Көне Түркі ескерткіштері

І. Кіріспе

ІІ. Негізгі бөлім

І тарау
Көне түркі ескерткіштері

ІІ тарау
Көне түркі ескерткіштеріндегі сөздердің байланысу түрлері

Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер
«Ешкім сызып тастай алмайтын, ешкім жоққа шығара алмайтын» (О. Сүлейменов) аса құнды тарихи құндылықтардың бірі, қилы-қилы замандар өтсе де өшпей, өлмей, бүгінгі күнге жеткен, бүкіл түркі әлемінің рухын көтеріп, ұлылығын танытып отырған ескерткіштердің бірі – көне түркі ескерткіштері. Жазба мәдениетіміздің куәсі болған бұл ескерткіште ата-бабаларымыздың қилы кезеңдердегі ел үшін, жер үшін, еркіндік пен тәуелсіздік үшін жүргізген күресінің ерлік шежіресі сақталған.
Ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, қол жеткізу арман болған осынау көненің көздерін тану, білу, бағалау жас ұрпақ санасына сіңіру жұмысымның мақсатын айқындайды.
Түркі қағандығының ел құраған қайраткерлері мен ел қорғаған қолбасылары Білге қаған, Тоныкөк, Күлтегіннің ерлікі стері ескерткіш тілінде ерлікті, туған жер, атамекенді сүюді ұлығылайтын мол дүние деп есептейміз.
Әдеби-көркемдік тәсілдермен өрнектелген көне түркі ескерткіштерінің ерекшеліктерін білу, зерттеу-өскелең ұрпақтың – біздің басты мұратымыз, жазып қалдырар тарихымыз болмақ деп білемін. Жазба мәдениетіміздің бастауы болған өзімізді қызықтырған көне түркі ескерткіштерінің сырына терең үңіле отырып, бұл тақырып төңірегіндегі зерттеу жұмыстарына өз үлесімді қосуды мақсат еттім. Сондықтан да өз зерттеулеріміздің өзектілігі мен қажеттілігін ескере отырып, оның бүгінгі заманда өзекті тақырып болатынына сенім білдіремін. Осыған байланысты көне түркі ескерткіштерінің мәтінімен толық таныса отырып, ондағы сөздердің байланысу түрлеріне талдау жасап, зерттемекпін. Ғылыми зерттеу жұмысымның тақырыбы да осыған сәйкес «Көне түркі ескерткіштеріндегі сөздердің байланысу түрлері» деп аталады.
Ғылыми жұмыстың зерттеу деңгейі:
Бұл тақырып бойынша В. Радлов, В. Томсен, П. Мелиоранскийден басқа көне түркі руникалық жазуын зерттеу ісіне үлкен үлес қосқандардың қатарында В. Бангті, Г. Рамстедті, А. Мнокті т.б. бастауы болып саналатын көне жазбаларды зерттеуде қазақстандық ғалымдарымыздың Ғ. Айдаров, М. Жолдасбеков, А. Аманжолов, Өміралиевтердің де еңбегі ерекше.
Ғылыми жұмыстың зерттеу мақсаты:
Ұрпаққа ұлағат болатын көне түркі ескерткіштерінің тарихын тану, оның тілдік ерекшеліктеріне, рухани мазмұнына лайық баға беру.
Ғылыми жұмыстың болжамы:
Көне түркі ескерткіштеріндегі сөздердің байланысу түрлері туралы түсініктер мектеп бағдарламасынан түбегейлі орын алса, көне мәдениетіміздің рухын асқақтатып, жас ұрпақ санасына сіңіруде үлкен рөл атқарар деген ойдамын.
1. Қ. Өміралиев. «VІІІ-ХІІ ғасыр көне түркі әдеби ескерткіштер».
2. М. Жолдасбеков. «Асыл арналар».
3. Ғ. Айдаров. «Күлтегін ескерткіш».
4. Ә, Қоңыратбаев, Т. Қоңыратбаев. «Көне мәдени жазбалары».
5. И. Тасмағамбетов. «Елдік пен ерліктің ерекше ескерткіші». «Егеменді Қазақстан», 2001 жыл
6. Н: Базылханұлы. «Орхон жазуы туралы жаңаша тұжырым».
7. Орхон жазбалары. (Күлтегін, Тоныкөк). Алматы «Атлас», 2001 жыл
8. Қазақстан балалар энциклопедиясы. «Ежелгі Қазақстан»
9. Ә. Ибатов. «Түркі әліпбиі».
10. Интернет. «Күлтегін, Руникалық таңбалар».
11. Ғ. Айдаров. Орхон-енисей және көне ұйғыр жазба ескерткіштерінің тілі. «Рауан» баспасы. 1995 жыл
        
        Ж о с п а р
І. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлім
І тарау
Көне түркі ескерткіштері
ІІ тарау
Көне түркі ескерткіштеріндегі сөздердің байланысу түрлері
Қорытынды
Кіріспе
Ғылыми жұмыстың өзектілігі:
«Ешкім ... ... ... ... жоққа шығара алмайтын»
(О. Сүлейменов) аса құнды тарихи құндылықтардың бірі, қилы-қилы замандар
өтсе де ... ... ... ... ... ... түркі әлемінің рухын
көтеріп, ұлылығын танытып отырған ескерткіштердің бірі – көне ... ... ... ... ... бұл ... ата-
бабаларымыздың қилы кезеңдердегі ел үшін, жер үшін, еркіндік пен
тәуелсіздік үшін ... ... ... ... ... бойы ... ... жалғасып, қол жеткізу арман болған
осынау көненің көздерін тану, білу, бағалау жас ұрпақ санасына сіңіру
жұмысымның мақсатын айқындайды.
Түркі қағандығының ел құраған ... мен ел ... ... ... ... ... ерлікі стері ескерткіш
тілінде ерлікті, туған жер, атамекенді сүюді ұлығылайтын мол дүние деп
есептейміз.
Әдеби-көркемдік тәсілдермен өрнектелген көне түркі ескерткіштерінің
ерекшеліктерін білу, ... ...... ... ... ... ... болмақ деп білемін. Жазба мәдениетіміздің бастауы
болған өзімізді қызықтырған көне түркі ескерткіштерінің ... ... ... бұл тақырып төңірегіндегі зерттеу жұмыстарына өз үлесімді қосуды
мақсат ... ... да өз ... ... мен қажеттілігін
ескере отырып, оның бүгінгі заманда өзекті тақырып болатынына сенім
білдіремін. Осыған байланысты көне түркі ескерткіштерінің ... ... ... ... ... ... түрлеріне талдау жасап,
зерттемекпін. Ғылыми зерттеу жұмысымның тақырыбы да осыған сәйкес «Көне
түркі ескерткіштеріндегі сөздердің байланысу түрлері» деп ... ... ... ... ... ... В. Радлов, В. Томсен, П. Мелиоранскийден басқа
көне түркі руникалық жазуын зерттеу ... ... үлес ... ... ... Г. Рамстедті, А. Мнокті т.б. бастауы болып саналатын көне
жазбаларды зерттеуде қазақстандық ... Ғ. ... ... А. Аманжолов, Өміралиевтердің де еңбегі ерекше.
Ғылыми жұмыстың ... ... ... ... көне ... ... ... тану, оның
тілдік ерекшеліктеріне, рухани мазмұнына лайық баға беру.
Ғылыми жұмыстың болжамы:
Көне түркі ескерткіштеріндегі сөздердің байланысу түрлері туралы
түсініктер мектеп бағдарламасынан ... орын ... көне ... ... жас ... ... сіңіруде үлкен рөл атқарар деген
ойдамын.
Ғылыми жұмыстың зерттеу кезеңдері:
Көне түркі ескерткіштері - ... ... ... елдік пен
ерліктің ерекше ескерткіштері, жазба мәдениеттің бастау бұлағы.
Ғылыми жұмыстың зерттеу әдісі:
Көне түркі ескерткіштеріндегі жазу мазмұнының негізгі арқауы ... ... елге ... ... ... туын көтеру.
Ғылыми жұмыстың зерттеу жаңалығы:
Көне түркі ескерткіштеріндегі сөздердің байланысу түрлерінің зерттелу
тарихын жүйелі баяндап, оның әлем тарихындағы маңызы терең ... ... ... ... маңызы:
Көне түркі ескерткішінің мазмұндық мәнін ашу, зерттеу жұмыстарына
сүйене отырып, ондағы сөздердің байланысу ... ... ... ... ... мақсатына сай құрылған кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан
тұрады. Жұмыс ... ... ... ... ... ... ... ескерткіштері
Тарихты білу, оның бастау алар кезеңдеріне үңілу, бүгінгі күнге
қажетін табуға ұмтылу – барлық халықтарға тән ... ... тілі ... ... жоқ және оқшау жаратылған тіл емес. Оның шыққан ата-тегі бар.
Қазақ тілі түркі тілі деп аталатын алып бәйтеректің аса бір ірі ... ... ... біз ... ... ... ... тараған
қырықтан астам ұлт болса, солардың барлығын бір ғана атаумен «түркілер» деп
атаған. Сол кезде бабаларымыз Түркі қағанатын құрған. Түркі этнонимі қытай
жылнамаларында 542 ... ... Ал ... мемлекеттік дәрежеге
көтерілуі 552 жылдан басталады. Түрік қағанаты Солтүстік Кавказ бен Қара
теңіздің солтүстік жағалауына ... ... ... VІ ғасырдың
жартысындағы Түрік қағанатының билігі Азияның біраз аймағын қамтыды. Түрік
қағанатының негізгі құрамы ... ... ... ... ... ішінде
қырғыз, оғыз, ұйғыр, дулу, үйсін т.б. тайпалар ... ... ... ... Одан ... ... ... биледі. Қағанат бірде әлсіреп, бірде
күшейіп отырған. Бір күшейген тұсы – Елтеріс атанған Құтлығ ... ... жас ... ... ... ... өз ... алады. Ол әуелде
елін, жерін кеңейтіп, күшті хан болады, бірақ көп кешікпей ешкімді
елемейтін, қарсы келгендерді аяусыз жазалайтын қатыгез ... ... ... тайпалар бірінен соң бірі бұл қағанаттан бөлініп,
табғаштардың қол астына кіріп жатады.
Қапаған бір ... ... келе ... қаза ... Ел ... ... ... қалады. Білге қаған түркі мемлекетінің күш-қуатын
нығайтуда көп жұмыс ... ... ... ... ... «Түркі елінің аты,
заты жоқ болып жоғалмасын деп, өзімді тәңірі есіркеп таққа ... ... ... халі ... еді, асар асы жоқ, киер тоны жоқ, аянышты
мүшкіл ... ... ... Інім Күлтегінмен бірге сөзге, іске бекіндік.
Хан иеміз ата-бабамыз билік орнатқан ел-жұрттың аты, сұсы ... ... елі үшін ... ... алмадым, күндіз отыра алмадым, інім
Күлтегінмен бірге елі шад қосылып, өліп-талып арпалыстық, жиғанымызша жиып,
елдің бірлігі, берекесін от-су ... өзге ... ... ... халықтарының да –өзіне тән
қалыптасу, даму тарихы бар. Ешбір тайпа, халық және ұлт ... ... ... ... ұлт ... қалыптасу үшін талай тарихи кезеңдерді
басынан өткізеді.
Түркі тайпалары ... ... ... ... VІ ғасырында дүние
жүзіне белгілі бола бастады. Түркі тайпалары туралы құнды деректерді,
әсіресе, Батыс Еуропадағы Византия материалдарынан көбірек кездестіруге
болады. Сонымен ... ... ... жөніндегі қыруар мәліметтерді біз сол
түркі тайпаларының өшпес мұрасы – өздері жасаған жазба нұсқалар арқылы да
біле аламыз. Мұндай жазба нұсқалар ... ... үшін баға ... тарихи
және мәдени ескерткіш болып табылады.
Түркі халықтарының тарихи мұралары тарих, ... және ... ... аса ... қазына екенін бағалай білу, таныту – кезек
күттірмейтін негізгі міндеттердің бірі. Біз көне түркі жазба нұсқаларынан
тасқа қашалған мынадай сөздерді кездестіреміз:
Бұны көрү ... Түрк ... ... аты йоқ болу ... ерті ... Ічре ... ташра тонсыз йабызйаблық будунта мен өзүм қаған олуртым.
Іл йеме іл ... йеме ... көре ... ... халқы аты жоқ бола бастаған еді. өлімші
(болған) еді. Іші ассыз, сырты киімсіз нашар халыққа менің өзім қаған
(болып) отырдым. Ел еңді ел ... ... енді ... ... ... ... мен ... мұны естіңдер! Қандай сөздерім бар болса,
соларды мәңгі тасқа жаздырдым. Оларды көріңдер, ұғыңдар».
Бұл арнау сөздер ... ... ... ұрпақтарына арналған.
Мұндай тасқа қашалған ескерткіштер туралы жазылған деректер аз емес.
Түркі тілдерін ... ... ... ... ... деп те ... Руна – ... гот тайпасының құпия деген
сөзіінен алынған. Өйткені бір кездері Орхон, Енисей өзендері бойынан
табылған таңба жазудың қай тілде екені ... ... ... құпия болып
келген.
Көне түркі жазу нұсқалары сонау І Петрдің тұсынан бері белгілі болса
да, оларды ешкім зерттеп, сырын ашпаған.
1889 жылы фин ... ... ... бойынан табылған тастағы
белгісіз жазулардың атласын жариялайды. Сол жылы орыстың География ... ... ... ... ... ... орыс ғалымы
Н.М.Ядринцев осы сапарында Орхон өзені бойынан бірнеше ... бар ... ... жылы көрнекті орыс ғалымы В.В.Радлов Орхон-Енисей өзендерінің
бойынан табылған таңба жазуы бар тастарды өзі барып, тексеріп қайтады.
«Солтүстік Моңғолияда VІІІ ғасырға қатысты ... ... ... ... ... қажет, Орхон өзені бассейніндегі ескерткіштерді
тереңірек зерттеу үшін өте қажет. Сондықтан Императорлық Ғылым академиясы
ғылыми ... ... ... деп ... екі ... ... ... табылған жазулардың атласы
жарияланады.
Сөйтіп, Орхон, Енисей өзендері бойынан табылған құпия жазулар
біртіндеп дүние жүзі оқымыстыларына белгілі бола бастайды.
1893 жылы Дания елінің ... В. ... ... рет ескі ... ... жазуларының оқылу кілтін тауып, оның сырын ашуға мүмкіндік туғызды.
«Он пытался самым детальным образом сначала изучить соотношения одних букв
с другими. Для ... при этом ... что ... ... ... ... близком соседстве с рядом других букв, другие же нет. Это привело
Томсене к мысли о ... букв на два ... по ... ... ... А все это вело ... к ... тюркских языков. И, наконец, 25 ноября
1893 года ему удалось уже найти полный ключ к своему этих до этого
неизвестных надписей с ... ... и ... ... ... ... Енисей өзендері бойынан табылған
үлкен-үлкен ескерткіштердің аудармасын ... ... ... ... ... та өзінің ғылыми еңбектерінің көбін осы
көне түрік жазу нұсқаларының сырын ашуға арнады.
Орхон Енисей өзендері бойынан табылған ескерткіштер – VІ-VІІІ
ғасырлардағы түркі ... сол ... ... құрылысы, күн көрісі,
мәдениеті мен тілі жөнінде мол деректер беретін құнды ... ... ... ХVІІ ... екінші
жартысынан бастап белгілі болса да, ХІХ ғасырдың соңына дейін ... ... ... ... ... сол ... ... қала берді.
Оларды ешкім арнайы зерттемегендіктен, тастағы жазулар жөнінде ғалымдар
арасында әр түрлі пікірлер мен теріс болжамдар да айтылып жүрді.
Бұл белгісіз ... ... ... ... оның ... ... ... шетел ғалымдарынан Т.Байер 1729 жылы мұны ескі кельт жазуы болар
деп жорамалдады. А.С.Паллас 1793 жылы көне готтар ... деп ... ... орвыс ғалымы Г.Спасский бұл жазуларды алғаш қалмақ және ... ... ... моңғолдар мен қалмақтар бұрын ұйғырлар арқылы соғды жазуын
қабылдағанын да ескермеді. Кейінгі бір еңбегінде (1857 ... бұл ... ... ... ... қателесті. Сол дәуірдегі көрнекті
ғалымдардың бірі А.Ремозе 1822 жылы құпия жазуларды индогот ұрпақтарының
жазуы болуы мүмкін деген жорамал ... ... ерте ... фин ... ... ... 1824 жылы оны грек ... негізі деп қарады.
Жазуларға көбірек мән берген В.Томсен, В.Радлов,П.Мелорианский т.б.
оны ескі қырғыз жазуы деп есептесе (ХІХ ғасырдың аяғы), 1933 ... бұл ... якут ... ... ... болған күнде де, белгісіз болып келген құпия жазулардың оқылу
кілтін тауып, олардың қай халықтікі екендігін ... ... ... ... оқу, ... Дания елінің ғалымы В.Томсеннің
үлесіне тиді. Көне түркі ... ... мән ... Г. Спасский мен
В.Р.Розеннің «Келешекте Сібір ескі жазуларының өз Шампольені (ескі ... ... ... ... ... ... ... және оның «күні бүгінге
дейін құпия болып келген жазулардың сыры ашылмай ХХ ғасырға өтеді дегенге
сенбеймін ... ... ... асты[6,49].
В.Томсен өз заманындағы білгір фонотисьтердің бірі. Ол кісі түрколог
емес еді. Сонда да бұл дәуірге дейін құпия болып келген жазуларға ерекше
мән ... ... ең ... ескерткіштердегі таңбаларға назар аударды:
таңбалардың бір-бірімен қатар келу және келмеу ерекшеліктерін байқады.
Жазуда жуан және ... ... ... ол ... ... ... қатысты екендігін жете түсінді. Бұдан кейін ғалым жазудың
солдан оңға қарай емес, оңнан солға қарай оқылатындығын ажыратты. ... ... ... ... ... ... ескерткіштерінде – 38,
ал енисей ескерткіштерінде 150-ден аса таңба бар екенін айқындады.
Күлтегін және Білге ... ... ... ... ... оларды қытай тілдеріндегі түрлерімен салыстырып, олардың теңрі (көк,
аспан), Күлтегін бектің аты, білге (білгіш, дана) деген сияқты түркі
сөздері екенін оқып білді. В. ... ... ... ... және ... ... ... түгелімен оқып шығады.
Сөйтіп, 1893 жылғы желтоқсан айының 15-і күні Дания королінің ғылыми
мәжілісінде бұл дәуірге дейін құпия болып ... ... ... ... ол ... ... ... екендігін дүние жүзі ғалымдары алдында
дәлелдеді. Мұның өзі түркология ғылымына қосылған жаңа зор үлес болып
есептелді. Сол дәуірдегі көптеген ғалымдар В.Томсеннің бұл ... ... соң, көп ... ... ... ... өзінше бұл
игілікті дәстүрді одан әрі жалғастырды. Жазба ескерткіштер кейін көптеген
ізденімпаз ғалымдардың зерттеу обьектісіне айналды.
Ескерткіштердің түрлері ... ... ... түркі жазба ескерткіштері түркологиялық әдебиеттерде негізінен үш
топқа бөлінеді. Олар:
1. Енисей ескерткіштері. Бұған Енисей өзенінің жоғарғы сағасы мен Тува
Якутия ... ... ... ... ... жатады.
Енисей ескерткіштерін зерттеуде В.В.Радлов, С.Е.Малов, Х.Н.Оркун,
С.В.Кислев, И.А.Батманов т.б. көп еңбек сіңірді.
2. Талас ескерткіштері. Талас ескерткіштерінің табылуы (1896-1898
жылдары, бұрынғы Әулиеата) ... ... ... әкімі, Талас
жазуларын табушылардың бірі – В.А.Каллаурдың есіміне байланысты. Талас
ескерткіштерінің саны қазір 10-нан ... ... ... ... ... ... Г.Гейкель, В.Радлов, П.Мелиоранский,
С.Малов, Ю.Немет, Х.Оркун, С.Киселев, И.Батманов және Л.Кызласов, т.б.
шұғылданды.
3. ... ... ... VІІ ғасырдың соңы мен VІІІ ғасырдың бас
кезіндегі Құтлығ қаған, Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөк, Күлі-чор
сияқты ірі ескерткіштер мен он шақты майда ... ... ... ... көптеген ғалымдар ат салысты[7,84].
ІІ тарау
Көне түркі ескерткіштеріндегі сөздердің байланысу түрлері
Синтаксис – грамматиканың негізгі саласының бірі. Мұнда сөздердің бір-
бірімен тіркесу ... ... ... және ... ... ... болса да синтаксистік құрылысы – сөз тіркесі мен сөйлем.
Адам баласы бір-бірімен түсінісіп, пікір алысу үшін, қарым-қатынас
жасау үшін сөйлейді. Өз ойын бір ... ... ... сөздің тіркесімен
жеткізеді. Ойды білдіретін сөйлемдегі сөздер бір-бірімен синтаксистік
қарым-қатынасқа байланысқа түседі.
Адамзаттың ойын ... үшін ... ... ең ... ...
сөйлем. Сөйлем белгілі бір ойды білдіретін бір немесе бірнеше сөз
тіркесінен құралады.
ҮІ-ҮІІІ ғасырдағы түркі тайпалары ескерткіштерінің тілінде сөйлемнің
көптеген түрлері ... Олар ... және ... ... ... хабарлы, сұраулы және лепті сөйлемдер болып бөлінеді.
Ескерткіштер тілінде сұрау не бұйыру мағынасында болмай, жай хабарлау
түрінде айтылатын ... ... ... кучлуг қырқ аз қаған йағымыз болты –
Артқы күшті қырық аз қағаны біздің жауымыз
болды.
Екінті күн келті –
екінші күні келді.
Турк будун алқынты ... ... ... ... ... кездесетін хабарлы сөйлемдердің мазмұны біркелкі
бола бермейді. Олардың мәні сөйлемдегі ... ... ... ... ... ... және ... ерекшеліктеріне сәйкес
келетін болғандықтан, хабарлы сөйлемдер кейде болымды, кейде болымсыз
болып келе береді:
Қапаған қаған тун удыматы –
қапаған қаған түн...ұйықтамады
Кунтуз олурматы ... ... оқ ... ... қоп келті –
Он оқ бектері, халқы көп
келді[7,86].
Ескерткіштер тілінде сұраулы сөйлемдер де кездеседі. Олар ... не ... ... арқылы жасалады:
Не буңы бар? –
Не мұңы бар?
Неке тезерміз? –
Неге қашамыз?
Бен саңа не айайын? –
Мен саған не айтайын?
Қаған му? –
Қағанды му?[7,91]
Мұнда ... ... үш ... ... ... арқылы жасалса,
кейінгі бір сөйлем сұраулық шылау ма арқылы жасалып тұр.
Текстерде кездесетін сұраулы сөйлемдер әдетте көтеріңкі ... ... ... ... көңіл-күйі мен сезімге байланысты
қуану, ренжу, таңдану, бұйыру ... ... ... ... де
кездеседі. Текстерде олар төмендегідей:
Көңлунче удыз –
көңіліңше жүргіз.
Аны біл! – Оны біл!
Бу су елт – бұл ... ... сір ... ... іді ... ... халқы жерінде ие етуші (әкім)
болмысын!
Сіз ташықың! –
Сендер жиналыңдар!
Чикіг ташықыр! –
Чиктерді жинаңдар![11,28]
Лепті сөйлемдер қазіргі тіліміздегідей көтеріңкі дауыспен айтылады.
Ескерткіштер тіліндегі сөйлем ... ... ... ... ... бойынша өзара мағыналық және тұлғалық жақтарынан бір-бірімен
байланысып келеді. Олар белгілі сөз тіркестерін жасайды. Бірақ сөз
тіркестерінің құрамында ... ... әр ... тең ... бірі ... ... ... Осыған орай олар не
салаласа, не сабақтаса тіркеседі.
Салалас тіркес. Сөздердің бір-бірімен салаласа тіркесуі ерте
замандарда-ақ пайда болған. Мәселен, мына сөйлемдердің ... ... ... ... ... қабысар –
Бұл үшеуі бірігер.
Турк будун өлті, алқынты, йоқ болты –
Түркі халқы өлді, әлсіреді, ... ... ... ... ... мән ... бірі – сөздердің өзара сабақтаса тіркесуі. Осыған қарай
сөздердің бірі бағыныңқы сөз және екіншісі басыңқы сөз болып ... ... ... құрамындағы сөздердің байланысу
тәсілдері мен түрлері негізінен қазіргі замандағы түркі тілдеріндегі
тіркестерге ұқсас болып келеді.
Ескерткіштер тіліндегі сөздер өзара тіркескенде, олар ... ... ... ... ... түрлері төмендегідей:
1. Септік жалғаулар арқылы байланысады:
Бенің будуным антра ерур –
Менің халқым ... ... ... тегмедім –
Теңізге кішкене (сәл) жетпедім.
Өрпенде суңушдім, сусін саенчдым –
Өрпенде соғыстым, әскерін шаныштым.
2. Тәуелдік жалғаулар арқылы байланысады:
Бенің будуным – Менің ... ... ... ... ...... ... Жіктік жалғаулар арқылы байланысады:
Арық оқсен – аш оқтайсың
Қырқ аз оғлы мен – ... аз ... ... ... ... ... оқ ... будуны қоп келті –
Он оқ бектері, халқы көп келді
5. Шылаулар арқылы байланысады:
Чік будун қырқ аз ... йағы ... ... ... ... ... бірге жау болды.
Темір қапығ тегі іртіміз –
Темір қақпаға дейін қудық.
6. ... орын ... ... ... ...... ... жойдым.
Кейде сөздердің арасындағы мағыналық байланыс интонация (дауыс
ырғағы) арқылы да жүзеге асады:
Улығы – шад ерті – ...... ... ... түрлері көбіне қазіргі түркі
тілдеріндегі сияқты. Бірақ бұдан сөз тіркестерінің ... ... ... ... деген ұғым тумау керек. Сан жағынан бірінде көп, бірінде
аз болып келеді. Мысалы, қазақ тілінде сөздердің байланысу түрлері беске
бөлінеді. Бұл ... ... ... де ... ... ... ... фактілерге сүйене отырып, сөздердің байланысу түрлерін
шарты түрде беске бөліп қарауға ... Олар ... ... ... қабысу және жанасу.
1. Қиысу. Қиысу – бастауыш пен ... ... ... ... бастауыш қандай тұлғада тұрса, баяндауыш та сол тұлғада
тұрады: Біз ... ... ... оқ беглері, будуны қоп келті –
Он оқ бектері, халқы көп келді.
Қырқ аз оғлы мен –
Қырық аз ... ... ... өте жиі ... сөз ... бірі –
меңгеру. Меңгеру негізінде баяндауыш пен толықтауыш арасында болатын
байланыс. ... ... ... мүшесі жағынан меңгеріп тұратын
сөз баяндауыш болады да, меңгерілуші сөз тура не ... ... ... ... ... ... бір септік жалғауында
тұруы шарт.
Меңгеріле байланысатын етістікті сөз ... ... ... ... ... ... Табыс жалғаулы сөз тіркесі.
Табыс септіктегі сөздер сабақты етістіктермен тікелей байланысты болып
келеді:
Менің сабымын сымады –
Менің сөзімді ... ... ... ... ... ... ... тыңда![9,65]
Табыс жалғаулы сөздер ашық түрде де, жасырын ... де ... ... ... ... ... ашық түрі төмендегідей жерлерде
кездеседі:
а) Табыс септіктегі сөзбен тіркескен етістік арқылы көрінетін істің,
қимылдың обьектісі нақты, белгілі затты білдірсе, бұл ... ... ... болады:
Төрт булунығ қысмыс –
Төрт бұрышты қысты[9,78].
ә) Тәуелді жалғаулы сөздер әр уақытта табыс септіктің ашық түрінде
қолданылады:
Сусін буздым, ілін алта ... ... ... елін ... ... септікте тұрған сөз бен етістіктің арасында басқа сөз
айтылса, бұл табыс септіктің ашық түрі ... аз ... уда ... ... аз халықты ұйқыда бастым[9,85].
в) Есімдіктер де ашық түрде қолданылады.
2. Жатыс жалғаулы сөз тіркесі:
Ілте буң йоқ – Елде ... ... есір ... бод ...
Еркінен айрылған түркі жерінде ештеңе
қалмады[6,54].
3. Шығыс жалғаулы сөз тіркесі.
Ескерткіштер тілінде шығыс септікте кездесетін сөздер басқа
сертіктерге ... аз. ... ... ... ... хабаршы келді[6,58].
Текстерде шығыс септік орнына жатыс септіктің жиі қолданылатындығы
байқалады:
Қырқызда йантымыз –
Қырғыздан ... ... ... келті –
Түргеш қағаннан хабаршы келді.
4) Көмектес жалғаулы сөз тіркесі.
Көзун көрмедук, қулақын есітмедук –
Көзімен көрмеген, құлағын естімеген.
Суңігін ачдымыз –
Сүңгімен аштық[6,75].
Шылау сөзді ... ... ... ... ... учун ... соң ... білік бергені үшін.
Іл йеме іл болты, будун йеме будун болты
– Ел және ел ... ... және ... ... жасырын түрінің қолдануында өзіндік ерекшеліктері
және олардың сөйлем ішінде белгілі орны болады., ... өзі ... дәл ... ... сөз ... тіркеседі.
Табыс септіктің жасырын түрде келуі ескерткіштер тілінде ... Тек ... ... өзінде қырыққа тарта табыс
септіктің жасырын түрі бар. Мысалы:
Беңгу таш тоқытдым ... тас ... ... септіктегі сөздер сөйлем ішінде толықтауыш қызметін атқарады.
5) Барыс жалғаулы сөз тіркесі:
Темір қапығқа тегі суледіміз –
Темір қақпаға ... ... ... ... йана ...
Түркі халқы табғашқа қайта
бағынды[7,95].
Жоғарыдағы мысалдарға қарағанда, меңгеру - өте ерте заманнан келе
жатқан және ескерткіштер тілінде жиі қолданылатын құбылыстардың бірі ... ... ... ... ... ... бір түрі ... Мұнда ілік септіктегі сөз бен тәуелді жалғаулы сөз өзара
байланысады. Бірақ ілік септіктегі сөз бен тәуелді жалғаулы ... ... ... ... әр ... ... оқ ... емгек көрті –
Он оқ халқы бейнет (қиындық) көрді.
Будун боғзы тоқ ерті –
халық тамағы тоқ ... ... ...
Семіз бұқалы артта.
Йағычысы білге ерті –
Қолбасшысы білгіш еді.
Ұлығы шад ерті ... ... ... ... ... ілік септіке тұрған сөздер
негізінде анықтауыш мүше болады. Олар әр түрлі мәндегі қарым-қатынастарды
білдіреді.
4. Қабысу. Ескерткіштердегі сөздер бір-бірімен ешбір ... ... та ... ... ... ... тек орын ... арқылы
тіркеседі. Қабыса байланысатын сөз тіркестерінің құрамы мына төмендегідей:
Зат есімді тіркестер:
Турк будун – түркі халқы
Ілтеріс (Елтеріс) қаған (кісі ... ...... ... (жер ... ... – Інел ... келтірілген тіркестер екі сөзден құралып, ешбір жалғаусыз өзара
мағыналық байланыста тұр. Мұндай тіркестер ... екі ... ... ... не одан да көп ... құрала береді.
Сын есімді сөз тіркестері. Көптеген сын есімдер ескерткіштерде зат
есімдермен ... келу ... ... ... байланысады. Олар мынадый:
Сарығ алттун – сары алтын
Өруң ... ... – ақ ... ... атлығ – кіші аты
Беңгу таш – мәңгі тас (ескерткіш)
келтірілген ... сөз ... ... сыңары – сын есім. Олар
өздерінен кейінгі зат есімдерге мағыналық жағынан қатысты болып, сөз
тіркесін жасап тұр. ... ... ... ... өте ... есімді сөз тіркестері. Сан есімдер де сын есімдер сияқты зат
есімдермен өзара тіркесу арқылы ... ... ... йаш – жиырма жас
Екінті суңуш (суңус) – екінші соғыс
(ұрыс)
Бес (беш) тумен – бес түмен (он мың)
Елігче – ... елу ... сөз ... ... ... ... зат
есімдерден тіркесіп келіп, қабыса байланысады:
Бунча барқ – мұнша барақ (үй, жай)
Бу бедіз – бұл (бұ) өрнек (ою, ... кун – ол күн, сол ... йер (йір) – ол жер, сол ... сөз ... ... ... зат ... байланысатыны байқалады:
Қағанладуқ қағанын ышқыну ідміс –
Қағанданған қанын әлсіретіп жіберді.
Мағы қорған қышладуқта –
Мағы қорғанды қыстағанда.
Бардуқ ... ... ... ... ... ... ... отырған.
Етістікті сөз тіркестері. Ескерткіштерде жоғарыда көрсетілген
тіркестермен қатар етістікті сөз тіркестері де ... ... ... - ... ... ... көре білің – Мұны көріп білің
Қаған йелу көр – Қаған желе (жорта) көр
Аны ... – Біз оны ... ... Мұнда пысықтауыштар етістіктен болған баяндауыштармен ешбір
орын талғамай өзара байланысады. Жанасу – пысықтауыш пен баяндауыш
арасында ... ... ... ... ... сөйлемдегі
орны ерікті, олар сөйлемнің басында, ортасында, ал поэзияда сөз
соңында да келе ... ... ... ... ... ... ...
Өрттей болып қызып келді.
Кічіг тегмедім –
Кішкене (аз) жетпедім
Қары болтым –
Өзім қары ... ... ... ... ... ... ... дейін сақталып
жеткен тас үстіндегі жазулармен бірге пайда болған ғана емес, сонымен бірге
біздің дәуіріміздің ... ... ... айрықша да бірегей
дүниетанымдық құбылыс ретінде қарастыруға болады.
Иә, жоғымызды түгендеп, барымызды толықтырып жатқан, тәуелсіз елдің
көк байрағы желбіреп жатқан тұста 2001 жылы 18 ... ... атты ... ... ... ... деген халықтың
ғана емес, бүкіл түркі дүниесінің тарихында өзіндік ... ойып ... ... ... болды. Осы күні түркі заманының ұлы ескерткіші – ... ... ... оның заңды мұрагері, қазақ елінің жер кіндігіне
әкеліп орнатылды. Сонау Моңғолия сахарасында жер мен күнге қақталып, талай
зобалаңдарға кезігіп, енді нағыз ... үш жүз ... ... ... отырған
Күлтегін баһадүрдің, елін-жерін қорғай білген қағанның құлпытасы елімізде
қоныс тебуі – ұлы оқиға, ... ... көп ... жөнге салған
құбылыс. Енді кім де болса қазақ халқының тарихы ... сыры ... ... түсінер. Шынында да, көне түркі жазба ескерткішінің
әлеуметтік-тарихи мағынасы сол – түркі елі көшбасшыларының халық пен ... ... ... сүйіспеншілігі өзек болатын темірдей ерік-жігері.
Елбасы Назарбаев: «Біздің ... ... ұлы ... әбден
орынды мақтаныш етуге құқықты, ал Бумын, Естемі, Білге қаған, ... ... ... ... ... ерте ... өзге ұлы әскери
қолбасшыларының және мемлекет қайраткерлерінің есімдерімен әбден қатар тұра
алады»,-деп асқақ рухты, елін, туған жерін ... ... ... ... ұмтылған тұлғалардың елдік пен ерлік істеріне жоғара баға береді.
Көне ескерткіштің қазақ халқы үшін тағы бір маңызы – ата ... ... ... ... ... ... ... VI-VIII ғасырлардан
бастау алғандығы біз үшін зор мақтаныш. өзім осы тақырыпты зерттеу кезінде
байқағаным – ескерткіш тіліндегі сөздердің байланысу ... ... ... заңдылықтарына ұқсастығы. Атап айтсақ, қазіргі қазақ тілінде
сөздердің байланысу түрлерінің бес түрі де ескерткіш түрінде ... ... ... ... ... төл ... деп санап,
әр түрлі тектес халық, әр қазақ терең түсінетіндей дәрежеде санаса, ... ... орын ... көне ... ... ұлығылау
жұмыстары үзіліп қалмай, одан әрі жалғасын тапса деген ұсынысымды білдіруге
толық құқылымын деп есептеймін.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Қ. Өміралиев. «VІІІ-ХІІ ... көне ... ... ... М. ... ... ... Ғ. Айдаров. «Күлтегін ескерткіш».
4. Ә, Қоңыратбаев, Т. Қоңыратбаев. «Көне мәдени жазбалары».
5. И. Тасмағамбетов. «Елдік пен ерліктің ерекше ескерткіші». «Егеменді
Қазақстан», 2001 ... Н: ... ... ... ... ... ... Орхон жазбалары. (Күлтегін, Тоныкөк). Алматы «Атлас», 2001 жыл
8. Қазақстан балалар энциклопедиясы. «Ежелгі Қазақстан»
9. Ә. Ибатов. «Түркі ... ... ... ... таңбалар».
11. Ғ. Айдаров. Орхон-енисей және көне ұйғыр жазба ескерткіштерінің тілі.
«Рауан» баспасы. 1995 жыл

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көне түркі жазба ескерткіштері17 бет
Көне түркі жазба ескерткіштері жайлы7 бет
Көне Түркі жазба ескерткіштеріндегі және «Қорқыт ата кітабындағы» халықтық педагогика7 бет
Руникалық көне түркі жазба ескерткіштері10 бет
Руникалық көне түркі жазба ескерткіштері. Түркітанушы қазақ ғалымдарының еңбектері5 бет
Қазақ және түрік антропонимдерінің мәнін, олардың этномәдени табиғатына тереңдеу арқылы тарихи сабақтастығын анықтап, екі тілдегі кісі есімдерінің көне түркі негізін орхон - енисей, талас және т. б. ескерткіштеріндегі жазбалар арқылы тауып, салыстырып, ұмытылып бара жатқан көне лексемалармен тіркескен антропонимдерді жаңғырту және қолданысқа енгізу52 бет
Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі көне Түркі ескерткіштері13 бет
Қазақ әдебиттану ғылымында көне түркі ескерткіштерінің әдеби тұрғыдан зерттелуі77 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
XIV-XV ғасырлардағы қыпшақ антропонимдері30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь