Жергілікті диалектілер және оларды зерттеудің маңызы

Кіріспе

Негізгі бөлім

І тарау
Жергілікті диалектілерді зерттеудің маңызы

ІІ тарау
Жергілікті диалектілерді зерттеудегі қазақ диалегтологтарының еңбектері

Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер
Тіл халықтың өшпес мұрасы, ұлттың жаны, өмір сүруінің негізгі кілті.
Әр халықтың өзінің тілі бар, ділі бар. Тіл өзінің жасалуымен, дамуымен,
қарыштауымен ерекшеленеді.
Тіл уақыттар бойы дәуірлеп, өзінің кемеліне келген халықтың пікір алысу,
өмір сүруінің негізгі ортақ құралы, асыл қазынасы.
Қазақ тілінің пайда болуы, дамуы, қалыптасуы жалпы түркі тектес тілдердің даму қалыптасу дәуірімен тікелей байланысты.
«Қылышынан қан тамғандай»-демекші қазақы тіліміздің өн бойынан май
тамады. Шұрайлы да шуақты тіліміздің қоры ол біздің байлығымыз, асыл
сөзіміз.
Тіл халықтың тарихы, шежіресі, кешегісі мен бүгінгісі, халықтың күллі
өмірінің жиынтығы, жасаушысы.
Қазақ тілінің құдіретілігі мен байлығында шек жоқ. Халық тілінің
ортақ формасы – әдеби тіл екені белгілі.
Әдеби тіл дегеніміз – өзіндік белгілі бір жүйеге түсіп, орныққан,
жалпыхалыққа түсінікті, халықтың бәріне бірдей ортақ нормалары бар тіл.
Ал халық тілі деп атап отырған тіл де бұл сияқты ел-жұрттың бәріне бірдей
міндетті норма болмайды. Ендеше біз бұларды тілде жергілікті ерекшеліктер
деп атаймыз. Ол жалпы халықтық тіліміздің бір ғана аймағына тән тілдік
көрінісі. Ол аймақтың тілдік материалы жалпыхалықтық тіл арнасымен
жалғасып жатады да, кейбір лексикалық, фонетикалық, грамматикалық
ерекшеліктері жағынан ажырап тұрады. Өзінің аймақтық қолданылу
шекарасы мен сол жергілікті халықтарының сөйлеу ерекшеліктері бар түрлі
кәсібі мен шаруашылық атауларына байланысты әдеби тілден басқаша
айтылатын жергілікті сөздері бар, өзінің ерекше грамматикалық
формаларынан құралған сөздер.
Сонымен диалект – жалпыхалықтық сипаты жоқ белглілі бір аймақта
қолданылатын жергілікті тілдік ерекшеліктері бар территория.
Жалпы тіл ғылымында диалектологияның орны, тіліміздегі қызметі, әдеби
асыл қазыеалы тілімізді байытудағы ролі өте ерекше деп айтуға әбден
болады. Қандай тілдің болмасын өзінің жергілікті ерекшеліктерінен бастап,
тілдің ең жетілген, сұрыпталған жоғары түрі жалпыхалықтық әдеби тілге
дейін дамып, қалыптасып отырды.
Тіліміздегі диалектизмдер арқылы халықтардың тарихын, тұрмыс-
тіршілігін, тілдік ерекшеліктерін т.б.толық байқаймыз.
Тілімізде диалектизмдердің болуы да бұл заңды құбылыс, кез-келген
тілдің диалектизмдері сол тілдің тарихына, салт-дәстүріне, халықтардың
мәдени-табиғи өмір сүру заңдылықтарына, кәсіби-шаруашылық тұрмысына,
жалпы қоғамдық даму жайына байланысты болады.
1.Диалектологиялық сөздік. Ғ. Әнес, А. Үдербаев. Алматы, «Арыс» - 2007 жыл. 800 бет
2.Ә. Нұрмағамбетов. Жергілікті тіл ерекшеліктерінің төркіні. Алматы, «Мектеп» - 1985 жыл
3.Қазақ тілі. Энциклопедия. Қазақстан даму институты.
4.Қазақ тілінің диалектологиясы. Ж. Мұхамбетов. Алматы, «Қазақ университеті» - 2006 жыл
5.Ж. Досқараев. Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері туралы. Қазақстан мұғалімі, 1958, 27 ақпан, №9
6.Х. Кәрімов. Қазақ диалектологиясының кейбір мәселелері. Алматы, 1974, 48 б.
7. Т. Айдаров. Қазақ тілінің лексикалық ерекшеліктері. Алматы, 1975 жыл
8. Қ. Қалабаева. Қазақ тілінің диалектілік фразеологиялық сөздігі. Алматы, 2001
9. Ж. Досқараев. Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері. ІІ бөлім. Алматы, 1955 жыл
10. Ә. Ермеков. Қазақ тіліндегі «диалектілер» деген мәселе жөнінде. – халық мұғалімі, 1952 жыл, №4
11. Н. Сауранбаев. Қазақ әдеби тілінің тарихын зерттеу туралы. Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясының мәселелері.Мақалалар жинағы. Алматы, 1960 жыл
12. Ғ. Қалиев. Қазақ диалектологиясын зерттеудің кейбір мәселелері. Алматы, 1975 жыл
        
        Р Е Ф Е Р А Т
Жергілікті диалектілер және ... ... ... ... тарау
Жергілікті диалектілерді зерттеудің маңызы
ІІ тарау
Жергілікті диалектілерді зерттеудегі қазақ диалегтологтарының еңбектері
Қорытынды
Кіріспе
Тіл халықтың ... ... ... ... өмір ... негізгі кілті.
Әр халықтың өзінің тілі бар, ділі бар. Тіл өзінің ... ... ... ... бойы ... ... кемеліне келген халықтың пікір
алысу,
өмір сүруінің негізгі ортақ құралы, асыл қазынасы.
Қазақ ... ... ... дамуы, қалыптасуы жалпы түркі ... даму ... ... ... байланысты.
«Қылышынан қан тамғандай»-демекші қазақы тіліміздің өн бойынан май
тамады. Шұрайлы да шуақты тіліміздің қоры ол біздің байлығымыз, асыл
сөзіміз.
Тіл халықтың тарихы, шежіресі, ... мен ... ... ... ... ... ... құдіретілігі мен байлығында шек жоқ. Халық тілінің
ортақ формасы – әдеби тіл екені белгілі.
Әдеби тіл дегеніміз – ... ... бір ... түсіп, орныққан,
жалпыхалыққа түсінікті, халықтың бәріне бірдей ортақ нормалары бар тіл.
Ал халық тілі деп атап отырған тіл де бұл ... ... ... ... ... ... ... біз бұларды тілде жергілікті ерекшеліктер
деп атаймыз. Ол жалпы халықтық ... бір ғана ... тән ... Ол ... тілдік материалы жалпыхалықтық тіл арнасымен
жалғасып жатады да, кейбір лексикалық, фонетикалық, грамматикалық
ерекшеліктері жағынан ажырап тұрады. Өзінің аймақтық қолданылу
шекарасы мен сол ... ... ... ... бар ... мен шаруашылық атауларына байланысты әдеби тілден басқаша
айтылатын жергілікті сөздері бар, өзінің ерекше грамматикалық
формаларынан құралған сөздер.
Сонымен диалект – ... ... жоқ ... бір ... ... ... ... бар территория.
Жалпы тіл ғылымында диалектологияның орны, тіліміздегі қызметі, ... ... ... байытудағы ролі өте ерекше деп айтуға әбден
болады. Қандай тілдің болмасын өзінің жергілікті ерекшеліктерінен бастап,
тілдің ең жетілген, сұрыпталған ... түрі ... ... ... ... ... отырды.
Тіліміздегі диалектизмдер арқылы халықтардың тарихын, тұрмыс-
тіршілігін, тілдік ерекшеліктерін т.б.толық байқаймыз.
Тілімізде диалектизмдердің болуы да бұл заңды ... ... ... сол ... тарихына, салт-дәстүріне, халықтардың
мәдени-табиғи өмір сүру заңдылықтарына, кәсіби-шаруашылық тұрмысына,
жалпы қоғамдық даму жайына байланысты болады.
І ... ... ... ... ... ... құрамында дәстүрлі норма болып қалыптасқан,
жалпыхалықтық деңгейде қолданылатын, баршаға ұғынықты әдеби сөздермен қатар
түрлі өңірде түрліше ... ... ... ... мен сөз тіркестері
көптеп ұшырасады. Мұндай сөз жергілікті ерекшеліктер деп аталады. Оны тіл
білімінің арнаулы саласы – диалектология дыбыстық, мағыналық тұрғыдан ... ...... ... неше ... ... байлығын сараптап,
дамытуда және тілдің даму тарихынан қажеті деректер беруде, ... ... ... сарқылмас арна екендігі ғылыми түрде
дәлелденген ілім.
Әлемдік ғылым тәжірибесіне көз салсақ, қай-қай тіл білімі үшін
болмасын жазба мәдениетке елеулі үлес қосып ... ... ... ... олардың кемелденген әдеби тілі, толымды саналатын нормалық
қағидаттары әрі дегенде осыдан 200-300 жыл бұрын ғана қалыптасқан. Оған
дейін аталмыш елдердің ... ... ... иеліктерге бөлініп,
тамыры бір туыстас тілдері де айырым-өзгешелегі мол диалектілерге жіктеліп
жатты. Территориялық тұтасу, орталықтанған мемлекеттіліктің болуы ... ... ... ұлт болып ұйысуларына, ортақ әдеби
тілдерінің қалыптасуына аса маңызды түрткіжайт. ... ... ... ... ... бүгінгі әлемді қаратқан әдеби тілдерге негіз,
іргетас бола алады. Бүгінгі орыс әдеби тілі мәскеу диалектісінің негізінде
қалыптасса, қазіргі ағылшын ...... ... ...... неміс
тіліне – батыс герман тайпалары тілі диалектілері, ал қытай тіліне –
солтүстік байхуа, жапон тіліне – токио ... тілі ... ... ... ... тілі төрт үлкен топқа, говорға бірлескен ондаған құранды
жергілікті ерекшеліктерге жіктеледі, оның ... ... ... ... ал өзбек әдеби тіліне тәшкен-ферғана ауызекі тілі негіз болды.
Алтайдан Атырауға дейінгі ұлан-ғайыр аумақты жайлаған ... ... ... ... ... ... мен ... ХVІІ
ғасырдан бері көңіл аударып, айрықша атап көрсетті. Көптеген түркітанушы
барша туыстас түркі тілдерін біртұтас тіл санап, оның бүгінгі жеке-жеке
отау құрып отырған ... бір ... ... ... ... ... ... орныққан түсінік бойынша, қазақ тілінің
бірегейлігі ең алдымен қала, қорған салып оңашаланбауынан, көшпелі тұрмыс
кеш-кенінен және жеті атаға дейін қан ... ... қыз ... ... ... білмейінше тілдің тарихи даму жолын, даму
заңдылықтарын толық түсіну мүмкін емес.
Диалектологияның қарастыратын негізгі мәселесі – жергілікті тіл
ерекшеліктері. Барлық тілдердің де өзіндік ... тіл ... ... – жергілікті тіл ерекшеліктерін зерттеу.
Қазақ диалектологиясы қазақ тіліндегі сөйленістер мен диалектілерді
зерттейді. Диалект, сөйленіс деп халықтық немесе ұлттық ... ... бар ... ... бөліктерін атаймыз. Олар жалпы
тілге тән ортақ белгілерден өзгеше ерекшеліктерді қамтиды.
Диалект – халық ... тән ... ... ... ... ... қарастыру қажет.
Диалект деген термин тілде жалпы халықтық сипат алмаған, белгілі бір
жерде ғана қолданылатын ерекшеліктердің жиынтығын, өзіне ғана тән тілдік
ерекшеліктері бар ... ... ... ... Бұл ... ... ... ұлт тілінің құрамды бөлігі болып табылады.
Диалектология ғылымы – белгілі бір тілдегі диалектілік немесе
жергілікті ерекшіліктерді зерттейтін тіл ғылымының ... бір ... да ... өз ... ... ... ... қарастырып,
зерттеудің маңызы зор болады. Әр жергілікті тіл ерекшеліктерінің ішінде,
құрамында неше алуан сөз байлықтары, тарихи тіл ... ... ... ... де ... ... ... халықтардың да кірме
сөздері, басқа да уақыттардағы тілдің ... ... ... өңірлерде әр түрлі айтылатын, бір жерлерде айтылып, екінші бір ... ... ... ... бар. ... ... ... тіліміздің негізінің салынуы да осы диалектілермен тығыз байланысты.
Ендеше ... ... да, ... да орны ... ... ... – жалпы халықтық сипаты жоқ белгілі бір өңірлерде,
аудандарда ғана қолданылатын тілдік ерекшіліктері бар территория.
Ғылыми негізі қалыптасқан тіл ... ... мен ... ... диалектология деп аталады.
Диалект деген ұғым тілімізде термин ретінде қалыптасып, белгілі бір
өңірлерде, жерлерде ғана ... ... ... ... білдіреді.
Ал тілдегі сөйленістер жергілікті ерекшеліктердің бір шағын ғана
аймағын қамтитын бөлігі.
Сөйленіс – жергілікті диалектілердің ... бір ... ... бөлігі. Мәселен, Қазақстан жағдайында диалект екі-үш облыс
көлеміндей жерді қамтыса, сөйленіс бір облыс немесе ... ... ... ғана ... мүмкін. Негізгі тілдік белгілері – бірыңғай сөйленітер
ғана диалект ұғымын тудырады.
Диалектілік ерекшеліктері бірыңғай сөйленістердің жиынтығы,
түркологтардың еңбектерінде наречие деп аталған.
Тілдегі ... ... ... үшін жалпыхалыққа түсінікті әдеби
тілден өзгеше болуы керек. ... ... ... ... ... ... ... Диалект сөздердің дыбыстық
жақтарынан түрленісі фонетикаға және тілдік тұлғаларға, қосымшаларға
түрленуі, морфологияға байланысты болады.
Диалектизм — жергілікті диалектілер мен говорларға тән ... ...... ... әдеби тіл нормасынан ауытку
түрінде орын алады.[1]
Диалектизмнің бірнеше түрі ... ... ... ө ... ү айтылуы (өгей — үгей), б
орнына п ...... ш ... ч ...... ж орнына й (бұл жақ —
бұйақ, сол жак, — ... сөз ... ғ ... ... ... ... әдеби -голы/-гелі тұлғасының
-гайы/-гейі (баргайы, келгейі) аркылы, бұйрык райлы етістіктің көпше Ы ... ... ... біз ... ... орнына), келелі (келейік
орнына), көмектес септігінің -мынан, -бынан, -пынан қосымшалары ... ... ... ... ... ... д. м.), ... (бет алды),
жарын (келер жыл), рабайда (анда-санда), кун баю (кун ... ... ... ... ... өз ... ... бөлінеді:
Нағыз лексикалық диалектизм әдеби варианттарымен мағыналас, бірақ
дыбысталуы басқаша сөздер: әдеби сірінке — кәуірт, кеуірт, оттық, шақпақ
түрінде айтылады. Лексика-семантикалық ... ... ... ... ... ... тәртіп — нусқау, әд. сым — шалбар
мәнінде айтылады.
Этнографиялық диалектизм белгілі бір жерге тән тұрмыс-салттық мәні
барзаттар мен құбылыстарды білдіреді: жозы ... ... ... әттік —
қармақтың тілі, алақшын — пеш алдына шоқжаятын орын. ... ... ... ... қолданылып, шығарманын тілдік бояуын
арттыру үшін қызмет етеді.[2]
Тіліміздегі диалектілік мәні бар сөздерге мысалдар келтірер болсақ,
белгілі бір сөз ... ... ... ... айтылады, ол сол өңірдің
жергілікті ерекшелігі болып табылады.
Тілімізде диалектология пәнінің алар орны ерекше, бұл диалектология
ғылымын игеру арқылы түрлі жергілікті ерекшеліктердің қыры мен ... ... ... ... жергілікті сан алуан кәсіпке, құбылысқа,
ауызекі сөйлеу тіліне байланысты көптеген сөздерді танып біле аламыз.
Түрлі сөздердің мағыналық, ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін меңгеріп, диалектілік мәні бар сөздерді
тілдік тұрғыда талдап, танып біле ... ... ... және ... қарай диалектология – сипаттама
диалектология және тарихи диалектология болып екі салаға бөлінеді.
Сипаттама диалектологияның міндеті – ... ... мен ... ... және ... ... сипаттау, сол
жайындажүйелі түсінік беру. Тарихи диалектологияның міндеті – тілдегі
диалектілер мен сөйленістерлдің, диалектілік ... ... ... ... зерттеу. Мұның өзі халық я ұлт тілдерінің ру тілінен тайпа
тіліне, ... ... ... тіліне, халық тілінен ұлт тіліне ауысып
отырудағы даму жолдарын айқындауға мүмкіндік береді. ... ... ... ... ... ... ... диалект, сөйленіс деген терминдердің қызметтік мағыналары
бір-біріне ұқсас, бір-біріне жуық тілдік элементтер. ... ... ... болатын жергілікті тіл ерекшеліктері, яғни диалектизмдер.
Диалект, сөйленісті зерттейтін тіл білімінің саласы диалектология деп
атап өттік. Дегенмен әдеби тіліміздің, көркем бейнелі, ... ... ... да ... үлкен үлес салмағын қосып келеді.
Жергілікті халықтың тілінде қолданылып келген, басқа аймақтың халқына
бейтаныс түрлі жергілікті сөздерді баспасөз ... ... ... ... ... қолданудың арқасында ол сөздердің
әдеби тіліміздің сөздік қорының игілігіне айналып отырғаны белгілі.
Халқымыздың ауызекі тілі, ... ... мен ... ... ... және ... сөз қорларымызды көбейтудің қайнар
көздері болады. Тіліміздегі диалектизмдердің еебінен де әдеби асыл тіліміз
байып, қордаланып отырады.
ІІ тарау
Жергілікті диалектілерді зерттеудегі қазақ диалегтологтарының ... ... ...... ... ... бір ... тілдік көрінісі.
Тіліміздегі диалектілік ерекшеліктерді кең көлемде зерттеу ісі өткен
ғасырдың екінші жартысынан бастап өріс алды. Тіл білімі институты ... ... ... ... ... ... қазақ
диаспорасы мол шоғырланған аймақтарға диалектологиялық экспедициялар
ұйымдастырды. Сонау жылдары Институтта Тіл тарихы және диалектология бөлімі
ашылып, сериялы ғылыми жинақтар жарық ... ... ... диалектологиясы ғылымын сөз еткенде осы саланың бастау көзінде
тұрған профессор Сәрсен Аманжолов пен Жұмат Досқараевтың, академик Нығмет
Сауранбаевтың есімдері ерекше ... ... ... ... ... ... Досқараевтың монографиясы мен сөздігі тіл тарихы мен қазақ
диалектологиясы саласында ашылмаған аралдардың көптігін көрсетіп берді. Сол
жылдарда ғылым ... ... жас ... Ш. ... Ғ. ... ... Ә. Нұрмағамбетов, Т. Айдаровтар осы салаға бар ғұмырларын арнап,
іргелі еңбектер жазды, докторлық диссертацияларын қорғады.
Тіл білімі институтының аталмыш Диалектология бөліміндегі картотекалық
қор ... ... ... ... ... түзу ... ... 1969 жылы 6000 сөзді қамтыған тұңғыш «Қазақ тілінің
диалектологиялық үш томдық сөздігі» ... ... ... ... ... сөздік шығару жоспарнланып, оның екі томы баспа бетін көрді.
Елбасымыз Н. Назарбаевтың бастамасымен мемлекеттік «Мәдени мұра»
бағдарламасы қолға алынған тұста «Тілтаным» ... ... ... үш ... ... ... ... шығару жоспарланды.
2005 жылы «Қазақ тілінің аймақтық сөздігі» деген атпен үш том бір ... ... ... Ш. Сарыбаевтың басқаруымен жарық көрді.
Тіліміздегі диалектілік сөздер ... ... ... ... ғана
кездеседі, әдеби тілде қолданылмайды. Тіліміздегі диалектлік лексикаға
белгілі өңірлерде ғана таралу шегі бар ... ... сөз ... сөз ... ... ... ... көптеген
аймақ, өңірлерде кездесетін жалпы халыққа түсінікті емес, әдеби
нормалардан тыс қолданылатын, жергілікті сипаты бар сөздер мен ... ... ...... тіл ... деп ... ... ерекшеліктерді жинап, зерттеудің маңызы зор.
Жергілікті ерекшеліктердің ішінде көне ... ... ... ... ... ертедегі тайпалық тілдердің қалдықтары бар. Оның
құрамында қазақ халқының әр түрлі дәуірлерде көрші халықтармен қарым-
қатынасынан туған кірме сөздер де бар. ... ... ... өкіметі
тұсында пайда болған тілдік жаңа элементтер де бар.
Қазақ тілінде әр жерде әр түрлі айтылатын, бір ... ... ... ... ... ... бар. Қазақ тілінің халық тілі,
ұлт тілі болып қалыптасуы және ... ... тілі ... салынуы тілдегі
диалектілермен тікелей байланысты. Қазіргі тілде сақталып қалған
диалектілік өзгешіліктер ертедегі жазба ескерткіші аз қазақ тілі сияқты
тілдердің тарихын зерттеуде ... ... бірі ... ... диалектілерді зерттемейінше тілдің даму, өсу тарихын ашу
мүмкін ... ... ... ... зертттеу – қазақ тілінің
басқа да түркі тілдерімен туыстығын одан әрі айқындап, нақтылап, олардың
өзара қатынастарын көрсететін деректерді молайта түседі.
Қазақ тіліндегі ... ... әр ... ... болады.
Мысалы, олар тарихи тұрғыдан, түп төркіні жағынан бірнеше топқа бөлінеді.
Таралу аумағы, ... ... ... ерте не кеш ... болу ... ... топ-топқа бөліп жіктеуге болады.
Диалектологгиялық әдебиеттерде жергілікті ерекшеліктердің төмендегі
көрсетіліп жүр:
1.Фонетикалық ерекшеліктер. Бұл ерекшеліктер әдетте кейбір дыбыстардың
өзара алмасуымен, сөздердің ... ... ... ... ... не қосылып айтылуымен байланысты.
2.Грамматикалық ерекшеліктер. Бұл топқа жататын ерекшеліктер, әсіресе,
сөздердің формаларымен, оларлдың түрленуімен немесе сөздердің тіркесімдік
ерекшеліктерімен байланысты. ... ... ... ... ... ... тұлғалары кездеседі.
3.Лексикалық ерекшеліктер. Қазақ говорларында бұл ең мол, жиі кездесетін
ерекшіліктер. Бұл ерекшеліктер әдетте бір ... ... не оның сын, ... әр ... әр түрлі аталуымен байланысты болады. Мысалы, шелекпен
су әкелетін иінағашты республикамыздың түкпір-түкпірінде 7-8 ... ... тіл ... ... бір жергілікті табиғи ортадағы
халықтың өмір сүру жағдайы мен тарихына, ауызекі сөйлеу мәнеріне,
сөйлеудің ... ... ... ... аймақтың тілін оның өз ортасының даму ерекшелігі мен
тарихына байланысты зерттеу қажет. Қай тілдің болмасын оның ішіндегі
диалектілік ерекшеліктерді жинап, ... ... зор. ... ... ... ... сөйлеу тілінен, жергілікті
баспасөзден, сол жерге қатысты көркем әдебиет, шығармалардан іздестіріп,
тексерудің мәні зор болмақ. Негізгі дерексөздердің де өзі ... ... ... қорын байытатын дерексздердің бірі –
диалектілік ерекшеліктер екені белгілі. Осы тұрғыдан алғанда жекелеген
ақын-жазушылардың тілін зерттеу арқылы кейіпкерлер ... ... ... ... ... ашуға болады. Ол бір жағынан, көркем сөз
зергерінің сөз қолдану ... ... ... ... ... әдеби тілде
баламасы жоқ, әдеби тілге енгізуге болатын сөздерді анықтауға мүмкіндік
береді. Жергілікті жерлердегі диалектілік ерекшіліктерден сол тілдің ... мен ... ... табиғи болмысын көруге болады.
Диалектілік ерекшіліктерді тарихи даму жағынан, ... ... ... ... алып қарағанда оның құрамында көне тілдің сарқыншағы
ретінде сақталып ... ... ... ... ... ... табамыз. Бұдан басқа қазақ халқының әртүрлі дәуірде көрші
халықтармен қарым-қатынас жасаудың нәтижесінде, ауыс-түйістен пайда ... ... де бар. Сол көне мен ... ... ... кеңес өкіметі
тұсында пайда болған элементтерді де кездестіреміз. Осыған орай оларды
дәстүрлі және ... ... деп ... ... құбылыстар. Бұл топқа ертелен келе жатқан,
көне тайпа тілдерінің қалдығы ретінде сақталып қалған ерекшіліктер жатады.
2.Дәстүрсыз диалектілік ерекшіліктер. Бұл ... ... ... ... ... ... ретінде басқа тілдерден енген не кейін
жұрнақ пен тіркес арқылы жасалған ... ... ... ... ... ... алып
қарағанда, Яғни бір ерекшеліктерлдің басқа говорларда балама сыңарының болу-
болмауы, бір-біріне сәйкес құбылыстардың бар –жоғына қарай екі топқа бөлуге
болады:
1.Сәйкесті диалектизмдер. Бұл ... ...... ... бір
затты немесе бір ұғымды түрліше атаудан пайда ... ... ... Белгілі бір говорда қолданылатын сөздің
түрлі географиялық немесе шаруашылық, ... ... ... ... ұғым ... сәйкес сөзі болмауы мүмкін.
Бұл екі топтағы құбылыстар территория жағынан бірдей дәрежеде тараған
жоқ.
Қазақстан ... ... ... ... құбылыстар да аз емес.
Таралу аймағының ауқымына қарай лексикалық ерекшілктерді бірнеше топқа
бөлдік.
1.Кең аумақты сипаттағы диалектілік құбылыстар. Бұл ... ... ... ... ... көлемінде ғана
айтылатын ерекшеліктер жатады.
2.Орта аумақты сипаттағы ерекшеліктер. Бұл топқа бір облыс, әрі кетсе
екі облыс көлемінде айтылатын құбылыстар жатады.
3.Шағын ... ... ... Бұл топқа бір не бірнеше
аудан көлемінде ғана қолданылатын ерекшіліктер жатады.
«Диалектизм» деген атауды түсінуде, оған анықтама беруде ғылыми
әдебиетте ... жоқ. ... болу үшін екі шарт болу ... ... қолданылмайтын, тек белгілі бір говорға, диалектіге тән сөз
болу керек;
Диалектизмнің өзінің таралу шегі болу керек.
Мұндай ... ... ... ... онда диалектизмдерді
варваризмдерден, кітаби лексикадан, тосын сөздерден ажырата алмай қалу
қаупі туындайды.
Жергілікті диалектілерді зерттеудегі қазақ диалегтологтары өз
еңбектерінде лингвистикалық география деп диалектілік құбылыстардың ... ... ... ... ... ... ... бір саласын атайды.
Диалектологиялық әдебиеттерде лингвистикалық географиямен бірге
ареалды лингвистика деген термин қолданылады. Ареал да, изоглосс та тілдік
құбылыстардың таралу шегін білдіретін сөз ... ... ... ... сай ... кейде бірінің орнына бірі
қолданылып та жатады, өйткені олардың зерттеу ... де, ... ... тіл ... ... Қазақстанның әр түкпіріндегі
тұрғындардың бәріне бірдей түсінікті бола бермейтіндігі баршаға мәлім. Осы
есептен де олардың ... ... ... ... ... ... ... сөздердің шығу төркіні білу – тіліміздің
тарихын
білгісі келетін жандар үшін аса қажет.
Кейде түркі тілдеріне ортақ ... ... де әр ... ... ... ... ... қалыпқа жеткізеді. Мысалы, арқайын-
еркін, ылығу-елігу секілді сөздер. Бұл жерде түркі тілдеріндегі дыбыстардың
сәйкестік заңы ... ... ... ... ... өзі түркі
тілдерінің ішінде қай дыбыс қандай құбылыстарға ... ... ... ... тіл ... ... бір ... болып табылатын
диалектологияның зерттеліп, ғылым нысанына айналғанына да 70 жылдай
уақыт өтті. Осы уақыт аралығында қазақ диалектологиясының негізін
салушылар, диалектология ... ... ... үлес қосқан
ғалымдар С. Аманжолов, М. Сауранбаев, Ж. Досқараев, Ш. Сарыбаев, Ж.
Болатов сынды ғалымдар болды.
Өткен ХХ ғасырдың отызыншы жылдарынан бастап осы ... ... одан әрі шет ... дейін көптеген диалектолоиялық
экспедициялар ұйымдастырылып, мол деректер жиналды, жүздеген ... ... мен ... ... ... кеңестік кезеңнен бастап, тәуелсіздік алған кезеңімізге қазақ
тіл білімінің диалектология саласы ... ... ... ... ... анықталып, ғылыми құнды деректер қоры
қалыптасып, оның ғылым ретіндегі нақты бағыт-бағдарын айқындады.
Қорытындылап айтар болсақ, ... тіл ... ... ... ... мол деп ... ... тілі, халық
диалектілері мен сөйленістері әдеби тілімізді көркейтіп, байытудың қайнар
көзі.
Әдеби тіл ... ... ... ... ... ... ... оларды өзінің қажетіне қарай саралайды.
Тіл ғасырлар бойы қалыптасып халықтың ортақ қазынасына айналған.
Керек десеңіз, қазақты ұлт ... ... ... ... тіректің өзі –
көнеден
келе жатқан сол тіліміз. Ендеше қолдағы жалғыз асылымызды көз
қарашығындай сақтауымыз керек.
Тіл – халықтың өмірімен де, ... де ... ... келе ... асыл ... Тіл халықтың тарихы, өмірі, шежіресі деп
білеміз!
Пайдаланылған әдебиеттер
1.Диалектологиялық сөздік. Ғ. Әнес, А. Үдербаев. Алматы, ... - 2007 ... ... ... Жергілікті тіл ерекшеліктерінің төркіні. Алматы,
«Мектеп» - 1985 жыл
3.Қазақ тілі. Энциклопедия. Қазақстан даму институты.
4.Қазақ тілінің диалектологиясы. Ж. Мұхамбетов. ... ... - 2006 ... ... ... ... жергілікті ерекшеліктері туралы. Қазақстан
мұғалімі, 1958, 27 ақпан, №9
6.Х. Кәрімов. Қазақ диалектологиясының кейбір мәселелері. ... 1974, ... Т. ... ... тілінің лексикалық ерекшеліктері. Алматы, 1975 жыл
8. Қ. Қалабаева. Қазақ тілінің диалектілік фразеологиялық сөздігі. Алматы,
2001
9. Ж. Досқараев. ... ... ... ... ІІ ... ... ... Ә. Ермеков. Қазақ тіліндегі «диалектілер» деген мәселе ... ... ... 1952 жыл, ... Н. ... ... ... тілінің тарихын зерттеу туралы. Қазақ тілі
тарихы мен диалектологиясының мәселелері.Мақалалар жинағы. Алматы, 1960 жыл
12. Ғ. Қалиев. Қазақ диалектологиясын зерттеудің кейбір мәселелері. ... жыл

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Диалектологиялық іс-тәжірибе есебі32 бет
Ақпараттық технология. Оның ұғымы, мақсаты, принциптері, түрлері6 бет
Жылу энергетикасы және қоршаған орта6 бет
Күндегі белсенді аймақтардың мультифракталды қасиеттері5 бет
Медицина саласы бойынша 65 сұрақ-жауап118 бет
Ойынның психологиялық ерекшелігі7 бет
Оңтүстік Балқаш маңы аумағының шөлдену мәселелері70 бет
Халықаралық ядролық қауіпсіздікті қамтамасыз етілуіндегі қоғамдық-саяси ұйымдардың алатын орны теоретикалық-әдіснамалық мәселелері103 бет
Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасы арасындағы қатынастар14 бет
Қылмыстың түсінігі және белгілері107 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь