылары Сатай мен Сарыбөпеге
айтқан сөздерінен ақынның ... ... ... ... қиналып,
тарығып, өмірден түңілгеніне көз жеткіземіз:
Исатай тірі жүргенде,
Тауға біткен тасты алдым.
Кеудеге ... ... ... айырылып
Далада жалғыз
сандалдым.[11,261]
Исатай мен Махамбет бастаған көтеріліске ... ... ... ... сыр ... тілінің көркемділігімен
ерекшеленетін тағы бір пьеса – Райымбек Сейтметовтың «Туған ұлдан не
пайда?» туындысы.
Бұл пьесада жазушы жан ... ... ... ... ... ұшқан тарланым!
...Кермиығым, кербезім,
Керіскендей шандозым
Құландай ащы дауыстым!
Құлжадай айыр мүйіздім!
Қырмызыдай ажарлым!
Хиуадай базарлым,
Теңіздей терең ақылдым
Тебіренбес ауыр мінездім,[18,293]-деп
сөйлетеді. Ақын осы жолдардағы ... ... ... ... ... ... ... кербезге, терең ақылды, тебіренбес
ауыр мінездіге теңеткен және осы арқылы драманың тілін айшықтай түскен.
Осы пьесада жазушы Исатайдың сөздерін де ... әрі ... ... ... осы ... басында Исатайдың Махамбетке айтқан:
Әй, Махамбет жолдасым,
Аш арыстан жолбарысым
Ісімнің білдім оңбасын,
Оңбаған емей ... ... ... ауып ... ... қасымнан
Жасқұсқа барып кіргенде
Арыстандай ақырған
Айбатыма шыдамай
Хан баласы жылады-ай!-немесе:
Сөзіңе құлақ салмадым
Бұралы біткен емендей
Қисық ... ... ... де «аш ... ... ... ... секілді
теңеулер мен сөз кестелерін қолданған.
Райымбек Сейтметов пьесаның тіл көркемдігін әсерлеу үшін
дамытуды да қолданған. Осы пьесаның мына бір жолдарындағы:
Арыстан еді-ау Исатай!
Бұл ... ... одан кім ... ... да ... ... ... шыққан шұбар күн
Буыршын мұзға тайған күн...
...Түс қылы гөр ... тақ ... ... ер Исатай өлген күн![116293]-деп жауап
қатқандағы сөздерінен аңғарамыз.
Осы пьесаның басында хан ... ... ... ... әскерлерінің соғыста жеңіліс тауып, біршама
сарбаздарынан айырылғандығы көрініс ... Хан ... ... ... ... ... сөзіне құлақ аспағанына
өкініп:
Әй, Махамбет ... ... ... ... ... ... булыққан
Исатайды ... ... ... ... ... салғасын
Өткенге бекер өкініп,
Құр жылаудан сән бар ... ... әр ... әрі ... көсемі, әрі батыр,
әрі қайыспас берік, әрі ақылды, ... ... жеке ... жоғары санайтын, басқалардан жөні ... ... ... етіп көрсетеді. Райымбек Сейтметовтың пьесасындағы Ақсақалдың
сауалына ... ... ... мына бір ... да оның жан досы ... өзінен асыра сөйлеп,
әркез оның ... ... оған ... ... ... ... кім?
Махамбет: Исатай деген ағам бар
Ақ кіреуке жағам ... туар ма ... туар ма ... ... ... бас ... қанына
Ақ алмасын суарды-ай.[11,285]
Осы пьесаның соңында Махамбет:
Мен сенемін күні ... ... ... деп ұлы өлкем...
...Мен сенемін күні ертең
Ақыл-ойын пір тұтар деп ... өз ... ... ... келер ұрпақтарының ... ... ... ... ... ... орта ... Кіші жүздегі Нарын
құмын жайлаған халықтың әлеуметтік ... ... тап ... мен ... ... ... ... елдің ішкі
қайшылықтары, халыққа қарсы күш көрсеткен хан мен оның
шабармандарына күшпен ... ... ... талап еткен айқас,
айқастан өрекпіген халықтың көтерілісі, шиеленіскен ... ... ... бірі – ... ... ...... Ақынжанов – батыл да өжет Махамбеттің бейнесін
драмалық шығарма ... ... ... ... ... етіп, бірде дауылдай
долданып, енді бірде асау толқындай ерен айбатқа мінетін ... ... өз ... мұң ... ғана ... өмірде де, өнерде
де бүгінгі мен ертеңгінің ұрпағы айтар ұраны ... ... ... ... ... көбінің аузына
Махамбет жырларын салып ... ... өз ... ... ... ... Драматург драма кейіпкерлерінің тілін
даралап, айрықша, жеке-дара кейіпкер тілін аса жетік бермеген.
Пьесадағы ... ... ... сөзі Махамбет өлеңдерімен
негіздес екенін аңғаруға болады. ... ... ... мен Иван ... ... да борай қар жауса»-ны айтса,
енді бірде тағы да Исатай:
«Еділ бойы ен ... ... деп ... ... ... өлеңі мен жоқтауға толы «Қызғыш
құс» өлеңінің желісімен драматург Жәңгір ... ... ... ... ... менің құлақ сал
Көшпелі дәулет кімде жоқ.
Бірде бар да, бірде жоқ....
Ау, ... ... ... ... бос.
Тілегіңді айтшы ақыным,
Айтқаныңның бәрі бос...
...Ау, Махамбет, Махамбет!
Сені көлден айырған
Лашын құстың епкіні
Мені елімнен айыпған
Он екі бидің тепкісі.
Он екі би ... ... ... бұл ... ... өз ... жауап айтады:
Мен кескекті ердің сойымын,
Кескілеспей басылман.
Қыларың болса ... ... күні ... ... ... ... өзінің пьесасында Махамбет пір ... ... ... мен ... ... ... ... Исатайдың көңілі көл, көп сөйлемейтіні, алайда салмақтылықпен
шешен сөйлей алатын бір сөзді ... ... ... ... ... ... дөң ... маған серт!
Дөң астынан еруге, жасқанатын болсаң, саған серт!
Қалың ... ... жан ... маған серт!
Батырым деп үн қосып, қол ... ... ... мен ... ... ... көп ... оларға деген халықтың шынайы сенімі мен ... ... ... ... Ақынжанов бұқара халықтың көрініс тауып,
олардың шер-мұңын аңғартуға, көпшіліктің ықыласын айқындауға ниет
еткен.
Ілияс ... ...... ... ... қожа қара халыққа пішенін шапқызып еңбегін қанаса, әрі маса
қанын сорып маза ... ... ... ... өз ... ... келгендердің хан ордасында өздеріне-өздері ор қазып
жатқанын суреттейді. Шақылдағын тас ... ... ... ... бірге зарланған ор қазушының ... ... ... ... түңіліп,
Дарға қарап үңіліп.
Айдауға көніп жүгініп,
Өзіңе-өзің ор ... ... біз ... ... ... ... ... шаруа адамдарының жанашыры да,
қамқоршысы да, басшысы да бола білген ... ... ... жәбір көрген ниеттес ... ... ... ... ... сары ... ... жау іздеуге,
құлан ішпейтін қақтан су ішуге» мәжбүр қылған да қыл ... ... ... ... ... ... көрініс табады.
Махамбет бейнесі халық ... ... ... Хан ... үшін ... ... бас ... жымысқы әрекетпен
жеткізіп, хабарлаушы Балқы:
Қиялыға ... ... ... ... шауып келеді.
Мен шошыдым жанымнан
Маған ... ... ... үрейленеді.
Ханды да, ханның жандайшаптарын да ... ... бола ... Исатай мен батыр ақын Махамбет – бұл
пьесаның ... ... ... ... ортасында жүріп,
әлеуметтік теңсіздікті айқын көріп, халықтық поэзияның өріс ... ... ... ... ... ... сол ... еңбекші жұртшылықтың ортасынан шықты. Қара халық
өмірі – оның өз ... ... ... - өз ... ... ... ісіне соншалықты құлай берілген ісі де, халықтың күйзелген ыза-кегін
өткір бейнелеген жыры да ... Р. ... ... ... ... ... ... тудырған отызыншы-қырқыншы жылдарда жазылған ... ... ... ... ... ... бұларда бірен-саран ғана өзге ... ... ... ... ... – Махамбет» драмалық туындысында басқа ұлт ... ... өте орын ... ... мазмұндылығы жағынан да
келісін тапқан.
Драматург абақтыда ... ... ... ... – Иван мен ... жауынгері – Шауалийдің
бейнелерін тұтас ала ... ... ... үш ... ... де ... ... көксеген – асыл ерлер.
Иванның:
Азап шеккен халықтың қол ... ... Юлай ... ... ... алысқан халықтарды
Қоса алмай қолға түскен сен ... олар ... ... қаруланып шықсақ деп
арман етеді.
Драматург өз ... ... әр ... әр ... ... білген. Айталық, Исатайды абақтыдан
босатып ... ... ... ... ... білектің, алты қарыс аузына,
өзіндей алып, өзіндей азулыны ... ... ... Біз қазір құрулы мылтыққа, ашулы аш бөріге жолығамыз.
Кезенген жау деп ... ... ... ... жүр ... ... ... жауынгерге тән ... ... ... қарулы көтеріліске ... ... ... ... ... ... ... дәстүрінің
шынығуына жол салып, айқын қажырлы ... ... ... ... ... билерді жазалаған көріністен аңғарамыз.
Пьесаның төртінші көрінісінде ... ... ... ордасының маңына келіп, қолға түскен ханның он екі ... жиып ... ... Уай, ... ... екі биді алып ... – Иван, Исатай,
Әділдік қайда енді ... Хан ... да ... ... ... бірге халықты
Бірге шапқан осылар.
Бұлар ... ... түрі көп ... ... ... зекет», жер басарым», «шөп шашарым» деп малға
тоймайды, малдан ... ... қол ... ел ... ... ... жәбірлерін жеткізеді. Айғақшылардың
жан айқайын ... ... ... ... кесік айтам
Жеті жарғы жазуды ... ... ... ... ... жоқ бас ... ... түйіндейді.
Қорытынды
Түйіндеп айтар болсақ, азап шеккен шаруа
адамдарының ... да, ... да бола ... ... ... найзасы мен отты жырларын, дауылдайын
күйлерін ... ... аты исі ... мәлім Махамбет
бабамыздың қайтпас ... өжет ... ... да ... ... ... ... шығармалары
арқылы танып-білу, драмадасомдалған өр ақын бейнесінің тіл көокемдігін
талдап, оны аша түсу еліміздің ... ... ... әрі ... ... ... отаншылдық, ұлтжандылық рухта тәрбиелеуге
үлкен әсерін тигізеді деп білемін.
Тәуелсіз ... ... ... болашағына ие болар
жас ұрпақтарға өз ... ... ... ұлы ... ... ... ... халқының азаттығы жолында аянбай күрескен,
елінің қамы мен ... үшін ... ... ... ... ... ержүрек батырымыз жайында ... білу ... ... Ол үшін ер ... поэзия мен прозадағы ғана
емес, сонымен қатар ... ... де сан ... ... ... ... ... батыр ақын бейнесіндегі ... ... ... ... ... нұр ... ... еді.
«Махамбеттің бас кессе де тартынбайтын, жарақтанған
жауынан жасқанбайтын тау ... биік ойлы ... ... риза ... Х. ... пен ... ... ер туғызған еліңнен» атты мақалаларында.
Шынында да, ... ... ... ... бола алман қай ... да ... деп ... ... ... ... құтқарып, құлдық пен күңдіктен ... ... қан ... ата ... ат ... ... ... – атақ-даңқы алысқа кеткен ... ... ... ... ... ... ... қаусатып,
Бір-біріндеп сөксе де,
Қабағын ... ер ... ... бұл ... жырлаған
Махамбеттің өзі де ... ... ер бола ... ... де, ... де түсіне білген
Махамбеттің өмірлік мақсаты – халық өміріне бостандық, теңдік,
тәуелсіздік ... ... Осы ... үшін ол ... де ... – қас батыр, ақиық семсер тілді ақын. Махамбет
өзінің батырлығын, ең ... өз ... ... тура ... да, өз ... еш ... ... – аламанды артына ерткен ер, қарымдас халқын
аузына ... ... ... ... ... қара ... ... елінің батыр ұлы, ел қамына, оның болашағына
теңселе тебіренген ... ойлы ... ... ... кеткен тәуелсіздігіне біз
ХХ ғасырдың ... ғана ... қол ... ... жем ... жесірлерге жер берем» деп,
«қоңыраулы найза өңгеріп», «толарсақтан саз кешіп», езгіге ... ... ... біздер ұмытпасақ игі еді.
Ақынның өзі өлсе де, біз үшін оның ... ... ... отты ... ... өлмейді, қастерлі есімі
ешқашан да өшпейді. Махамбет бабамыз ... ... ... етіп ... ... ... Махамбеттің аты да, сөзі ... де ... ...... ақын және өз ... ... ... ... ... ... қайраткер
ретінде бағаланып келді, бағалана береді.
Ақын ... ... ... ... ... қуат
беретін Махамбет пен Исатайлар рухы тұла ... ... ... де ... тәуелсіздігіміз де көсем болар еді[21]»,-
деген болатын. Иә, болашақ ұрпақтың барлығы да наркескен ... деп ... ... ... боп ... тұғыры да биік боларына сенімдімін.
Менің бұл ... ... өз ...... жас ... ... ... өзі армандағандай:
«...Күндердің күні болғанда,
Өзіңнен мықты ұл ... ... ... алар ... ер, өжет ... ... өсуіне аз да болса ықпал ету,
тамшыдай ... да өз ... ... ... М. ... ... – Махамбет» пьесасы. Сахна желісі – Махамбет.
Алматы «Арыс», 2003 жыл. 344 бет.
2. Т. ... ... ... ... ... ... ... пьесасы. Пьесалар. Алматы «Өлке», 2003
жыл. 360 ... М. ... ... өмірі. Махамбет батыр. Алматы «Арыс», ... Н. ... ... ... ... ... 1986 жыл.
6. И. Ғайып. «Махамбет» пьесасы. Пьесалар. Алматы ... 2003 ... ... Х. ... Қазақ батырлары: Исатай, Махамбет. Алматы «Өлке»,
2003 жыл
8. І. Жансүгіров. «Исатай, Махамбет» пьесасы, Пьесалар. ... ... жыл. 360 ... ... ... мәселелері. Алматы «Асем – Систем», 2005 жыл.
109 бет.
10. Ә. Кекілбаев. Шашақты ... ... күй. ... ... 2004 жыл. ... Б. ... «Махамбет» пьесасы. Пьесалар. Алматы «Өлке», 2003 жыл.
360 бет.
12. З. Қабдолов. «Ерлік пен ... ... ... «Ана ... ... ... Менің атым – Махамбет. Алматы «Жібек жолы», 2003 жыл. 224 бет.
14. М. Мәжитов «Биіктей берер бір ... ... ... ... ... 1991 ... Х. Маданов, Ә. Нарымбетов. «Махамбеттей ер ... ... ... ... 3. 11. 2001 жыл.
16. Н.Ә.Назарбаев. Махамбет энциклопедиясы. Алматы ... 2004 ... Р. ... ... І том. ... «Жазушы», 1991 жыл.
18. Р. Сейтметов. «Туған ұлдан не ... ... ... Алматы
«Өлке», 2003 жыл. 360 бет.
19. Н. Ф. Савичев. «Исатай ...... ... ... ... М. ... 1887 ... Ғ. Сланов. «Махамбет» пьесасы. Пьесалар. Алматы «Өлке», 2003 ... И. ... ... ... бір ... сеземін» «Қазақ әдебиеті»
газеті. 23. 11. 2001 ... Ә. ... ...... ... зерттеу. Алматы «Өлке», 1997
жыл, 408 бет.
23. А. Тәжіғалиева. Махамбет – ғасырлар жыры. Алматы «Өлке», 2007 ... ... З. ... «Сөз өнері»
25. Қ. Алпысбаев. Қазақ әдебиетіндегі теориялық ұғымдар.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1836 – 38 ж. Бөкей ордасындағы шаруалар көтерілісі18 бет
1850-70 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс49 бет
XIX г. 60-70-жылдарына дейінгі қазақ әдеби тілі және оны танытатын үлгілер25 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет
Архетиптік ұғымдардың ХІХ ғасырлардағы ақын-жыраулар туындыларында көрініс34 бет
Архетиптік ұғымдардың ХІХ ғасырлардағы ақын-жыраулар туындыларында көрініс беруі36 бет
Ақтабан шұбырынды40 бет
Банктік тіуекелдер және оларды бағалау әдістері97 бет
Берқайыр Аманшиннің шығармашылық ізденіс саласы188 бет
Бөкей ордасының құрылуы9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь