Ұлттық ұстаным және Қазақстандағы ұлтаралық қарым-қатынас

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4

1 «ТҮРІК» ҰҒЫМЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫНА КЕШЕНДІ СИПАТТАМА ... .7
1.1 Түрік тайпаларының қалыптасуының теориялық.методологиялық мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
1.2 Түркі халықтарының мәдени ескерткіштері және олардың көздері ... ... ...21
1.3 Түркі халықтарының тарихы мен мәдениетінің сабақтастығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .30

2 ҰЛТТЫҚ ҰСТАНЫМ ЖӘНЕ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҰЛТАРАЛЫҚ ҚАРЫМ.ҚАТЫНАС ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...35
2.1 Ұлттық ұстаным мен келісім.ұлтаралық қарым.қатынас
мәдениеті кемелдігінің өлшемі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...35
2.2 Қазақстан Республикасының ұлтаралық қарым.қатынас мәдениетіндегі
ұлттық ұстаным: ерекшеліктері мен проблемалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 40
2.3 Ұлттық ұстаным және патриотизмді қалыптастыру мәселесі ... ... ... ... ... ..44

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 60

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..63
Тақырыптың өзектілігі. Кез келген өркениетті ел өз тарихының тамырын тереңнен іздестіреді. Тарихының бастауын ежелгі дәуірлерден тартқан мемлекет мызғымас саяси-идеологиялық сана қалыптастыра алатындықтан, онда ұлттық құндылықтар негізінде қоғамдық келісім және демократиялық өрлеу, нарық пен ғылым байланыстары дамиды. Сондықтан да ұлттың келешегі мен болашағы үшін өткенге бет бұру, одан сабақ алудың маңыздылығы ешқашан төмендеген емес.
Қазақстан Республикасы тәуелсіздігін жариялағаннан кейін қазақ халқының бұрын «ақтаңдақ» болып келген тарихы қайта жазылып, сан алуан мәселелер заман талабына сай өзінің ғылыми бағасын алуда. Әсіресе, Қазақстанның ортағасырлық, жаңа және қазіргі заман тарихында орын алған көптеген мәселелер қайтадан қарастырылып, жүздеген іргелі еңбектер жарияланды. Алайда жекелеген мәдени-тарихи кезеңдердің проблемасын көтерген археологиялық бағыттағы бірен-саран ізденістерді есептемегенде, әлі күнге дейін ежелгі Қазақстан тарихын арнайы толымды түрде қарастырған монографиялық зерттеулер тұрмақ, оқу құралдары, оқулықтар жоқтың қасы екендігі белгілі. Бұл өз кезегінде шетелдік тарихнамада, анықтамалық басылымдар мен көптомдық еңбектерде Қазақстанның көне дәуірі туралы тарих беттерінің толыққанды баяндалмай жатуына алып келуде. Мұндай олқылықтар орнын толықтыратын тарихнамалық бағыттағы ғылыми ізденістер екендігін ескерсек, онда осы зерттеу тақырыбының өзектілігі өздігінен-ақ байқалады.
Қазақстанның көне тарихынан орын алған сан қырлы да маңызды құбылыстар мен оқиғаларды, өзіндік өркениеттер мен мәдениеттер ара-қатынасын, олардың өзара байланысын білмеу республикамен іргелес жатқан көрші мемлекеттердің де (РФ, ҚХР, Өзбекстан, Түрікменстан, Қырғызстан, тіпті Моңғолия, Шығыс Еуропа мен Орталық Азия елдері) ілкі замандардағы тарихын танып-білудің мүмкіндігін шектейді. Себебі Еуразия төскейінде орналасқан Қазақстан аумағы арқылы ондаған ғасырлар бойы сауда жолдары жүрді, көптеген тайпалар мен халықтардың тарихи тағдыры тоғысты, республика аумағы әлденеше рет Ұлы қоныс аудару толқындарын бастан кешірді, миграциялық процестер мен әскери қақтығыстар алаңына айналды. Мұнымен қатар Қазақстан аумағынан ауа көшкен халықтардың біраз бөлігі көне дәуірлерде Еуразия саяси-экономикалық картасын өзгертіп те жібергендігі белгілі.
Қазақстан тарихындағы түркілік пен ұлттық ұстаным проблемаларын, олардың сипаты мен мазмұнын зерделеген ғалымдардың еңбектері диплом жұмысының нысаны болып саналады.
Диплом жұмысының пәніне патшалық ежелгі заманнан қазірге дейінгі Қазақстан көне дәуірлері тарихындағы түркілер тарихының зерттелу деңгейін анықтауға, «ақтаңдақ» тұстарын айқындауға мүмкіндік беретін отандық және шетелдік әдебиетте айтылған ой-пікірлер, ғылыми ұстанымдар, пайымдаулар мен көзқарастар жатады.
Диплом жұмысының мақсаты – ежелгі Қазақстаннан қазірге дейінгі түркілер тарихын зерделеген еңбектерге тарихнамалық талдау жүргізіп, алынған нәтижелері мен ғылыми жетістіктерін саралау, ұлттық ұстаным түсінігінің мәнін кеңінен ашу болып табылады.
Осы мақсатқа жету үшін зерттеу жұмысының алдына мынадай міндеттер қойылды:
1) көне дәуірлерге қатысты теориялық, методологиялық мәселелерді қарастыру;
2) ежелгі Қазақстан тарихын зерттеуге өзіндік үлесін қосқан археологиялық экспедициялар тарихын бір ізге түсіру арқылы қорытындылары мен негізгі нәтижелерін айқындау;
3) жекелеген ғалымдардың белгілі бір мәселеге қатысты айтылған пайымдауларын, тұжырымдамаларын анықтау;
4) жазба дереккөздерінің шынайылық дәрежесін анықтай отырып қазақ халқының тарихы мен мәдениетіне қатысты мәтіндер іздестіру;
5) «Мәдени мұра» Стратегиялық Ұлттық Жобасы бойынша зерттелініп жатқан археологиялық ескерткіштер мен жазба дереккөздеріне қатысты ізденістерді саралау;
6) көне дәуірлерге жататын археологиялық ескерткіштердің кезеңдестірілуіне, хронологиясына тарихнамалық талдау жүргізу;
7) әрбір мәдени-тарихи кезеңде тіршілік еткен түркі халықтардың расалық типтерін анықтаған палеоантропологиялық ізденістердің негізгі тұжырымдарын бір ізге түсіру.
1 Досымбаева А. Культурный комплекс тюркских кочевников Жетысу. ІІ в. до н.э. – V в.н.э. – Алматы, 2007. – 216 с.
2 Самашев З. Наскальные изображения Казахстана как исторический источник: автореф. ... д-ра ист. наук: 07.00.06. – Алматы, 2010. – 47 с.
3 Есмагамбетов К.Л. Зарубежная историография истории Казахстана (с древнейших врмен до начала 90-х годов ХХ в.): автореф. ... д-ра ист. наук: 07.00.02; 07.00.09. – Алматы, 2000. – 48 с.
4 Зуев Ю.А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. – Алматы: Дайк-Пресс, 2002. – 338 с.
5 Великая степь в античных и византийских источниках: сборник материалов / составление и редакция Александра Николаевича Гаркавца. – Алматы: Баур, 2005. – 1304 с.
6 История казахской государственности (древность и средневековье): монографическое исследование. – Алматы: Адамар, 2007. – 416 с.
7 Байпаков К.М., Таймагамбетов Ж.К. Археология Казахстана: Учебное пособие для студентов высших учебных заведений. – Алматы: Қазақ университеті, 2006. – 356 с.
8 Сұңғатай С., Еженханұлы Б. Тарихи-мәдени жәдігерлер. – Алматы: Дайк-Пресс, 2005. – 80 б. (Қазақстан тарихы туралы қытай деректемелері. Том ІІ).
9 Таймагамбетов Ж.К. Палеолит Казахстана (основные проблемы): автореф. ... д-ра ист. наук в форме научного доклада: 07.00.06. – Новосибирск, 1993. – 53 с.
10 Таймағамбетов Ж.Қ., Байгунаков Д.С. Қазақстанның тас дәуірі (зерттелу тарихы мен негізгі мәселелері): – Алматы: Қазақ университеті, 2008. – 266 б.
11 Зайберт В.Ф. Ботайская культура. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009. – 576 с.
12 Маргулан А.Х., Акишев К.А., Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М. Древняя культура Центрального Казахстана. – Алма-Ата: Изд-во «Наука» Казахской ССР, 1966. – 435 с.
13 Маргулан А.Х. Сочинения. В 14 томах. Том 1. Бегазы-дандыбаевская культура Центрального Казахстана / составители Д.А. Маргулан, Д. Маргулан. –Алматы: Атамұра, 1998. – 400 с.
14 Кадырбаев М.К., Курманкулов Ж. Культура древних скотоводов и металлургов Сары-Арки (по материалам Северной Бетпак-Далы). – Алма-Ата: Гылым, 1992. – 247 с.
15 Бейсенов А.З., Варфолемеев В.В. Беғазы зираты. Орталық Қазақстан беғазы-дәндібай дәуірінде. – Алматы, 2008. – 126 б.
16 Акишев К.А., Кушаев Г.А. Древняя культура саков и усуней долины реки Или. – Алма-Ата: Изд-во АН КазССР, 1963. – 300 с.
17 Самашев З.С., Толеубаев А.Т., Джумабекова Г.С. Сокровища степных вождей. – Алматы: ОФ «Берел», 2004. – 176 с.
18 Хабдулина М.К. Степное Приишимье в эпоху раннего железа. – Алматы: Ракурс, 1994. – 170 с.
19 Досымбаева А. Культурный комплекс тюркских кочевников Жетысу. ІІ в. до н.э. – V в.н.э. – Алматы, 2007. – 216 с.
20 Самашев З. Наскальные изображения Казахстана как исторический источник: автореф. ... д-ра ист. наук: 07.00.06. – Алматы, 2010. – 47 с.
21 Есмагамбетов К.Л. Зарубежная историография истории Казахстана (с древнейших врмен до начала 90-х годов ХХ в.): автореф. ... д-ра ист. наук: 07.00.02; 07.00.09. – Алматы, 2000. – 48 с.
22 Зуев Ю.А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. – Алматы: Дайк-Пресс, 2002. – 338 с.
23 Великая степь в античных и византийских источниках: сборник материалов / составление и редакция Александра Николаевича Гаркавца. – Алматы: Баур, 2005. – 1304 с.
24 История казахской государственности (древность и средневековье): монографическое исследование. – Алматы: Адамар, 2007. – 416 с.
25 Байпаков К.М., Таймагамбетов Ж.К. Археология Казахстана: Учебное пособие для студентов высших учебных заведений. – Алматы: Қазақ университеті, 2006. – 356 с.
26 Сұңғатай С., Еженханұлы Б. Тарихи-мәдени жәдігерлер. – Алматы: Дайк-Пресс, 2005. – 80 б. (Қазақстан тарихы туралы Қытай деректемелері. Том ІІ).
27 Абиль Е.А. Методологические проблемы применения естественнонаучных методов в историческом исследовании: история и синергетика: автореф. ... д-ра ист. наук: 07.00.09. – Караганда, 2009. – 47 с.
28 Турежанова С.А. Интерпретация как историографический метод исследования: автореф. ... канд. ист. наук: 07.00.09. – Алматы, 2008. – 34 с.
28 Абусеитова М.Х. Казахстанское востоковедение: проблемы и перспективы // SHYGYS. – 2004. – №1. – С. 4-10.
29 Несипбаева Ж.Ж. Советская историография 60-80-х гг. ХХ в. о понятиях «методология истории» и «исторический факт»: автореф. ... канд. ист. наук: 07.00.09. – Алматы, 2005. – 35 с.
30 Төлебаев Т.Ә. Ежелгі Қазақстанның дүние жүзі тарихындағы орны: зерттелу дәрежесі мен проблемалары // ҚазҰУ Хабаршысы. Тар. сериясы. – 2007. – № 2. – 3-5 бб.
31 Атабаев Қ.М. «Мәдени мұра» бағдарламасының теориялық-методологиялық проблемалары мен деректанулық негіздері // «Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ ғалымдарының «Мәдени мұра» бағдарламасын іске асыруға қосқан үлесі: жетістіктері және даму бағыттары» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Алматы: Қазақ университеті, 2009. – 10-13 бб.
32 Омарбеков Т.О. Сақтар және үйсіндер: методологиялық мәселелер // Отан және әлем тарихы ХХІ ғасырда: ғылыми парадигмалардың ортақтығы мен ерекшеліктері: Халықаралық Бекмаханов оқуларының ғылыми конференция материалдары. – Алматы: Қазақ университеті, 2007. – 6-11 бб.
33 Қайыркен Т.З. Көне түркі ескерткіштеріндегі қытай жазбалары және олардың Отан тарихынан деректік әлеуеті: тар. ғыл. д-ры ... автореф.: 07.00.09; 07.00.02. – Алматы, 2009. – 40 б.
34 Фрадлин Е.М. Принципы формирования патриотизма. – М., 2002.
35 Кенжалин Ж. Ұлт рухын ұлықтаған ұрпақпыз. – Алматы, 2005. 46-47 бб.
36 Абсаттаров Р.Б. Воспитание казахстанского народа: вопросы теории и практики // Актуальные вопросы общественной жизни. Сборник статей. –Алматы,1994. - С.71.
37 Ұлттық бірлік – біздің стратегиялық таңдауымыз. Қазақстан Республикасы Президентінің Қазақстан халқы Ассамблеясының XV сессиясында сөйлеген сөзі //Егемен Қазақстан. 2009 жыл, 27 қазан.
38 Мустафин Т. Патриотизм и идеология //Казахстанский патриотизм: проблемы становления. Материалы науч.-прак. конф. – А.,1997. – С.40-44.
39 Абдыгалиев Б. Этнические факторы формирования казахстанского патриотизма //Казахстанский патриотизм: проблемы становления. Материалы науч.-прак. конф. – А.,1997. – С.88-92.
40 Кенжалин Ж. Ұлт рухын ұлықтаған ұрпақпыз. – Алматы: «Өлке» баспасы, 2005. – 160 б.
41 Борбасов С.М. Қазақстандағы ұлттық процестер және ұлт саясаты. Монография. – Семей: Семей пед-қ инс-ы, 1995. – 180 б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
................................................4
1 «ТҮРІК» ҰҒЫМЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫНА КЕШЕНДІ СИПАТТАМА.....7
1.1 Түрік тайпаларының қалыптасуының теориялық-методологиялық
мәселелері..................................................................
................................................7
1.2 Түркі халықтарының мәдени ескерткіштері және олардың
көздері...........21
1.3 Түркі ... ... мен ... ... ... ЖӘНЕ ... ҰЛТАРАЛЫҚ ҚАРЫМ-
ҚАТЫНАС...................................................................
........................................35
2.1 Ұлттық ұстаным мен келісім-ұлтаралық қарым-қатынас
мәдениеті кемелдігінің
өлшемі......................................................................
.35
2.2 Қазақстан Республикасының ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетіндегі
ұлттық ұстаным: ерекшеліктері мен
проблемалары....................................................40
2.3 Ұлттық ... және ... ... ... өзектілігі. Кез келген өркениетті ел өз тарихының тамырын
тереңнен ... ... ... ... ... ... ... саяси-идеологиялық сана қалыптастыра алатындықтан, онда
ұлттық құндылықтар негізінде қоғамдық ... және ... ... пен ... ... ... ... да ұлттың келешегі ... үшін ... бет ... одан ... ... маңыздылығы ешқашан
төмендеген емес.
Қазақстан Республикасы тәуелсіздігін жариялағаннан кейін қазақ халқының
бұрын «ақтаңдақ» болып келген тарихы қайта жазылып, сан ... ... ... сай ... ... ... ... Әсіресе, Қазақстанның
ортағасырлық, жаңа және қазіргі заман тарихында орын ... ... ... ... ... ... ... жарияланды.
Алайда жекелеген мәдени-тарихи ... ... ... бағыттағы бірен-саран ізденістерді есептемегенде, әлі күнге
дейін ... ... ... ... ... түрде қарастырған
монографиялық зерттеулер тұрмақ, оқу құралдары, ... ... ... ... Бұл өз ... ... тарихнамада, анықтамалық
басылымдар мен көптомдық еңбектерде Қазақстанның көне дәуірі ... ... ... ... ... алып ... Мұндай олқылықтар
орнын толықтыратын тарихнамалық бағыттағы ғылыми ізденістер ... онда осы ... ... ... ... ... көне тарихынан орын алған сан қырлы да ... ... ... ... ... мен ... ара-қатынасын, олардың
өзара байланысын білмеу республикамен іргелес жатқан ... ... (РФ, ҚХР, ... ... ... тіпті Моңғолия, Шығыс
Еуропа мен Орталық Азия елдері) ілкі замандардағы тарихын танып-білудің
мүмкіндігін ... ... ... ... ... Қазақстан аумағы
арқылы ондаған ғасырлар бойы сауда жолдары жүрді, көптеген тайпалар мен
халықтардың тарихи ... ... ... аумағы әлденеше рет ... ... ... ... ... миграциялық процестер мен әскери
қақтығыстар алаңына айналды. ... ... ... аумағынан ауа көшкен
халықтардың біраз ... көне ... ... ... ... те ... ... тарихындағы түркілік пен ... ... ... ... мен ... зерделеген ғалымдардың еңбектері диплом
жұмысының нысаны болып саналады.
Диплом ... ... ... ... ... қазірге дейінгі
Қазақстан көне дәуірлері тарихындағы ... ... ... ... ... тұстарын айқындауға мүмкіндік беретін отандық және
шетелдік әдебиетте айтылған ой-пікірлер, ғылыми ... ... ... ... ... мақсаты – ежелгі Қазақстаннан қазірге дейінгі түркілер
тарихын ... ... ... талдау жүргізіп, алынған
нәтижелері мен ғылыми ... ... ... ... түсінігінің
мәнін кеңінен ашу болып табылады.
Осы мақсатқа жету үшін зерттеу жұмысының алдына мынадай ... көне ... ... ... ... ... ... Қазақстан тарихын зерттеуге өзіндік үлесін қосқан
археологиялық экспедициялар тарихын бір ізге ... ... ... ... ... айқындау;
3) жекелеген ғалымдардың белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... шынайылық дәрежесін анықтай отырып қазақ
халқының тарихы мен мәдениетіне қатысты мәтіндер іздестіру;
5) «Мәдени мұра» Стратегиялық ... ... ... ... ... ... мен жазба дереккөздеріне қатысты ... көне ... ... ... ... хронологиясына тарихнамалық талдау жүргізу;
7) әрбір мәдени-тарихи кезеңде ... ... ... ... расалық
типтерін анықтаған палеоантропологиялық ізденістердің негізгі тұжырымдарын
бір ізге түсіру.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Ұлтаралық ұстаным мәдениеті мен ережелерін
дамыту мен ... ... ... ... әр ... ... саласының
ғалымдары тарапынан белсенді түрде қолға алынып, зерттелінуде. ... ... ... Ю.В.Арутюнян, И.К.Апина,
Ю.В.Бромлей, ... ... ... ... ... ... М.И.Куличенко,
И.И.Серова, В.А.Скуратовский, Т.С.Сәрсенбаев, М.М.Сужиков және ... ... ... ... ... ... мәдениетінің түрлі
аспектілері қарастырылады. Бұл ғылыми еңбектерде күні бүгінге ... ... ... ... бар. ... ... ... ұстаным мәдениеті мәселелерін зерттеу үшін теориялық-әдістемелік
маңызы зор.
Өз дамуында Қазақстан тарихи ұзақ жолдан өткені ... ... ... ... демократиялануы жағдайында, Қазақстан Республикасы мен ТМД-
да болып жатқан түбегейлі ... ... ... ... ұлттық пен жалпыадамзаттықты зерттеу тарихи қажеттілік әрі
уақыт талабы болып табылады. Ұлттық және ұлтаралық ... шешу ... ... ... ... жою ғана емес, сонымен
бірге, қоғамның рухани жаңаруы да маңызды. Еліміздің ... және ... ... ... және ұлтаралық қатынастар ұлтаралық қарым-
қатынас мәдениеті феноменінің маңызды ерекшелігі ретінде оның ... әрі ... ... ... Заманымыздың қоғам мәнін
өзгертетін саяси, әлеуметтік, экономикалық ... ... ... іс ... ... ... бағалаудың
өлшемі мен алғышарты ретіндегі жалпыұлттық мәдениеттің мәні мен мазмұнына
жүгінбей қала алмаймыз.
Демек, ... және ... ... гуманизм мен
патриотизм сияқты биік адами қасиеттер, ізгілік пен әдептілік, байсалдылық
пен сыпайылық, оң ... мен ақ ... ... пен ... пен адамсүйгіштік және т.б. сияқты қарым-қатынас мәдениеті мен
мінез-құлық мәнері көрініс табады.
Ғылыми жаңалығы ... ... және ... ... ... мақсаты мен міндеттерінің тікелей
шарттастыруымен, сонымен бірге, этносаяси ... ... ... ... ... қарым-қатынас мәдениетіндегі ұлттық пен жалпыадамзаттық
мәселесі алғаш рет саясаттану тұрғысынан талдау нысаны ретінде қойылуымен
айқындалады. Ұсынылған зерттеу тәсілі ... ... ... ... ... ... мәдениетін тарих ғылымы тұрғысынан зерттеудің
және ұлттық пен жалпыадамзаттықтың қалыптасу ерекшелігін терең талдаудың
жаңа мүмкіндіктерін ашады және ... ... және ... ... ... жұмысының
теориялық және тәжірибелік тұжырымдары тарих ғылымындағы жаңа бағыт ... ... ... ... өмір ... ғылыми
қорытуға үлес қосады. Диплом жұмысында қол жеткізген нәтижелері ... ... ... ... ... ... алады.
Ізденушінің тұжырымдары жалпыұлттық келісім мен ... ... мен ... ... ... ... мәселелерін одан әрі зерттеуге бастапқы негіз бола
алады. Сол себепті зерттеу нәтижелері саяси билік құрылымында, жоғарғы оқу
орындары мен орта оқу ... ... ... ... ... Бұл ... ұлттық пен жалпыадамзаттық мәселесі жұмыстың
маңызды бөлігін құрайтынын атап өту қажет
Диплом жұмысы кіріспеден, 2 ... ... және ... ... ... ... ұғымының қалыптасуына кешенді сипаттама
1.1 Түрік тайпаларының қалыптасуы
Кезінде академик Ә.Х. Марғұлан «антропологтардың мәліметтері ... ... ... ... ... және ... ... орал-
алтайлықтардың моңғолоидтық типі Онега көліне дейін таралды, шұңқырлы-
тарақты керамикамен синхронды ... ... бас ... ... табылды, антропологтар оларды Оралдың ... ... ... ... – деп жазды. Сарабдал ғалым Қазақстан мен Орынбор облысы
аумағынан табылған бас ... ... ... ... Г.Ф. Дебец
антикалық заманда немесе тайпалық ... ... өмір ... ұрпақтарын тапты, мұның бәрі қызықты болғандықтан одан
ары зерделей түсу ... ... ... фактілер солтүстік далалы
аймақтардағы қола дәуірі мәдениеттерінің шығу тегі ... деп ... ... ... да, бұл ғылыми негізі жоқ үлкен ... ... [5, с. 81]. Сол ... де келешектегі ізденістерде осы
мәселе кеңінен қарастырылуы тиіс.
Академик О. Ысмағұловтың есімімен ... ... ... ... ... айта кеткен жөн. Кеңестік ... ... ... ... айтқаны үшін «ұлтшыл» деп айыпталып, сарабдал ғалым өз
зерттеу еңбектері үшін қуғын да көрген болатын. Антропология көшбасшысының
«Қазақстан ... қола ... ... ... ... ... сынды іргелі еңбектері шетелдік тарихнамада ... ... Бұл ... ... ... ... негізінде сайын далада тіршілік еткен ... ... ... де, ... ... ... ... әдістерді пайдаланып, қазіргі қазақ халқының арғы ата-бабалары қола
дәуіріндегі ... ... ... ... ... ... кездегі тұжырымдамасын былайша өрбітуге болады: 1)
қазақтар аралас расаға жатады, ол еуропоидтық-моңғолоидтық ... ... ... өзі ... ... қола ... ... ХІІ-
ХІV ғасырларға дейін созылды, бұдан соң қазақтардың расалық типі өзгеріссіз
қалды; 2) еуропоидтық құрауыш жергілікті «андроновтық» ... ... ... ... ... «ежелгіқазақстандық») қола дәуіріне барып
тіреледі және ... ... ... ... ... ... ... дейін сақталып қалды; 3) Орталық Азиядан келген топтар
(моңғолоидтар) қазақтардың расалық типінде өз ізін ... ... ... де саны ... ... көп ... халқына сіңісіп кеткен.
Диссертациялық жұмыста бірқатар антропологтардың (В.В. ... ... Т.И. ... Т.А. ... Л.Т. ... Т.К. ... ... тарихнамалық талдау жүргізілді. Дегенмен ... ... ... О. ... ... осы ғылыми
бағыттағы негізгі қорды құрайды деуге болады. Уақыт өте келе зерттеуші соны
тұжырымдамалар жасай алды. ... ... ... ... мамандар тарапынан өзіндік бағасын иемденіп жатыр. Мәселен, 2009
жылы ... ... ... ... ... нәтижелері мен
болашақ зерттеу жолдары» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференцияда
сөйлеген баяндамасында С.Ф. ... ... ... ... ... ... тоқталып кетіп, ғалымның «тұрандық
нәсілдің қазақстандық нұсқасына жататын антропологиялық қазақ типі ХІV-ХV
ғасырларда толық қалыптасты» және де ... өз төл ... ... деген тұжырымдамасын жоғары бағалады. Қысқаша қайырғанда, О.
Ысмағұловтың антропологиялық ... ... ... ... оның ... ілкі замандарда жатқандығын толығымен
дәлелдеп берді. Дегенмен кейбір мамандар (Ходжайов) әлі ... ... ... ескі ... қолдап, тұрандық нәсілдің қазақстандық
нұсқасын жоққа шығаруға талпынып келеді.
Ал осы тарауда арнайы қарастырылған дін қай уақытта ... кез ... ... ... мен жетілудің негізгі көзі болып табылады. Дегенмен,
дінтанушы-мамандар ... ... ... ... ... саясилық, түсіндірушілік,
бөлшектеушілік, репресивтілік, көрсетілімділік секілді діннің басты-басты
қызметтеріне ... ... ... ... ... мейлінше
тереңдете қарастырған. Шетелдік тарихнамада кейде дінді ... ... ... деп ... оның ... ... балық аулау кәсібімен
шұғылданушылық және терімшілік орнаған аумақтарда, ал екіншісі Месопотамия,
Мысыр және Қытай ... ... ... ... ... ... ... байланысты тарихқа дейінгі дін дәуірі шамамен
бұдан 2 млн. жыл бұрын басталып, ... ... ... ... яғни
жазу келіп шыққанша шейін созылған деген меже белгіленген. Немесе қарапайым
түрде дін политеистік (көптәңірлі) және монотеистік ... деп ... ... ... ... ... ... пікір-таластар
ертеден-ақ ғалымдар арасында орныққанымен, ғылымда алғашқы қауымдық құрылыс
кезіндегі нақты діни ойлау жөнінде жазба деректердің болмауы, бұл ... ... әсте ... бере ... шығуына және дамуына әртүрлі жағдайлар (тұрмыстық-шаруашылық,
саяси, т.б.) өзіндік әсерін тигізеді, ол адам ақыл-ойында теориялық ... ... ... ... алып келеді де, белгілі бір
қоғамның қажеттілігіне сай түрлі сенімдердің орнығуына ... ... орай ... ... дін ... тайпалық (анимизм, магия,
тотемизм, фетишизм, т.б.), ұлттық (иудаизм, конфуциандық, даосизм, ... т.б.) және ... ... ... ... деп ... ... барлық діндердің мақсаты бір Жаратушыға немесе тылсым
күшке табыну болып табылады. Сондықтан да қай ... ... ... ... имандылыққа ұмтылған, дінсіздің өзі ... ... ... ең ... ... ... яғни ... жәрдем сұраған.
Кеңестік тарихнамада ежелгі тайпалардың ... ... ... ... ... Д.С. ... Ю.А. ... А.М.
Беленицкий, С.С. Бессонова, Д.М. Дудко, Б.А. Литвинский, К.Ф. Смирнов, ... С.И. ... А.Д. ... С.С. Черников, т.б. еңбектері әлі
күнге ... өз ... ... жоқ. ... жылдары ресейлік тарихнамада да
бұл мәселелер жаңа қырынан көтеріле бастады. ... ... ... тар ... ... ... дін мен ... қарым-қатынасы кеңінен
зерттеліне бастады. Мұндай жағдай шетелдік тарихнамада байқала қоймағандығы
да анық аңғарылады. Ешқандай саяси ... діни ... ... ... да соңғы онжылдықтарда жолға қойылып отыр. Бұл
ретте З.С. Самашев, Ю.А. Мотов, И.А. Кукушкин, сондай-ақ Г.А. ... ... т.б. ... ... еңбектері жарияланған. Олар
Қазақстан аумағындағы көптеген ғибадатханаларды зерттеген, жерлеу ғұрпының
өзіндік ерекшеліктерін анықтаған, кейбір культтардың ... күн, ... ... ... ... ... ... нысандардың сыртқы келбетінде мол діни-
мифтік ақпараттар легі бар екендігін көрсетуге ... ... ... ... ... ... семиотикасы» деп аталатын
мақалаларында К.А. Ақышев, М.Қ. ... ... ... археологиялық
ескерткіштердің сипатына қарап, діни көзқарастар ... ... ... ... Бұл ... айтуынша, археологиялық және
иерархиялық символдар белгілі бір этностардың космологиялық түсініктерімен
тікелей байланысты. Бұған қатысты олар ... деп ... ... ... ... ... ... жүйесінің түсінігі мынадай: шеңбер – күн,
ай, шексіздік символы; сфералы үйінді – аспан асты, ... тау; ... тас ...... ... төрт ... – әлемнің
тараптары; шеңбер ішіндегі айқыш тәрізді ... – күн, ай және ... ... тас ... немесе айналдыра қойылған менгирлі
қоршау – күн, ай, жұлдыздар; және де айқышты ... бар ... ... ... жеке тұрған жартас бөлігі (сынығы) – әлемдік тау, күн,
ай және әлемнің тараптары. Байқап отырғанымыздай, ескерткіштердегі ... күн, ай және ... ... ... тіреледі. Әйткенмен мұны
әлі де нақтылай түсу ... ... ... ... ... ... культтық ескерткіштердің тұрғызылуына да өзіндік әсерін тигізген.
Және де діни ... ... ... ... ... ... ... жазба дереккөздері де растайды. Оған қоса сан алуан культтардың
(бұғы, марал, бұқа, қабан, т.б.) да таралғандығын айта кету ... ... ... ... ... ... ... әулиелер мен
желеп-жебеушілерге сиыну ғұрыптары да кеңінен таралды деп ... ... ... ... ... діни сана ... анық.
Осы тарауда арнайы қарастырылған ... бірі ... ... ... Ерте темір дәуіріндегі скифтердің қоғамдық
құрылысын зерттеген мамандар ... оның ... ... ... ерекше
тоқталып кетті. А.И. Тереножкиннің «Скифтердің қоғамдық құрылысы туралы»
атты еңбегінде аталмыш мәселенің ... ... ... ... 30 ... В.И. Равдоникас және М.И. Артамонов скиф қоғамы Ф.
Энгельс айтқандай ... ... ... ... ... ... А.П. Смирнов, С.П. Толстов сынды ғалымдар скифтерде таптық, құл
иеленушілік қатынастар қалыптасқан, ал Скифияның өзі құл ... ... ... тұжырымға келген. Ал 1950 жылдары Б.Н. ... ... ... ... рулық құрылыс сақталған, ал б.з.б. V ғасырының соңынан
бастап орталықтандырылған скиф мемлекеті пайда болғандығы ... ... А.И. ... өзі ... жылдар патриархалдық концепцияның
қолдап келді, дегенмен кейіннен А.П. Смирнов пен С.П. Толстов ... деп ... да, ... ...... құл ... мемлекет
болғандығы жөніндегі тұжырымға ... ... ... ... аты
аталған зерттеушілердің барлығы да скиф ... құл ... ... ... ... (М.И. ... М. ... Ж. Дюмезиль, т.б.)
басқа бір бөлігі скифтерде қоғамдық құрылыс феодалдық сипатта ... еді. Ал ... ... ... ... іргелі еңбегінде жан-
жақты сипаттап жазған А.М. Хазанов болса скиф ... ... ... ... ... ... абыз, құл, т.б.) ара-жігін тарқата отырып,
оны ерте таптық деп бағалады. Басқа авторларға қарағанда А.М. ... ... ... ... ... ... ... көрсетуге
талпынды. Зерттеуші скифтердің бірінші патшалығы ... ... ... ... ... патшалығы одан қайтқан соң қалыптасты деген тоқтамға
келді де, көшпелі скифтердің ... ... кезі деп ... ... ... ... ... яғни б.з.б. VІ ғасыр соңын атады.
Бірқатар мамандар көшпелі қоғам билігіне күмәнмен қарайды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Көшпелілікті
ғылыми тұрғыдан зерделеген Н.Н. Крадиннің ... ... ... ... негізгі төрт көзқарас қалыптасқан. Олар: 1)
көшпелілердің таптық қарсаңындағы (предклассовое) қоғамы (С.И. Вайнштейн,
Л.С. ... К.П. ... В.А. ... т.б.); 2) ... ... (Е.Н. ... С.Г. Кляшторный, Е.И. Кычанов, А.И. Мартынов,
М.С. Мейер, А.И. Першиц, т.б.); 3) ... ... а) ... ... ... (И.Я. ... М.Х. Маннай-Оол, Л.П.
Потапов, т.б.); б) ... ... ... версиясы (А.В. Даньшин,
К.И. Петров, Ф.Я. Полянский, т.б); в) феодализм негізіндегі көшпелілерге
билік ... (Н.Ц. ... А.В. ... В.С. Таскин, Г.А. Федоров-Давыдов,
т.б.); г) «жайылымнан қалаға» седентеризациясы кезіндегі феодализмнің
қалыптасуы (С.А. ... ... ... номадизм ішкі табиғатының сипаты
жайын көрсетпей-ақ оның феодалдық мәні ... да ... ... (А.А.
Арзыматов, Л.Л. Викторова, Д.Е. Еремеев, Д.И. Кішібеков, т.б.); 4) ... (Г.Е. ... Н.Э. ... ... ... (Н.Н. ... өндірістік тәсілі. Біздіңше, қалай болғанда да, жоғарыда аталған
ғалымдардың біразы көшпелі құрылыстың ... ... ... ... ... таптық қатынастар, феодализм сынды жайттарын
мойындаған.
Отандық тарихнамада көшпелі ... ... ... ... ... ... ... Осы тақырыпқа мамандар (А.И. Оразбаева,
т.б.) іргелі ... ... ... ... бұл мәселе
арнайы қарастырыла қойған жоқ. Дегенмен, осы көне дәуірдегі ... ... ... проблемалары келешекте тарихнамалық талдаудан ... ... ... жылдардағы археологиялық деректер ерте темір дәуірінің бас
кезінде «патшалық» ... ... ... Ә.Т. ... көрсетеді. Мұның өзі де ерте темір дәуіріндегі қоғамдық құрылысты
кешенді ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан аумағында сан алуан тайпалар мен
халықтар тіршілік етті. Олар ... ... ... ... да мәлімет алуға ... ... ... арасында әрбір этнос
атауына, оның мазмұны немесе түп-төркініне қатысты бірнеше көзқарастар орын
алып ... ... ... ... ... ... долбарлап жасалына
салады.
Жалпы алғанда, зерттеушілер назарын ертеден-ақ өзіне ... бірі ... ... ... ... бірі ретінде ежелгі
халықтардың атауына қатысты айтылған сан алуан пікірлерді бір ізге түсірген
С.П. Толстовты атап кетуге болады. ... ... ... ... ... яғни «балық» дегенді білдіретін түбір сөзден шыққан дейді де,
массагеттер балық аулаумен ... олар осы ... ... өзі «балық жегіштер» деген мағына береді деген пікірді ұстанады. Ал
бұған қарсы ... ... ... ... ... ... «Тарих» атты еңбегіндегі массагеттерді көшпенді деп көрсетуін
алға тартып, оны теріске ... ... ... бір ... ... ... «сака» және «та» сөздерінен құралған, ... «ұлы сақ ... деп ... Ал С.П. Толстовтың өзі болса
«массагет» этнонимі «маза – ұлы» және ... ... ... ... ... ... «ұлы ... деген мағына беруі мүмкін дейді. Қалай
болғанда да, айтылған пікірлердің қай-қайсында болмасын шындық бар ... ... ... ... ... ... ... массагеттер «өзендер қалыптастырған батпақты мекендейді» немесе
«бұл батпақтардағы аралдар» сынды сөздеріне ... ... ... ... ... осы батпақты жерлерді мекендеген аз ... ... да ... ... ... қана ... мен жосын-
жоралғылары ұқсас осы өңірдегі бірқатар этностарға таралуы мүмкін екендігін
де жоққа шығаруға болмайды. Одан ... ... ... үндестігіне сәйкес халық
өзін «ұлы геттер» деп атаған да ... ... ... ... тек ... ... ... айтуға әлі ерте.
Сондай-ақ уфалық зерттеуші Р. Исмагил Massagetae этнонимі mas-, және
-agetae сынды екі құрауыштан тұрады, ... ... agetae скиф ... таралған (гет, авхет, эхват, т.б.), ол кейінгі уақытта біршама
қолданылатын jeget (егет, игит, ... ... яғни ... сөзі ... ... Бұл ... ... батыстағы табиғи шекарасы
Аракс өзені (мұнда Еділ немесе Әмудария) және ... ... ... ... ... ... ... айтқанда башқұрт) тіліндегі мөйөш (мойош),
яғни бұрыш деген мағына береді, мұнда тұрған халықты массагеттер, яғни бір
«бұрышта өмір ... ... ... деп ... ... Ол ... теріскей сөзінен қалыптасқан, бұл сөздің «теріскей (солтүстік)
жігіттері» деген мәні бар деп те көрсетеді. Сөйтіп, Р. ... agetae ... ... ... Р. ... ... берілген анықтама
ешқандай сын көтермейді, себебі бұл «масса» – тез, жылдам, ал «гет» ... ... яғни ... ... ... ... деген
мағына беретіндігін айтқан зерттеушілер (Ю. Хадзиев) пайымдауларымен бірдей
пікір сияқты. Сондай-ақ кезінде ... ... ... да ... айтылды. Біреулер бұл сөздің мағынасы «тон (шуба) кигендер»
десе, басқалары «салт атты» деп ... ... ... да ... ... үндестігінен туындаған сөздерді талдаудың нәтижесі болып табылады.
Сондықтан да этнонимдерді ... ... ... ... ... ... ... баса назар аударған жөн сияқты.
Мамандар ұдайы қарастырып келе жатқан этнонимдердің бірі «сақ» ... Бұл ... ... ... аса ден ... ... ... ғалымдардың «қазақ» этнонимімен байланыстыруынан, екіншіден сақтарды
қазақ халқының ... ... ... ... ... сияқты. «Сақ» және өзге де сан алуан этностардың атаулары жөніндегі
мәселені алғашқылардың бірі болып В.В. ... 1871 жылы ... ... Ал еуропалық скифтер мен азиялық сақтардың ... ... ... мен өзгешеліктерін алғашқылардың бірі
болып отандық тарихнамада К.А. ... ... ... ... ... пікірлер мен түсініктер дереккөздерінің қандай тілде (грек,
парсы, қытай) жазылғандығына да байланысты болып ... ... ... saka ... иран ... алынған деп есептейді. Соған
байланысты оның түбірін іздестіруде осы ... және өзге ... ... негізделген түрлі жорамалдар жасалынды. Бұларды жүйелеп шыққан
зерттеушілердің бірі Р. ... ... ... ... мамандардың
«қалқан» (Ст. Византийский), «ит» (В. Виндекенс, Р. Кент), «жүгіріп бара
жатқан», «көшпелі» (О. ... ... (В.И. ... etc. ... деп ... айта келіп, ұзақ уақыттар бойы «сақ»
этнонимін «сақау» не ... ... ... ... ... сөзінен
келіп шығуы мүмкін екендігін ойлап жүргендігін, бірақ бұның қайнар-бастауы
қазақ тіліндегі сүйек, башқұрт тіліндегі ... ... ... ... ... деген қорытындыға келгендігін айтады. Нәтижесінде
зерттеуші «Saka этнонимі скиф ... ... ... ... «тайпа»
деген мағына береді» деп қорытынды жасайды. Одан кейін бұл зерттеуші (saka)
tigraһauda сөзінің ... еш ... жоқ дей ... оны ... түбірі
ретінде turk jegete сөздерін алады да, оның мағынасы (тиграхауда сақтары)
«түрік жігіті» дегенді білдіреді деп тоқтайды. ... соң saka ... ... ... ... мағынасында дегенді сеніммен айтады.
Біздің ойымызша, мұның барлығы шындыққа жанаса қоймайды: біріншіден – ... пен ... ... ... көбіне әлеуметтік мағынада қолданылады;
екіншіден – ... өзге ... ... тек ... ... кезекте осы «қаңлы» немесе «кангюй» ... ... ... ... алғанда, «қаңлы» этнонимінің төркіні, шығу тегі
мен сан түрлі нұсқалары академик Ә. Қайдар тарапынан кеңінен ... ... атты ... ... ... оны қаңлытанудың
темірқазығы іспеттес еңбек деуге болады. Онда автор түрік халықтарының
этногенезінде ... рөл ... ... ... 40-тан астам атауы бар
екендігін есептеп шыққан. Монографияда ... ... және ... ... (Ш.Ш. ... Ш. Құдайбердиев, Ә.Х. Марғұлан, Ә.
Құрышжанов, т.б.) ... ... ... ... жүйелеген автор
«қаңлы» атауына байланысты өзен-су ... мен арба ... ... ... кеңінен таралғандығын айтады.
Ал әлемдік тарихнамада айтылып жүрген ғұндарға тоқталар болсақ, ... бұл ... ... хун, сюнну түрінде кездесетіндігі белгілі.
Ескерте кететін бір жайт, отандық ... ... ... ... жоқ. ... әдебиеттерде, оқу құралдары мен оқулықтарда ... ... ... ... қолданыла береді. Бір ғалымның бірнеше
терминді өз ... ... ... жиі кездеседі. Мысалы, академик К.М.
Байпақов, т.б. түзген «Қазақстан археологиясы» оқу ... ... ... термині қолданылса, олар жазған келесі бір оқу құралында
(2006) «хунну» атауына басымдық беріледі. ... ... да оған ... ... бар. ... өз ... С.К. Өтениязов «хун» сөзін
пайдаланса, Ә. Дәулетхан ізденістерінде «хұн» терминін ... ... ... ... деп ... ... ... көпшілігінде
«ғұн» сөзі кеңінен қолданылады. Бұдан шығатын қорытынды, ... ... ... ... бір ... ... алған жөн. Содан кейін
барып терминнің шығу төркінін, мән-мағынасын ашуға бел байлаған абзал.
Сондай-ақ ғалымдардың (К. Васильев, т.б.) ... ... мен ... ... екі ... транскрипциясы екендігін айтады. В.С. Таскин сынды
белгілі шығыстанушының ... ... ... ... ал «гунну»
иериоглифі «қадырменді құл» деген мағына ... ... ... еске сала
кеткіміз келеді. Бірақ, мұны көпшілік мамандар қолдай қоймайды. Бұл ... ... ғұн, ... ... кеңінен танымал екендігін ескерсек,
хунну халқы, немесе жаңаша транскрипция бойынша сюннулар өз ... ... ... ... [17, с. ... ... де «ғұн» атауы ұшырасады. V-VІІ ғасырлардағы
армян дереккөздерінде аталмыш термин hon (k) деп ... ... ... ... hon мен hun бір ... сөз ... Кейбіреулер хондарды кавказдық тайпалар десе, мамандардың басым
бөлігі оларды түрік тілді ... деп ... ... зерттеушілер
аталған терминнің мән-мағынасына, шығу төркініне үңіле қоймаса да, армян
дереккөздеріндегі ... ... мен ... ... ... назар аударады. Келешекте көне армян дереккөздеріндегі түрік
тілді халықтарға қатысты жайттар отандық тарихнамада арнайы зерттелуі ... бұл ... ... ... бен ... Азия ... ежелгі
замандардағы тарихи-мәдени байланыстарын нақтылай түсуге болады.
«Юечжи» атауы да отандық тарихнамада ... ... ... ... мамандар «ұлы иозы» деп атап, «Ұлы жүз» сөзінің түпкі мәні ... Десе де, ұлы иозы ... ... ... тарихындағы
орны жеткілікті дәрежеде қарастырыла қоймаған. ... ... ... ... да, ... де бар ... ... тұрғанымен, оны
мойындағысы келмейтін өзге пиғылдағы зерттеушілер сақтарды да, юечжиларды
да ... ... ... кетті деген сөздерден таймайды. Расында, юечжилардың
екіге ... (Ұлы иозы және Кіші ... ... бес ... ... ... ... тарихи шындық. Дегенмен дереккөздері
юечжилердің Қазақстан аумағы мен онымен шекаралас аймақтарда ... ... ... оны ... ... ... дұрыс деп ойлайды (Н.
Мұқаметханұлы). Юечжилерге қатысты көркем аудармашылар «нүкіс» ... ... ... ... өзі азды-кемді күмән туғызады. Бұл атаудың қайдан
шыққандығы, не себепті осылай алынғандығы жайлы ешқандай мәлімет ... ... ... неге ... ... аударма кітаптарда оларды
«нүкіс» деп тәржімалаған. Мұны кейбір зерттеушілер аталмыш этнонимнің мән-
жайына бармай-ақ, кеңінен ... жүр. ... ... ... ... мен халықтардың атауын бағамдауға едәуір нұқсан
келуде.
Өз кезегінде Н.Я. ... ... ... ... келе ... ... пен ... әулеттің белгісіз тілдегі өз атауы» және
олардың тұрмыс-салты ғұндарға ұқсас деп көрсеткендігін айтқан. Зерттеуші А.
Ходжаев ... ... ... ... туралы» деп
аталатын мақаласында терминінің көне замандарда оқылуына тоқталған. Автор
онда «юечжи» сөзі екі ... ... ... «юэ» ... ... «ru», кейінгі буыны «zie» деп ... ... ... ... руды, мемлекет атауын, ... ... ... «zie», ... ... «shi» деп те ... ... дәуірінде мемлекет атауын атаған кезде ол «zhi» деп оқылғанын жазады,
сондықтан да ... осы ... ... ... ... «руцие» деп
белгілеген дұрыс дейді. Автор ... ... бірі ... ... иозылар) өздерін ху (хунну) деп атағандығын келтірген. ... ... ... ... деген қорытындыға келген. Көптеген дереккөздерін
талдай келе А. ... ... ... ... ... ... оны түріктерге қатысы жоқ халық ... ... ... ... халқы парсы тілі мен мәдениетінің ықпалына Ауғанстанның
солтүстік өңіріне көшкеннен кейін барып қана түскен деп пайымдау ... ... ... ... ... ... ... олардың
билеушелеріне тиесілі лауазымдар (жабғу, т.б.) ... ... ... А. ... ҚХР ... ғалымдары айтқан юечжи терминіне қатысты
пікірлерді қолдамады. Олар «юй» сөзін нефритпен ... ... ... ... ... ... да сөз болды. Пікір-таластар
көбіне осы Юебань ... ... ... оның ... ... ... тарихы секілді күрделі ... ... ... біразына тиесілі ізденістерді Н.А. ... ... ... Н.А. Аристов іргелі еңбегінде Дегинь, Клапрот, Нейман,
т.б. зерттеушілер жорамалдарын талдайды да, қытай деректемелерін ... ... және ... ... ... Ұлы жүз ... мен «суан» тайпаларына ұқсастығына назар аударады. Алайда Н.А.
Аристов құнды пайымдаулар жасағанымен этнонимнің ... ... ... Оған ... бұл ... ... ... талдауы, «юебань»
терминін Н.Я. Бичуриннің дұрыс аудармауы кедергісін келтірген еді.
«Юебань» этнонимін соңғы жылдары қайта қарастырған мамандардың бірі ... ... ... Ол ... ... ... ... елі туралы
қытай дерегінің Н.Я. Бичурин аудармасын қайта оқығанда» секілді кесек-кесек
мақалаларында бұл мәселені бүге-шігесіне дейін ... да, ... ... ... ... Автор «юебань» этнонимінің ХІХ ғасыр
зерттеушілері тарапынан ... жаза ... ... ... ... деп атаған Арал теңізі шығысындағы елдердің жалпы
атауының бір нұсқасы, Томашектің «жапан дала» деген мағына ... ... ... Н.А. ... ... 5 ... біріне кіргізгендігін
айтып өтеді. Б. Еженханұлы қытай тілінде екі ... ... ... ... ... оның ... ... сайма-сай
келетіндігін дәлелдеген. Зерттеушінің сөздерін толық құптауға ... ... ...... және орта ... ... тілінің дыбысталу
заңдылықтары ескерілген, екіншіден – басқа тарихи-этнологиялық мағлұматтар
бойынша да ... ... ... ... ... ... массагеттерді бірқатар зерттеушілер дах немесе дай
тайпаларымен ... ... Бұл ... этносқа байланысты отандық
тарихнамада бірнеше көзқарастар бар. Оны кейбір зерттеушілер (Ә. ... ... адай ... арғы ... ... ... (Б.Б. Ирмуханов,
т.б.) бүгінгі адайлармен олардың ешқандай қатынасы жоқ деп есептейді.
Белгілі ... С.Е. ... ... этнонимін ІІ ғасырдағы Птоломей
картасындағы Орал өзенінің «Даикс» атты ескі ... ... ... ... ... Мұны ... бірі ... К.Ф. Смирнов та
айтқан болатын. Кейбір зерттеушелер ежелгі дах ... ... де ... ... ... адай ... ... арасындағы генетикалық байланыстарды, мәдени-тарихи
қатынастарды да зерттеп көру қажет сияқты.
Еңбекте қазақ тарихына тікелей қатысы бар деп ... ... ... тайпалардың этнонимдеріне басқаларына қарағанда тереңірек тарихнамалық
талдау жасалып, негізгі концептуалдық ойлар жүйеленді. Автореферат ... ... ... ... ... ... ... қойған жоқ.
Міне, жоғарыда біз бірқатар этнонимдерге тарихнамалық талдау жасадық.
Алайда көптеген халықтар мен тайпалардың атауы әлі де өз ... ... ... ... Мысалы, А. Ходжаев «Суй шу» және «Бэй ши» мәліметтері
бойынша б.з. ІІ-V ғасырларында ... ... мен ... ... Қара ... ... дейін, сонымен қоса оңтүстікте Сырдария
өзенінің өңірінде 40-тан ... ... ... ... өмір ... ... ... арасынан адиз (аде, хэде), хазар (хэчже, хэцзие), ... ... ... ... ... жюйхай), басмыл (хэбэйси, абуси),
бортас (хэцо, емо), свар немесе сібір ... емак ... гот ... ... ... ... ... (мецу), шеркес (саху) секілді
этностарды атап кетеді. Бұл ... ... ... ерте ... саяси тарихы, заттай мәдениеті де әлі күнге дейін жүйелене
қойған жоқ. ... да ... ... ... ... ... ... темір дәуіріндегі этнонимдерді зерделеген басты-басты мамандардың
осы ғылыми-зерттеу ісі ... ... ... мен ... ... ... барысында анықталған жайттар бұл мәселені зерделеуде
лингвистикалық бағыт ... ... деп ... ... ... Одан соң ... ... белгілі бір рудан, географиялық
нысандардан да іздестіру бағыттары айқындалды. Алғашқысы көп жағдайда билік
басына келген рудың не ... ... ... ... ... ... ... географиялық нысанмен (көбіне тау, өзен) байланыстырыла
қарастырылады.
Жалпы алғанда, ерте темір ... орта ... ... ... ... ... ... (қаңлы) және усунь (үйсін) сынды ірі мемлекеттердің
халқы жайлағандығы белгілі. ... ... ... ... археологиялық мәдениеттеріне, усуньдердің іле, жетісу және қаратал
археологиялық кезеңдеріне жататын көптеген ... ... ... ... ... ... ... паш еткен археологиялық
еңбектер жарық ... ... да ... көне ... ... ... осы
мемлекеттердің астанасы қай жерде орналасқандығы туралы сан ... ... ... ... көне ... ... ... Мұны Қазақстан тарихының оқулықтарынан да жиі кездестіруге
болады. Бірақ, көптеген оқулық ... ... ... қай жерде
орналасқандығын айта қоймайды. Көбіне «қаңлылардың астанасы – Битянь» деген
сөздермен шектеледі.
Ғалымдар арасында ХІХ ... ... орны әлі ... ... ... ... ... орасан зор пікір-таластар тудырып келе жатқан ең
ежелгі қалалардың бірі – усунь мемлекетінің астанасы Чигу болып табылады.
Ғылыми ... ... ол ... зерттеуші таным-түсінігі бойынша
Чигу, Чігу, Шыгу, Чығу, Чыгу, Шығу, Чигу-Чень, ... (чен – ... ... ... түріндегі Қызыл аңғар, Қызыл алқап деп ... ... әрі ... ... оның не себепті бұлай көп түрде атала
беретіндігін түсіндіре қоймайды. Былайша айтқанда, отандық тарихнамада ... ... ... ... атауын көрсетуде бірізділік жоқ.
Тарихшы, археолог, филолог мамандардың ... мен ... ... сын ... бермейді. Қазақстан мен ... ... ... ... көне қала ... өз ... ғана іздестіруге ұмтылатындығы, оны дәлелдеу үшін жалаң дәйекті
сөздер айтып, ... соны ... ... ... ... көне ... баламалануын анықтауда біздіңше, ең алдымен жазба
дереккөздеріне сынмен қараған жөн. ... ... ... ... ... ... бағамдап, Орталық Азияда орын алған ... ... ... ... ... ... әрі ... тіліндегі транскрипцияны тексеріп, салыстырып отырған абзал.
ХХ ғасыр ортасындағы археологиялық ашылулар нәтижесінде Қазақстанның
бірқатар ... өмір ... ... мен тайпалық одақтардың
орналасуына қатысты ... ... ... бастады. Ендігі кезекте
мамандардың көпшілігі археологиялық ескерткіштер ерекшелігіне ... ... ... ... ... ... және ... мағлұматтары ұштастырылып, байырғы халықтар мекен еткен
аудандарды біршама толыққанды ... ... ... ... ... ... бір жайт, автореферат көлемінің шектеулі екендігіне байланысты, бұл
жерде біз диссертация мәтінінің кейбір бөліктеріне ғана ... ... бірі ... А.Н. ... ... тайпалар мен халықтардың
орналасуын анықтауға ұмтылды. Ол іргелі еңбегінде жоғарыда аталған осы екі
дереккөздерін өзара байланыстырып ... ... ... ... ... ... білді. Зерттеуші Қазақстан мен Орта Азия жерін
мекендеген байырғы этностардың тарихи ... ... оған ерте ... ... мен ... ... орналастырады. Мұны қазіргі
уақыттағы аудандармен белгілесек, шамамен ... ... ... ... ... ... Әмударияның төменгі ағысын сакаруктар,
Каспий теңізінің оңтүстігін ... ... ... ... ... ийрктер, Арал теңізінің шығысын алан-аорстар, Сырдарияның
жоғарғы ... ... ... Қаратау жоталарын (Оңтүстік Қазақстан аймақтарын)
хаомоварга–сақтар, ... ... ... ... көлінен ары қарай
аримаспылар мекендеген. ... ... А.Н. ... ... ... бөліп көрсетуге ұмтылды. Жазба деректемелерге
қарағанда А.Н. Бернштам ... ең ... ... ... тән екендігін айта кеткен жөн.
Сақтар тарихы мен мәдениетін, ерте ... ... ... басқа
тайпаларды зерттеуге сүбелі үлес қосқан С.П. Толстовтың іргелі еңбектерінде
ежелгі тайпалардың орналасуына қатысты көп жайттар қозғалған. Ұзақ ... ... ... ... ... ... ғылыми ізденістерінің ауқымы зор еді. Аталмыш экспедиция
Қазақстан археологиялық ескерткіштерін ... де мол үлес ... ... ... ... С.П. ... әлі күнге дейін басқа
археологтардан айырмашылығы сол, зерттеуші белгілі бір ескерткіштер тобын
ерекшеліктеріне қарай ... бір ... ... ... өкілдері мәдениетімен
байланыстыра білді. Бұл ... ... ... сүйеніп әрі
археологиялық материалдар мәліметтерін ұштастырып ... мен ... ... ... төрт ... ... Олар: Жаңадария
алабындағы – апасиактар, Қуаңдария алабындағы – ... ... ... ... ... аралығындағы – аугасиилер, Іңкәрдария жоғарғы
ағысындағы – ... Ол ... ... ... ... ... ... хаумаварга-сақтармен үндеседі деп есептеді де,
бұлар қалдырған ең ерте кездегі ескерткіштер қатарына ... ... ... ... жатқызды.
Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясының жұмыстарына тығыз
араласқан Т.Н. Сенигова ... ... ... ... көп қарастыра
қоймағандықтан, сақ секілді тайпалар ... ... ... ... Бұл ... ... бірінде «Алтайдың батыс тау ... ... және ... ... ... ... бөліктеріне дейін
б.з.б. VІІІ-ІІІ ғасырларда өзіндік этникалық ... ... ... ... өмір сүрді» – деп қана жазды. ... ... осы ... ... ... ... археологтардың ізденістерін
жоғары бағалаумен ғана шектелді.
Өткен ғасырдың ортасынан бастап ... ... ... ... ... бұрынғыдай негізгі рөл атқарып қала берді.
Мысалы, Е.И. Агеева мен Г.И. Пацевич сынды археолог-мамандар осы антикалық
деректемелерді пайдалана ... көне ... ... ... теңізінің шығыс жағында каспиилер, Әмудария мен Сырдарияның төменгі
ағысын массагеттер, Тянь-Шань тау тарамдарын сақтардың өзі, қазіргі Жетісу
жерін ... ... ... ... бұл ... ... абии, пассиан, тохар, сакаравал, массагет, гомодот, ... ... ... ... ... ... ... т.б. ұсақ бірлестіктер мен
тайпаларды айтатындығын жаза ... ... (су ... ... ... ... жотасының беткейлерін, ал караттар Қаратаудың солтүстік
және солтүстік-шығыс беткейлерін мекендеген деп ... ... ... ... ... мәдениеттердің осы тайпалармен
байланысы өте ... ... ... ... ... сипаттамасына бой ұрып, ескерткіштердің кімдер қалдырғандығын
жалпылама түрде (сақ дәуірі, сақ-усунь, сақ-савромат, ғұн-сармат, ... ... ХХ ... ... ... осы ... ... анықтау
мақсатынан туындаса, қазіргі уақытта осылайша бөліп тастау көптеген байырғы
тайпалар бірлестігінің орналасуын ... ... ... бола ... ... атаулар кезінде туыстас тайпалардың үлкен тобын
біріктіретін ... ... ... оның жергілікті нұсқаларын
анықтайтын кез келіп тұрғандығы жасырын емес. Сол себепті карат немесе абий
сынды ... ... ... ... ... ... ... тұрған міндеттердің бірі деуге болады.
Белгілі ғалым М.И. Артамонов (1898-1972) ... үш ... ... хаумаварка) орналасуын анықтау пікір-сайыс туғызып
келеді деп, өзі көп жағдайда В.В. Струвенің пайымдауларын қолдап ... ... ... ... ... өмір ... дейді немесе
тіпті осы ел халқының құрамында да болуы мүмкіндігін айтты да, ... ... ... амюргейлермен салғастырылатындығын жазды.
Зерттеуші көне тайпалардың ... ... ... ізденісінде олардың
заттай мәдениетіне көбірек көңіл аударғандықтан, оның ... ... де ... ... ... секілді.
Сондай-ақ шығыстанушы-ғалым Н.В. Кюнер көне қытайлық дереккөздерінде
сақ (сэ) халқы б.з.б. ІІ ... ... ... ... ... сынды деректемелерге қарағанда сақтардың ... ... ... жазады. Зерттеушілердің көпшілігі бұған дейін Орта ... ... ерте ... ... өмір ... ... мен халықтардың
қытайлықтарға белгісіз болып келгендігін айтады.
Сақтардың және басқа тайпалардың ... ... ... ... ... М.Қ. ... пен К.А. ... ерекше атап кетуге
болады. Саналы ғұмырының ... ... сақ ... анықтауға арнаған бұл
археологтар б.з.б. VІІ-ІV ғасырлардағы Қазақстан аумағындағы ... мен ... ... ... ... «оңтүстікте бұлар
тиграхауда-сақтар, грек деректемелеріндегі массагеттер солар және ... ... ... ... ... орталық аудандарда –
исседондар, солтүстік-шығыста – аримаспылар». Зерттеушілердің ... бәрі ... ... ... тілі жағынан туыс ... ... ... сақ және ... ... этникалық-мәдени
бірлігіне кірген.
Күні бүгінге дейін М.Қ. Қадырбаев, К.А. ... осы ... ... ... ... ... ... өзі әлі нақты шешіле
қоймағандығын мамандардың біразы кейінгі онжылдықтарда айта бастаған еді.
Осы мәселе жайында Н.Е. ... ... бір топ ... авторлары: «Бұл
тайпалардың дәлме-дәл локализациясы және ... ... ... ... толы, өйткені дереккөздеріндегі
ақпараттар қарама-қайшылықтарға толы және әр ... ... ... мол орын ... Мәселен, зерттеушілер әдетте турларды Әмудария
мен Сырдария сынды қос ... ... ... ... ... ... аймақтың батысына, дахтарды, каспилерді
Каспийдің батысы мен оңтүстік-шығысына, аримаспыларды өңірдің ... ... ... ... ... ... Қазақстан мен Арал маңына, сақ-тиграхаудтарды
шығысқа қарай орналастырып жатады және ... ... бұл ... ... ... ... және тарихи шындықтан қашық
жатыр» – деп жазады. ... ... Н.Е. ... ... ғалымдардың
сөзінде шындық бар. Өйткені, кей жағдайларда ... ... ... ... ... ... ... Себебі, кейбір
мамандар тиграхауд-сақтар мен массагеттерді бөлек көрсетеді. Сонымен ... ... әлі ... ... таба ... жоқ. Айталық, отандық
және шетелдік тарихнамада әлі күнге дейін парсы ... ... қай ... ... ... жасағандығы жайында пікір-талас ашық
орын алып отыр. Сондай-ақ кейде «дах-массагет» секілді қосарланған ... да кең ... ... салу орын алған. Бұл әрине ... бұл ... бір ... ... да ... ... дәуірінің алғашқы жартысында өмір сүрген бірқатар тайпалық
бірлестіктердің ... ... ... ... ... ... әлі оң ... таппай келеді. Көп жағдайда зерттеушілер бірін-бірі
қайталайды. Бұл, сірә, дереккөздерінен алынған мағлұматтардан ... ... ... ... ерте темір дәуірінің алғашқы кезеңінде
тіршілік еткен ... мен ... ... ... ... ... батыстық (кавказдық) және шығыстық (орта-азиялық)
деп екіге бөлуге болады. ... ерте ... ... өмір ... ... ... және ... Қазақстанның батыс аймақтарына
қоныстандырса, ... Орта Азия мен ... ... ... ... К.Ф. Смирнов исседондарды Оңтүстік Орал маңына, ал
отандық зерттеушілердердің ... ... ... ... «қоныстандырады».
Зерттеу барысында қарастырылған ерте ... ... ... ... ... ... ... көптеп кездеседі.
Келешектегі ізденістерде оларды белгілі бір археологиялық мәдениеттермен
байланыстыру қажеттілігі де байқалады.
1.2 ... ... ... ... және олардың көздері
Әрбір дәуірдің елеулі, кезеңді оқиғаларын заманының белгілі ақын-
жазушылары дастан-жырларға, ойшылдары ... ... ... ... ... ... ... халықтары мәдениетінің ғана емес, сонымен бірге бүкіл дүние
жүзі мәдениетінің тарихында елеулі орын ... ... ... ... зор. Сондай құнды рухани мұралардың қазақ ... де ... ... ... үшін ... мақтаныш.
Ежелгі мәдениет ескерткіштерінің ең бір кереметі, бүкіл ... ... ақын тас, ... тас – ... ... (VІІІ ... ғасырларда түркілер қоныстанған Алтай, Сібір, Орта және Орталық
Азия жерінде жазу, сызу, егін, әдебиет ... ... ... ... ... ... мен Талас аңғарынан табылған ескерткіштер
айғақ.
Орхон-Енисей жазу ... ... ... ... ... ... «Көне түрік» дәуірінде сай келеді. Шығыс Түркі құрамында өмір
сүрген ... осы ...... жазуын қолданып, осы жазу тілінде
сөйлеген. Орхон-Енисей жазу ескерткіштерінің ең көп табылған жері – ... ... және ... ... ... ... жазу ... мен қолдану өрісіне сай
Орхон-Енисей және Талас жазуы делініп екі топқа бөлінеді.
Енисей жазба мұралары. ... ... ... тас бетіндегі сына
жазуларының Енисей бойынан табылумен байланысты. ... ... ... мен ... ... ... де осындай жазбалар табылған. Енисей
жазбаларының жалпы саны - 85 ... ... ... кіші – гірім
жазбалармен қатар ірі тестер кездеседі. Енисей ескерткіштері ... ... ... ... ... Ең ... 10-15 жолдан, ең кішісі 1-2 жолдан
ғана тұрады. Қолданылуы жағынан Енисей ескерткіштері – ескі түрік ... ... ... ... ... Бұл жазу біртіндеп Орхон
өзені, одан Талас өзені ... ... Бұл ... ... жеке ... ... ... мен жетілдірілуінен де
байқалады. Енисей жазба ... ең көне ... ... ... Бұл ... ... ... белгілі мөлшерде отырықшы
болып, металл ... ... ... ел ... көрсетеді.
Орхон жазуы көне түркі мұраларының ішінде қазіргі ... ... ... ... көне ... ... тілінде жазылған. Ол кезде сонау
Cібірден ... Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... қараған болатын. VI ғасырдың ортасында қазіргі ... ... бас ... ... ... сол ... аяқ шенінде
батысы Каспий теңізіне, шығысы Корей бұғазына дейінгі ... ... ... ұлы ... ... Кейін келе Батыс Түркі және Шығыс ... деп ... екі ... қағандыққа бөлініп кеткені белгілі. Солай
бола тұра, V-VIII ... ... ... мен тас мүсіндерге сондай-
ақ кейбір ыдыстардың желгі, түбі және қабырғаларына ойылып жазылған көне
түркі жазбаларының ішіндегі ең ...... ... ... ... бойынан табылған бұл ескерткіштердің ішінде тасқа қашалып жазылған
3 тарихи мұра ерекше аталады. Оның біріншісі - 731 жылы ... хан ... ... – 735 жылы ... ... ... ал үшіншісі –
Тоныкөкке арналған ескерткіштер. ... ... ... профессор В.
Томсен мен Клеменц ханымның еңбектерінен мынадай мағлұмат ала аламыз: Орхон
жазбаларында көрсетілгеніндей, Тоныкөк деп ... ... ол – ... ... және ... ... құдасы болған адам. Қытай жазбаларында
Тоныкөк жайлы 716 жылы айтылған. Елтерістің ... ... ... үдесі туралы Қытай және Тоныкөк жазбаларында толық ... ... ... ... ... ... деп атайды. Оның себебі:
Сібірде айдауда жүрген швед офицері Страленберг пен ... ... ... ... ... өзі ... жат ... өз
елінің тілінде «руна» жазуы деп атаған еді. Бұл сөз ... ... ... ... ... ... ескерткіштері оқиғалар мерзімі, жазу стилі жағынан ескі түркі
жазуының соңғы – жаңа дәуірін ... Оның бер ... ... ... сірә,
халық арасына кеңінен тараған болу керек. Күлтегін ескtрткіштерінде мынадай
сөйлемдер кездеседі: «Түркі ... ... ел ... де мұнда бастым,
жаңылып кеткендеріңді де мұнда бастым. Барлық сөзімді айтар мәңгілік тасқа
бастым, бұдан қарап ... ... ... ... ... - ... ... осы жағдайлардың тамаша көрінісін берген. Бұл жерде
бұрын өз мемлекеті болған түркілердің қытайлардан жеңіліп, шамамен 50 ... ... ... болып, кейбір княздар ... ... ... ... ... қалғандығын айтады. Сонда жай халық: «Менің өзімнің
ханым бар, мемлекетім бар халық едім, енді менің мемлекетім ... ... - дей ... ... ... ... біз арасындағы күресті,
ханның халық өкілі ретінде күрес жүргізгендігін көреміз.
Орхон жазбаларында ... күш және ... рух ... ... ... одан ... жат ... кездеспейді, мәдениетті
деген халықтардан ... ... ... ... ... ләззат алу элементтері мұнда атымен жоқ. Жазба ескерткіште
империяның құралуы – халыққа көрсеткен ... ... ... ... әскери тұрмысқа келетін болсақ, әрбір, жауынгер соғыста ғана емес,
күнделікті ... де ... әрі ... ... керек екенін ескертіп
отырады.
Жазба ескерткіштегі Білге қаған –үлкен ел ... ... - ... даңқты батыры, Тоныкөк - әрі батыр, әрі шешен, ... ... ақыл ... ... жазбада Тоныкөк мемлекет қамын ойлайтын басшы
түрінде суреттелсе, Күлтегін өз ағасы ... ... ... ... ... оның ... сол ... ерліктің дара үлгісі ретінде беріледі.
Сол жазбалардың ішінде күні бүгінге дейін өз мәнін жоймаған шешендік ... мен өлең ... ... ... мен ... ... ... «Көрур көзум көрмес тег бопты, білер білігім білмес тег
бопты, «Түн ... ... ... ... ... ... ... күні бүгінге дейін тілімізде сол күйінде ... жазу ... ... ... аңғарынан табылған ескерткіштер
«Талас ескерткіштері» деп аталып жүр. Талас өзенінің бойынан, ... ... 23 ... ... ... ... ескерткіштер
көлемі тар көлемі әзірше өте шағын және сан жағынан да аз.
Талас алқабынан 1932 жылы табылған руна жазуы бар ... та ... Оның төрт ... да көне ... ... жазылған. Бұл алатаяқ
шыршадан жасалған. Оның ... да ... ... ... ... ... ... сақталуы. Орхон-Енисей ескерткіштері
тектес таңба-жазылуы, тастар Әулиеата түбінен, Талдықорған ... және ... ... ... ... ... түркі елі белгілі
бір аумақта өмір сүріп, өзіне лайық ... ... өзге де ... ... ... ... Орталықтары Енисей, Орхон, Селенгі,
Талас өзендерінің бойы, Минуевльск ойпаты, Алтай тауы, ... ... ... ... ... Оған Шығысы Хангай, Сарыөзеннен, батысы –
Карпат тауларына, Оңтүстігі – Қытайдың Аққорғанынан, Теріскейі – Ленаға
дейінгі ... ... ... ... ... халықтарының жазу-сызу
дәстүрінен қалған барлық мұралар енуі. Ғылым әлемінде түрік ... ... ... жазулар 2500 жылдан бері бар деп есептеледі.
Әзірге мәлім ... есеп ... көне ... ... тас ... 240-тай
қағаз бен теріге 310 беттей мәтін түсіпті. Маникей әріпімен 554 ... ... ... ... ... ... ... 10-ға жуық кітаптар
жасалыпты. Араб ... ... ... ... ... жалпы түрік
халықтары XVI ғасырға дейін оннан астам жазу үлгісін қолданып, ... ... ... ... ... ... атақты Күлтегін, Тонына, Білге, Бумын қағандар әрі
тарихи, әрі ... ... ... ... ... ... ... есімдерді ел жадында сақтау үшін сол заманның данагой
білімдарияры өркениеттің белгісі ... ... ... сына ... тас
бетіне түсірді.
Түркі тайпаларынан қалған бұл ескерткіштер көне дәуірдің қоғамдық
мәдени, әрі әдеби ... ... ... беретін жәдігерлер қазына
ретінде бүгінгі күні барлық түркі тектес халықтарға ортақ мұраға айналды.
Түркінің сары ... ішкі ... ... ... ... тастар қас
батырдың ерлігіндей сан ғасырларды аттап, өз заманының шындығымен қайғы-
қасіретін, ... ... еш ... күні ... жетіп отыр.
Болашақ ұрпаққа мұра етіп қалдырған көне түркілік жазба ескерткіштер ... ... ... ... ... ескерткіштер саны жыл санап
өсіп жатыр.
Түріктану ғылымы көне түркі ... ... ... әрі ... ... ... ... Енисей және Талас деп үш топқа
бөледі. Соның ішінде ... ... ... ... аймақтарынан
табылған ескерткіштердің тікелей жалғасы болып табылатын орта ... мен ... ... осмы ... ... ... Сан ... бойы іздестірудің барысында ... ... ағаш ... ... ... көне жазу ... ... жүйесі өзінгің құрылымы және тақтайға ойылғанымен басқа тас жазулардан
ерекшеленеді. Іле-шала Ертіс өзені бойынан қола айнадағы ... ал ... Іле ... ... ... ... ... тостағандағы жазу
табылды. Мұндай тарихи мәні зор жазулардың бүгінде Қазақстанның кез-келген
өңірінде өз сырын ішіне бүгіп жасырып ... ... ... ... ... ... ... одақтары өмір сүрген аймақтардан
руникалық жазумен ойылып жазылған үй-тұрмысына қажетті заттар, қой тастар
табылып ... Азия мен ... ... ... ... ... түркі
жазбалары Орхон таңбаларынан өзіндік ерекшелігімен дараланады. Мұнда ... ... ... ... ... жазулардағы барлық
таңбалардан бөлек өзгеше жазылған көне әріптер кездеседі. Мұның өзі түркі
жазуы ... ... ... жүйелі әліппе, жазу мәдениетіміздің
тереңде екенін аңғартады.
Ежелгі түркі ... ... ... ... да ... ... баршылық. Бұл материалдарды оқып білу әлі күнге
дейін кешуілдеп, ... ... ... ... мәліметтердің көбінен
әлі басы ашылмай келеді. Оған мына жағдай да себеп болды. Х ғасырда исламды
уағыздаушылар (арабтар мен түркілердің ... ... ... ... ... ... ... жасалған түркі мәдениетін ислам дініне құран
етті-құбыжыққа айналдырды, ... ұмыт ... Бұл ... кеңес үкіметі,
кезінде де толастамады. «Пантюризим» деген желеумен Түркі ... Ол ... ... ... де ... Мысалы, Мәскеуден шығатын
«Молодая гвардия» журналыныі (1990-№12№-256 ... ... А. ... тіл ... ... ... пікір айтты: «Мектеп, техникум,
жоғары оқу ... бұл ... ... ... ... ... ... деп жазды. «Өзімнің сұлу орыс тілім тұрғанда, қазақ тілінің не
керегі бар?» деп қана ... ... ... ... ... ... көшпелі
халықта жазу,сызу атымен болмаған» - деп бұл халықтарды кемсітеді. ... ... ... ... ... бәрі орыстардан алынған. Ендеше
ондай тілді үйретудің не мәнісі бар, - деп қорытады.
Көшпенділер өз тарихың VI ғасыр да Орхон-Енисей ... ... ... ... ... ойып ... орыс халқы әлі тарих ... ... Орыс ... ... ... ... әлі 300 жылдай уақыт бар еді.
Осыларды А. Хмелев мырза білсе ... ... әріп ... ... ... ауа ... ... ғасырдың алғашқы ширегінде біраз мағлұматтарды өзі шығарып ... ... ... Григорий Спасский жариялайды. Оның мақаласы
көп кешікпей латын тіліне аударылады да, Орхон ескерткіштері басқа елдердің
ғалымдарына да белгілі бола ... Бұл ... ... фин ... 1875 жылы ... екі рет экспедиция жіберіп, 1889 жылы «Енисей
жазбалары» деген атпен 32 таблицалы, 8 ... ... ... ... бір жай, ... ... ... бұл мұраларды фин
ғалымдары өз халқының ескерткіші деп ... ... ... бұл ... ... олар ... ... жылы орыс зерттеушісі Н.М. Ядринцев Орхон өзенінің бойынан, Енисей
өзені сағасынан табылған ескерткіштерден әлдеқайда үлкен ... ... ... ... ... төрт ... биік ... көреді.
Н. Ядринцев тасқа мынадай сыпаттама береді: биіктігі - 3,5 ... ені - 1,32 ... ... ... ені – 1,22 ... ... сайын
жіңішкере береді, жоғарғы бөлігі өрнектелген. Тастың төрт жағы бірдей
жазылған. Батысқа қараған бетінде ... ... да, ... ... бірдей
руналық жазумен толған.
Н. Ядринцевтің айтуына қарағанда, ... 25 ... ... ... ... жатыр. (кейінгі зерттеудің нәтижесінде бұл қытай
кірпішінен жасалған ... ... ... Осы қабырғаның жанынан
басы жоқ, мрамордан жасалған 7 ... ... ... ... ... ... басы бір-біріне қараған, қираған екі хайуанның мүсіні бар
(ғалымдар мұны ... ... ... белгісі болу керек деген болжам
айтады). Ал осы кіре ... ... ... 10-12 ... ... қарағанадам мүсіндес сын тастар ұзындығы 4,5 ... ... ... ... Мұқият зерттеудің нәтижесінде әлгі мүсіндердің осында
жерленген кісінің тіршілігінде өлтірген ... ... ... ... отыр.
Көп кешікпей Н. Ядринцев Россия археологтарының VІІІ конгресінде
ғалымдардың назарын сло ... ... көне ... аударады. Осыдан
бастап бұрын тек Енисей ескерткіштері деп қана ... ... ... енді
Орхон, яки Орхон-Енисей жазулары деген атқа ие болады.
Шамамен VІ ... орта ... ... ... ... ... мекен
еткен түрлі ру-тайпалар бірігіп, Түрік ... деп ... ... ... жақсы мәлім.
Міне, сол ежелгі түркі дәуірінің қоғамдық, әдеби ... ... ... ғажайып дастандар бар. Бұлар – «Күлтегін», «Білге қаған», және
«Тоныкөк» ... деп ... ... 1250 жыл ... үлкен құлпытастарға
қашап жазылған осы әдеби ескерткіштер идеялық мазмұны жағынан да, ... ... да күні ... ... оқушысын таңдандырып,
тамсандырып келеді.
Руна жазуындағы жәдігерліктер жанры туралы соңғы кезге ... ... ... жүр. Бұларды біресе прозалық шығарма десе, ... ... ... деп
келеді. Ал кейінгі кезде, әсірее, көрнекті совет ... И. ... «VІ – VІІІ ... ... поэзиясы» деген еңбегі басылып
шыққаннан ... руна ... ... ... ... туынды деп
танылады.
«Сонымен қатар дәл Стеблеваның ұғымындағыдай, ескерткіштегі ... ... ... ... өлең ... ... Қазақтың «Қозы
Көрпеш – Баян сұлу», «Алпамыс», «Қобыланды» тәрізді әйгілі ... өлең ... ... ... қара ... ... ... араласып отырады. Көне түркі авторлары, өзімізге әбден қанық
қазақтың батырлар жырларындағыдай, ... ... ... өткен оқиғаны
ақындық тәсілмен, үлкен пафоспен баяндай отырып, ... ... ... ... жыр ... қара ... жеткізіп те отырған. Әдетте
мұндай прозалық жолдардың көркем болуы шарт емес, керісінше ... ... баса мән ... Осы ... ... ... Қаған,
Тоныкөктерге арналған үш шығарманыңүшеуінде де кездестіреміз. Өз кейіпкерін
дәріптеуде, оның жойқын соғыстарда көрсеткен есепсіз ... ... ... ... бейнелеу тәсілдерін мол ... ... ... ... бір сәт ... баяндауды да қолданады. Мұны біз көне түркі
ғұламаларының эпикалық мұра жасаудағы қалыпты, дәстүрлі ... ме ... ... ... өлең ... назар аударайықшы:
Қаның судай ақты,
Сүйегің тау боп жатты...
Бек ... құл ... ... күң ... ... еңкейттік...
Еліміз қайта ел ... ... ... ... осы ... пен ... ... пен бейбітшілік, құлдық пен
тәуелсіздік жайында тебірене ... ... жыр ... ақын бұдан бір
мың екі жүз елу жылдай бұрын ... ... ... шумағы әсем айшық-
өрнектерге, сезім толғаныстарына, жанды бейнелерге толы бүгінгі өресі биік
поэзияның ... түп ... көне ... ... ... ... түрік қағанаты дәуірінде, дәлірек айтсақ VІІІ – ғасырда әрбір әрпі
құлпытасқа қашап жазылған, әрбір сөзі адамның жан ... ... ... ... ... ... ой-толғаныстарына толы, қадым
замандардан сақталып, бізге жеткен сөз патшасы бүгінгі ... да ... – оған ... ... ... ой мен ... ... жетелейді.
Қиыннан қиыстырып, айтар сөзін айшықтап, ... сан ... ... ... ... заман ақынының шеберлігіне таңырқап, талантына
тәнті боласыз.
Адамзаттың көркемдік талғамы ерте ... ... ... ... ... сөз ... тек көне түркілерде ғана емес,
өзге халықтарда да жиі ұшырайды. Мәселен, ежелгі вавилон елінің «Көрмегені
жоқ кісі» деп аталатын ... ... ... ... ... ... жылдар шамасында жазылыпты. Бұл адамның сұлулығы мен ұлылығы,
батырлығы мен асылдығы жайындағы гимн ... ... Ал, енді үнді ... да ... жазылған «Махабхарата» деген көркем туындысы адам
бойындағы асыл қасиеттерді жырлауға арналған. Бұл ... он ... ... жалпы көлемі екі жүз он төрт мың жол өлең ... ... ... ... даму жолында өзіне тән ерекшеліктері бар. Бұл
тарихи құндылықты зерделеп жарыққа шығару қай мемлекетте болмасын ... ... ... ... ... өткен тарихымызды зерттеу ... ... ... ... бай ... ... әлемін зерттеуде
ғалымдарымыздың негізгі еңбектері егемендіктен кейін ғана көріне бастады.
Түркі халықтарының көне дәуірдегі ұзақ ғасырлық мәдени ... ... ... ... Орхон-Енисей жазуына жататын маңыздылығы жағынан
баға жетпес құнды дүние.
Бізге жеткен Түркi ... да осы VII-VIII ... ... Орхон-
Енисей жазба ескерткіштері арқылы белгiлi болды. ... бiр ... ... ... өзенiнiң бойы мен қазiргi Монғол Халық
Республикасының астанасы Улан-Батордың ... 400 ... ... ... ... ... ... орналасқан. Оны алғаш ... ... ... ... Н. М. ... 1890 жылы Гейкель
басфин – угор ... 1901 жылы В. ... ... Орыс ғылым
Академиясының Экспедициялары ескерткiш орнатылған жерге барып, жазуды ... ... ... ... 1902 жылы ... ... консулы К.
Кэмппель Күлтегiн ескерткiшiне бiрсыпыра зертеу жұмысын жүргiздi. 1909 жылы
француз саяхатшысы Де Ля Кост келiп тексе, 1912 жылы ... В. Л. ... ... ... 1958 жылы ...... ... ғылыми
экспедициясы Күлтегiн ескерткiшiнiн орнына қазба жұмыстарын жүргiздi. Бұған
басшылық еткен чех археологы Л. Иисль. Бұл В.В. Радловтан кейiнгi ... ... едi. ... жұмыстары үстiнде қорған астынан екi кiсiнiң тасқа
әдемi ойылып жасалған бас мүсiнiн кездестiрдi. Оның бiрi ... ... ... ... анықталды.[1,13-б]
Күлтегiнге арналған ескерткiш пирамида тәрiздi. Биiктiгi 3,15 метр, ... ... ... 0,41 ... ... ... жағы бес ... айдаһардың суреттерi мен қаған таңбалары бейнеленген. Екiншi
жағында ескерткiштiң орнатылған күнi – ... ... 732 жыл деп ... ... бетінде 40 жол жазу бар, ол ескерткіштің сол жақ
бетіндегі 13 жол ... ... ... ... ... жол «Үлкен жазу» /КТБ/, ал 13 жол жазу кіші жазу /КТМ/ деп аталады. [2,
450-458-б]
Ескерткiш ... ... ... және көне ... ... ... бетiндегi Қытай жазуы 732 жылы Қытай императоры
Хусен-Цунг ... ... ... ... ... ... мәнi
айтылған. Қытай жазуы алғаш орысша, французша, ... ... ... ... кейiнгi кездерi түрiк тiлдерiне аударылды. Жазудын үстiнде қытайша ... бар, онда ... ... ... ... [3, ... ескерткішін зерттеуші ғалым Мырзатай Жолдасбековтың
аудармасында:
«Он оқүлым, түргiс қағанынан»
Мақраш таңбашы.
Оғуз ... ... ... ... ... Чур ... тұрғызуға,
Зер салынған жазба тасты тұрғызуға
Табғаш қағанынан зергершiсi
Чаң ... ... қой ... он ... күнi ... ... ... жетiсiнде жерледiк.
Мазарын, ою - өрнегiн, жазба тасын,
Мешiн жылы жетiншi айдын жиырма
жетiсiнде тегiз аяқтадық.
Күлтегiн өлгенде қырық жетi жаста едi.»
деп ... [4, ... ... ақыны белгілі ғалым Олжас Сүлейменовтың көне мұра
жөнiнiде 80 ... ... ... ұшып ... көне ... өз көзiмен көргеннiн және жазудың біраз бөлігінің бүлінгенін байқап,
Монголияның мәдениет Министрiне кiрiп ескерткiштердi ашық ... ... ... Бұл ... ... де, Алматыға да жеткізгендігін
айта келе «Ендi мiне, сол ... iске асып ... ... рухы ... оралды. Шын мәнiнде ешбiр халықта жазу мәдениеттi қалыптаспаған
кездiң өзiнде бiздiң бабаларымыз өз тарихын тасқа ... ... ... ... ... жатқызуға қимаған Еуропалықтардың пікірлерінің теріс екекдігін
дәлелдеді. [5, 5-б]
Күлтегiн бабамыздың ел-жұртының қамын жеген iсiне айқын ... ... ... көшiрмесi 2001 жылы 18 мамырда Астанадағы Л.Н.Гумилев
атындағы Еуразия ... ... ... Осы ... ... ... 10 жылдығына арналған «Байырғы
түркi мәдениетiнің жазба ескерткiштері» атты халықаралық ... ... өтуi ... ... ... ... ... жағынан түркі тілдес халықтарды жақындастыра түседі.
Ескерткіштің көшірмесін жасауға тікелей атсалысқан, ... ... ... Тасмағамбетовтың «Елдiк пен ерлiктiң ерекше ескерткiшi»
деген еңбегінде «Төл тарихымыздың ең көне ... бiрi, ... ... мақтанышы, ұлы қолбасшы Күлтегiннiң құрметiне орнатылған
ескерткiштiң ... ... ... өшкенiмiз жанып, өлгенiмiз
тiрiлгендей, зор ... ... атап ... ғалым Мырзатай Жолдасбеков сол конференцияда дүние жүзiнде дәл
осыған ұқсас он бес мыңдай ескерткiштер бар, оларды оқып, бiр ... ... ... ... ... ... ... уақытта жыл сайын
25 қараша – Түркi ескерткiштерiнiң күнi болып белгiлендi.
Кириллица мен латын жазуы мың ... ... ... ғана ... ... бабаларымыздың одан 600 жыл бурын тіл ... ... ... болғанын сол тасқа басылған таңбалы жазулар дәлелдейдi.
Ескi ... ... ... ... ... керек болса да өзі таққа
отырмай туған ағасы ... ... ... ... ... ... ... сол бағзы дәуiрдегі бабалардың дүниетанымы жоғары
деңгейде болғандығын «Көк түрiктердiң басқа ... ... ... ... ... ... ел басқару жүйесі қазіргі
заманғы үрдістей демократиялық ... ... ... олады.
Күлтегін жыры, париоттық рух беретін батырлық ... ... ... ... тек ... ғана емес Күлтегіннің батырлдығы мен ... Кіші ... 27-ші ... арғы ... ... ... арналған. Осы 27-ші бөлімінде Күлтегіннің ... ... ... ... екі ... ... құрадым. Сонды құрап,
біріккен халықты от-су қылмадым. Мен өзім қаған ... ... ... ... жыр жазуы 53 бөлімнен тұрса, соның 27-ден 53-ке ... ... ... және оның ... мол ... ... мағлұмат береді.
Қазіргі уақытта Күлтегінге арнап қойылған ескерткіш мәтіні жазулары 732
жылы, Білге қағанға ... ... ... жазу 735 ... ... да Орхон – Енисей ескерткітеріне жататын көптеген
құлыптас жазулардың 716-735 жж. аралығында ... деп ... ... ... ... баға ... ... байлығы. Бұл
құнды дүниенге түркі ... ... ғана емес ... қоса әлем
ғалымдарының ... ... ... ... ... және тіл ... зерттелуде, әлі талай ... ... ... ... 2001 жылы 18 ... ... Л. Н. ... атындағы Еуразия
Мемлекеттiк Университетiнiн бас ғимаратына орналастыруы ... ... ... Көне Түріктердің төл жазбаларының ... ... ... ... түседі.
1.3 Түркі халықтарының тарихы мен мәдениетінің сабақтастығы
Мәдениет- бүкіл адамзаттың тарихында жасалған материалдық және ... ... ... ... жаңа ... ... қоғам
тарихының заңды, мәдениттті жаңаша түрленуі болып саналады. Мәдениет
сананың, ... мен ... ... ... даму кезеңіндегі дәрежесін
көрсетеді.
Өткен замандағы музыка өнерінің негізгі мазмұны халық ... оның ... еді. Ел мұңы ән мен күй ... түрлі музыка аспаптарының сазымен
елден елге, жұрттан-жұртқа жайылып, өз арнасымен таралып ... ... ... ... ... ... өнер иелері: әнші, күйші,
жыршы, қобызшы, ... ... ... болды.
Еуразияда түркі тілдес халықтар қоныстанған жер аумағы, ... ... ... ... ... ... ... дейінгі
,шамамен алғанда13-14 миллион шаршы километр аймақты алып жатыр.
Түркі тілдес ... ... мен ... ... ... Шығыс пен
Батысты байланыстырып тұрған ежелгі көшпелі ... ... ... Кең ... ... ... олар ... шығысында
қытайлармен, солтүстік-батысында славяндармен, ал оңтүстігінде ... ... ... ... ... ... ... бола
отырып, жан-жақты өркендей бастады.
Түркі тілдес халықтардың ежелден мекендеп, қалыптасқан жері ... ... тұсы ... ... Оңтүстік Сібір Еділ бойы және Орал ... ... ... тілдес ұлттар мен ұлыстардың 25-нен астамы тұрып
жатыр. Шығыс ... ... және Кіші Азия мен ... ... мен ... жаңа қоныстану аймақтары пайда болды. Түркі
халықтары сонымен бірге саны көп ... ... ... ... ... ... Қаптауда (Кавказда) Балқан түбегінде және Дунай мен ... ... ... ... ... орналасқан Түркілер Ирандар
мәдениетін сусындатып, өз тілдерін, өз елдігін сақтады. Түркілердің ішінде
өзбек , түрік , ... , ... , ... және ... ... ... мен бірге шор, долған, қарайым, қыпшақ сияқты ұсақ ... ... ... тарихи тағдыры мен мәдениеті өз ұлттарына қарай әр түрлі
қалыптасты.
Орта Азия ... көп ... ... ... XIV-ғасырдың
екінші жартысынан бастап қайтадан өрлей бастады. ... ... ... ... ... ХV-XVII ... Самарқан, Бұқара
қалаларында кітап миниатюрасы өркендеді. Орта Азия өнерінің ... ... және ағаш пен ... ою-өрнек салу мектебі ашылып көрнекті
орын алды. Сондай-ақ сәулет өнерінде әсемдік элементі ретінде қолданылған
каллиграфия да ... ... қол ... ... фольклорлық дәстүрге өте бай халық . ... ... ... ... ... ... ән), дастан
(эпикалық жыр), мақам (бірнеше бөлімнен тұратын вокальды аспапты шығарма),
лапар ... ... ... әзіл ... әні). ... ... дутар, тарбур, копшай (үрмелі ағаштан ... ... ... жасалған), доира ,нагара, сафаиль, кайрак (соқпалы)
аспап.
Өзбек-қазақ ... өмір ... ... ... : Әбу ... , әл-
Фараби, Ибн Сина, Жәми ... ... ... ... ... мен Қазақстандағы философия мен қоғамдық ой ертедегі ... мен ... ... халықтардың рухани мұраларының дәстүрінде
қалыптасып дамыды. Оған ғылыми философиялық ойдың өкілдері әл-Хорезми, ... ... ... , Әбу ... ... ... зор ... қатарлы ұлы ойшыл ақын Әлішер Науаидың (1441-1501ж.) шығармаларында
дамытылды. Темір мен Темір ... ... ... ... ... ... жорығы жайындағы кітап», «Шайбанинама», «Шайбанияда»
т.б. ... ... ... ... ... музыка өнерінің ежелгі ескерткіштеріне бай, олар б.з.б
ІІІ-ІІ ғасырларға жатады. Парфиян патшалығының астанасы - Ниса ... ... ... ... ... ... ... Түрікмен
халық аспаптарының кейбір түрлері эллинистік дәуірлерден белгілі. Түрікмен
жерінде ... ... ... ... ... ... ... VI-ғасырдан бастап түрікмен музыкасының негізі қаланды.
ХІІ-ХІІІ ғасырдың ... ... ... ... ХІV ... ... ... хәне халықтық кәсіпқойлық шығармашылық
ерекшеленді. Халық ән өнері бір ... ... ... Оның ... той
(жар-жар) , бесік жырлары , қыздардың лирикалық әндері және еңбек әндері
енді. ... ... ... ... ... ... музыка аспаптарын жасады. Олар: дуптар, гиджак
(ішекті), дилли- тюидук, гопуз (үрмелі) т.б. музыкалық ... ... ... ... ... ... кемелденген орта
ғасырлар кезеңінде (әсіресе ХІ-ХІІ ғ.) феодалдық ... ... ... ... ... ... шырқау биігі - «Манас» эпосы. ... ... ... ... ... ... - тау арих атты ... ХVІ
ғасырда жазба түрінде ұшырысады. «Манас» эпосынан басқа «Кердейхан»,
«Қожаш», «Жаңыл мырза», ... және т.б. жыр ... ... тілдес өзге халықтар сияқты қырғыз халқының фольклорында да аңыз,
ертегі, мақал-мәтел, тұрмыс салт ... ... өріс алып мол ... ... ... ... ... тұрғыда дамыды. Вокальдық
музыка бір дауысты ән түрінде ... ... ... жеті ... ... ... ... және тұрмыс салт әндері: «Қос-ақ»,
«Жарамазан», еңбек әндері, «Күйген», «Секетай», бесік жырлары, ... ... және ... ... ... халқының музыка
аспаптары: қомыз (ішекті), қыл қиақ ... ағаш ... ... ... ... ... және ... бар.
Қырғыз - халық музыкалық мәдениеті негізінен қомызшылар мен ... ... ... ... ... ... түркі тілдес елдер ішіндегі
өзінің мәдениетке қосқан үлесімен ерекшеленеді.
Қазақ халқының мәдениеті - ... ... ... ... ... ... қазақ халқын құраған ұлыстар мен тайпалардың материалдық ... ... ... ... ... және жаңа ... ... сай дамып,
қалыптасып келеді.
XVIII-XIX ғ. феодалдық - патриархалдық қоғамның кемшіліктерін ... ... өзі ... ... ... ... болуына таңдана қарап «Адам
табиғатынан ақын және музыкант болып туады» - деп мойындауға мәжбүр болған.
Қазақ халқының ... ... ... келе ... және оның
күміс көмей, жезтаңдай әнші, бармағы майысқан күйші болғанын тарихшыларымыз
орынды сөз еткен. Өнердің халыққа кең тараған ... бірі ән мен ... ... ... қай ... ... шолу ... бүгінгі өмір
жастарымызға рухани тәрбие беруде зор мәні бар екенін білеміз.
Қазақ музыка мәдениетінің қайраткерлері классикалық , ... ... ... игере, халық шығармашылығының сарқылмас қазынасын түгел
пайдалана отырып, өз шығармаларында көркем ... ... ... ... ұлттық музыка мәдениетінің ішінде ән салу мен ән ... ... ... ... ... ... ... ортасы
мен екінші жартысында қазақ халқының арасынан шыққан өнер ... әнші ... ... ... ақын ... аз ... Олар:
Құрманғазы, Дәулеткерей, Тәттімбет, Дина, Сүгір және т.б. көптеген ... айта ... ... ... ән-музыка мәдениетінің дамуына
зор үлес қосқан әнші композиторларымыз Біржан, Мұхит, Естай, Нартай, ... ... ... ... ... Қашаубаев сияқты ұлы әншілерімізді мақтан
етіп айта аламыз.
1925жылы Парижде дүниежүзілік халықтар көрмесінде ұйымдастырылған өнер
шеберлерінің жарысында - Одақ ... ... ... ... ... ие
болды.
Әміре тыңдаушыларын таң қалдырып қазақ мәдениетін әлемге паш ... ... ... ... сонау жиырмасыншы жылдардағы шет елдерге өнер
таныту бүгінгі таңда үйреншікті жағдайға ... ... ... ... ... әуесқой спектакльдер, концерттік
бригадалар, халық ертегілерімен аңыздарына құрылған инсценировкалар көрсете
бастады. Бұл ... ... ... өнер ... құрудағы
алғашқы қадамдары болды.
Қазақ көркем өнерінің қазіргі ... ... ... мен ... қалаушылар-Ж..Шаин. Қ.Жандарбеков. ... ... Қ ... Ә.Үмбетбаева, Ш.Байсекова және т.б. көптеген
өнер тарландарымыз ... ... ... ... ... мәдениеттері заман талабына
сай жаңашылдық жолдармен ... ... ... ... пен ... бірге болып келеді.
«Біздің ұрпағымыздың алдында тұрған міндеттері жауапкершіліктері өте
көп. Біз өз күшімізді, асыл ... ... ... талантымызды дұрыс
пайдаланып, қажымай-талмай еңбек етсек ... ең ... ... ... ... ... асыра аламыз» - деп жазды қазақ қыздарының
ішінен шыққан композитор өнер тарланы Ғазиза ... ... ... ... бері, бірі қанап, бірі қаналғаннан
бері одан кейін де ұлт, ... ,ел ... бері ... ... ... ... Жер-Ана перзенттерінің арасындағы туыстықты, бір-бірінің
мәдени рухани ... ... ... ... ... Ұлы мекен түркі тілдес халықтар достығы арасында міне бүгінгі таңда
яғни ХХІ-ғасырға аман-есен ... ... ... ... бір ... мәдени қарым қатынас, оның ... . Орта Азия мен ... ... ... ... орын ... ... талабына сай үлкен жетістіктерге жетіп отыр.
Бүгінгі таңда Орта Азия мен Қазақстан халықтарының достықтары әлемдік
арнаны ... ... ... мен ... сана сезімдері өрістеп,
дамыған өркениетті халықтар қатарына еніп отыр.
2 ... ... және ... ... ... ... ... мен келісім - ұлтаралық қарым-қатынас мәдениеті
кемелдігінің өлшемі
Біздің пікірімізше, «ұлтаралық ұстаным» ұғымы – бұл ... ... ... ... ... әдет-ғұрпы, дәстүрлеріне деген саналы сый-
құрметі, интеллектуалды күш-қайратымен өзінің ғана емес, ... ... ... ... ... ... ... ұмтылысы, ұлттық
сезімге, ар-намысқа деген ... ... өзге ұлт ... ... ... ... мәдениет пен сый-құрметі.
Ұлтаралық ұстаным өзінің мәнді ішкі көрінісінде әр түрлі ұлттар
адамдарының көп ... ... ... ... ... ... ... сипаттайды.
Мұндай қарым-қатынас мәдениеті нәзік қамқорлық, кеңпейілділік, ... ... ... ... ... әрбір ұлттың ... мен ... ... ... ... талап етеді. Бұл
бүгінде жалпыадамзаттық ... ... ... Бұл ... ... қай ... ... қарамастан, әрбір адамның
жалпыадамзаттық борышы болып табылады.
Осыған орай, диплом ... ... мен ... ... екі ... ... ... атап өткен жөн. Біріншісі -
ұлтаралық қарым-қатынас ... ал ...... ... қарым-
қатынас мәдениеті немесе қарым-қатынас мәдениетінің ұлттық ... ... ... ... ... ... өзіндігінің
ерекшеліктері жатады. Оның мазмұны әрбір халықтың ... ... ... оның ... ортасы ерекшеліктерімен айқындалмай
қалмайды.
Ұлттық процестер әрбір ұлт шеңберінде дерексіз ... ... ... оның ... ... әр алуан әрі өзіндік түрленушілікке ұшырай
жүріп жатады.
Қарым-қатынас мәдениетінде ұлтішілік (ұлттық) ... ... ... ... ... Бұл екі деңгей өзара ... ... ... ... ... ... ... мәдени жетістіктері, дағдылары, қарым-қатынас сипаты, дәстүрлері, әдет-
ғұрпымен тығыз байланысты.
Ұлтаралық қарым-қатынас мәдениеті ұлттық ерекшелік ретінде қалыптасып,
бірақ, ... ... ... ... ... үшін ... болып кеткен
ұлтішілік қасиет-сипатты да бойында тұтады.
Ұлтішілік байланыстардың даму дәрежесімен көбіне-көп ... ... ... айқындалады. Ұлтаралық қарым-қатынас мәдениеті
жоғары ұлтішілік қарым-қатынас мәдениетімен мызғымас байланыста, өз ... ... тілі мен ... ... ... негізінде
қалыптасады. Сондықтан өз ... оның ... ... ... және ... ... деген өнегелік, қамқор, сый-құрметті
қатынасты тәрбиелеу жоғары ұлтаралық ... ... ... болып табылады.
Сонымен қатар, әрбір ұлттың ұлтішілік ... ... ... ... ... ... даму ... сондай-
ақ, ұлттық сана-сезім, ұлттық таным деңгейімен ... ... ... мен ... ... ... ... сезімдер, ұлттық дәстүрлер,
әдет-ғұрыптар, ұлттық тұрмыс ерекшеліктері сияқты элементтері ... ... ... ... белгілі бір табиғи-климаттық
жағдайларда, нақты табиғи-географиялық ... ... ... бұл ... ... ... ... ықпалын тигізеді.
Ұлтаралық қарым-қатынас мәдениеті қоғамның, халықтың, тұлғаның рухани
өмірінің белгілі бір ... ... ... ... Ол ... ... рухани байланысы деңгейін сипаттайды, бұл ретте ол ... ... ... ... ... ... дамуының саяси-әлеуметтік негізі
Қазақстанның барша халықтары дамуының тұрақтылығының маңызды факторы ... ... ... ... ... ... сипатталады.
Қоғамдағы әлеуметтік әділдіктің маңызды белгісі - қоғамдық өмірдің барлық
салаларының кешенді дамуы және олардың ... ... ... ... Дәл осы ... ел ... ... азаматтардың заң алдындағы
теңдігі, ұлттардың тең құқылығын, адам бостандығы мен ... іс ... ... жеке ... ... ... үшін ... туғызу –
көпұлтты халық бірлігінің, қазақстандық қоғамның экономикалық және саяси
тұрақтылығының, оның қарқынды ... ... ... ... мәдениетінің сыпайылық, әдептілік сияқты кішігірім
талаптарын бұзушылық, басқа ұлт адамдарына ... ... ... ... ... ... ... зор моральдық кесірін тигізеді.
Алайда, жоғары ұлтаралық қарым-қатынас мәдениеті тек гуманизм, достық
және ынтымақтастық принциптеріне негізделеді деп есептеу ... ... Оның ... ... - ... және рухани өндіріс нәтижелерімен
алмасушылық өндірісіндегі сұраныс пен ... ... ... ... пен жалпыға ортақ ынтымақтастық нормаларына,
жалпыадамзаттық құндылықтар мен ... ... ... ... өзара қарым-қатынас мәдениетінің қазақстандық үлгісі – бұл
қоғамдағы шиеленістік, қақтығыстық жағдайды жеңу ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... пен ... жек көрушілікке ұласып
кетпеуін алдын алу болып табылады. Қазақстан ... ... ... жеткізуі оның халқының ұжымдық субъекті ретінде және оның ... өз ... ... ... мәдениетін жоғары қоюында
болып отыр.
Осылайша, ... ... ... ... ...... шығармашылық күш-қарымын ашатын, ілгері ... ... ... ... ... ... тұтынушы әрі тудырушы ретінде
қалыптастыру деп санауға болады.
Бұл күрделі мәселені зерттеу барысында Қазақстандағы ұлтаралық қарым-
қатынас мәдениеті – бұл ... ... ... ... ... ... оның ... мен психологиясының маңызды жағын құрайтын
қасиеті ... ... ... ... ... Тұлғаның, оның
еркіндігінің дамуы, оның ой-өрісінің кеңеюі ... ... ... ... ... ... Бұны ... шарттастырады, бұл жерде тығыз диалектикалық тұтастықта алынған
жақсы ойластырылған ... ... ... әлеуметтік саясат және
мақсатқа сай идеялық-тәрбиелік жұмыс зор маңызға ие, ... ... ... ... оның ішінде, ұлтаралық қатынастарды одан әрі
үйлестіру міндеті шешіле ... ... ... ... ... ұлттық
ұстаным мемлекеттік саясат дәрежесіне көтерілген. ... ... бір түрі ... ... ... мәдениеті түрлі
ұлттық қауымдастықтар мүшелерінің бірлігін нығайтуға ықпал етіп ... ... ... сол ... өздерінің ішкі бірлігін көп
есе күшейтеді. Белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі ұлттар адамдарын
достық пен бауырластыққа, ынтымақтастық пен өзара ... ... ... ... ... ізгілікке, кішіпейілдікке, сыпайылыққа, дөрекілік пен
рақымсыздықты болдырмауға ... ... ... ... азаматтың ұлтаралық қарым-қатынас
мәдениеті оның өзін ... ... ... мемлекеттің мүшесі
ретінде сезінуін діттейді.
Белгілі ғалым Т.С.Сарсенбаевтің атап өткеніндей: «Ұлтаралық ... ... ең ... ... не ... ... ... қарым-қатынас ортасымен тығыз байланысты.
Ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру үшін тұлға мен ... ... ... ... ғана ... ... ... да
шешуші маңызға ие».
Берілген мәселенің Қазақстандағы ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетінің
теориясы мен тәжірибесі үшін ... ... ... ұлттық және
жалпыадамзаттық процестердің мазмұны мен формаларындағы өзгерістерін,
олардың ... мен ... ... ... ықпалын
айқындау мақсатқа сай болмақ.
Біздің республикамыз шеңберіндегі әр түрлі тенденциялар аясында осы
процестердің ... мен ... ... ... ұлтаралық қарым-қатынас
мәдениеті қалыптасуының негізгі бағыттарын сауаттылықпен ... ... ... ... ... формаларын табуға мүмкіндік
береді.
Дәл осы ... пен ... ... ... ... ... ... саясатын табысты жүзеге асырудың кепілі
болып табылады.
Біздің көпұлтты қоғамымыздың қазіргі даму кезеңін ... ... ... пен ... ... өзгерістерін бағалау
өлшемдерін дұрыс ... ... зор. Бұл ... ұлттық пен
жалпыадамзаттықты өзара қиылыспайтын, бір-бірінен тәуелсіз негіздер түрінде
қарастыруға болмайтынын атап көрсеткен жөн.
Тарихи тұрғыдан ұлттық және ... ... ... ... мен ... талдау үшін, ұлттық және жалпыадамзаттықты, сондай-
ақ, ... ... да ... ... ... ... жағдайлармен,
күллі қоғам мен әрбір жекелеген халықтардың, аймақтың даму деңгейімен
тікелей байланысында, қоғамдық өмірдің ... ... да ... ... алып ... әдістемелік маңызы зор.
Ұлт өміріндегі ұлттық ұстаным мен келісімнің арақатынасын сипаттау
барысында олар арақатынасты және ... ... бола ... әйтсе де,
екі өзара байланысты процестердің тең еместігі ... ... ... қажет. Бір жайғдайларда – ұлттық, ал, келесі жағдайларда
жалпыадамзаттық ... ... ... кезеңде ұлттық және жалпыадамзаттық
процестер өрісінде жаңа жағдай туындап, осыдан ... ... ... де орын ... атап ... жөн. Дәл осы ... жағдайлардағы
ерекше-ұлттықты, айрықша-ұлттықты зерттеу, танып-білу ұлтаралық міндеттің
шешілуі үшін зор ... ие. ... ... ... ... ... ... отырып, біздің мемлекетіміз ұлтаралық ... ... ... және ... және ... ... басқаруды реттеуге ұмтылады, бұл ұлтаралық ... ... ... ... ... ... ... құрамдас бөлігі ретінде, ұлтаралық
қарым-қатынас мәдениеті тұрғысында да ... ... ... ... ... ... ... және пайдалану
есебінен ерекше маңызға ие болады. Бұл жерде моральдың рөлі зор, ол ... ... ... ... ... ... ... қызмет атқарады.
Ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетін бекіте түсу үшін ... ... ... ... ... ... өмір сүріп, жұмыс істейтін салауатты
микроәлеуметтік орта да ... ... ... ... ... ... бріктіруші факторы ретінде конституциялық
ережелерге ... және ең ... ... ... ... ... мен ережелерге және гуманизм принципіне негізделген
идеялар болуы шарт. Бұл өз кезегінде ұлттар мен ... ... ... ... достық, серіктестік қарым-қатынастың дамуын және
әлемдік өркениеттің жаңа құндылықтарын сезінуді бекіте ... ... ... ... ... - әділ шындық. Егер
басқа халықтардың, олардың ... ... ... ... ... ... ... мәдениеті туралы айтуға
болмайды. Бұл халықтың барлық әлеуметтік категорияларына қатысты, бірақ,
зиялы қауым үшін ... ... ие. ... ... ... ... рөлі зор. Дәл осы зиялы ... ... ... ... ... үлгі ... ... – бұл әр түрлі ұлттар адамдарын өндірістен бастап
рухани өмір ... ... ... ... ... ... бірлестіретін ортақтық. Дәл сонымен ұлтаралық қарым-
қатынас мәдениетіндегі жалпыадамзаттық сипатталады. Ол ... ... ... мен ... ... әлдене ортақтықты танытып
қана қоймайды, сондай-ақ, ... ... ... маңызды шарты
болып табылады. Ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетінің қалыптасуы мен дамуы
ұлттар мен ... ... ... ... ... дамуы негізінде жүреді. Онда халықтардың күллі ... ... ... қарым-қатынас мәдениеті мазмұнында олардың мүдделері
мен мақсаттары, тарихи тағдырларының ортақтығы ... ... ... ... ... ... ... рухани салаға дейінгі өмірдің барлық ... ... мен ... ... қатынастары барлығына сілтейді.
«Ұлтаралық қарым-қатынас мәдениеті» ұғымы мазмұнынан ... өз ... ... ... ... ... тартылушылығын,
басқа ұлттардың рухани байлығына деген сый-құрметін, олардың тағдырларына
қатынастылығы сезімін, тағы басқаларды алып ... ... ... ... өз ... адамзаттық биік адамгершілік-өнегелік
мұраттарын жинақтайды. Бұл Қазақстан халықтары өмірінің түрлі салаларында:
еңбек ... ірі ... ... ... ... ... ... жәрдемде, жалпыхалықтық шараларды, мәдениет мейрамдары, спорттық
сайыстарды өткізуде, шетелдік ... мен ... және ... ... ... ... бен ... қолдау
көрсетуде материалдық көрінісін табуда.
Ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетіндегі ұлттық пен ... ... ... ... ... ... салаларында жүреді.
Көпқырлы халық тұрмыс-тіршілігінің көпұлтты ... ... ... ортақ қарым-қатынас және мінез-құлық ... ... ... ... ... ... ... ұлттық сана-
сезімнің өсуін шарттастырған, жалпыадамзаттық және ұлттық құндылықтардың
ішіндегі үздіктерін ... жаңа ... ... ... ... ... жоғарыда айтылғандардан ұлтаралық қарым-
қатынас мәдениетіндегі ұлттық пен жалпыадамзаттықтың бірлігі – ... ... ... жасауға болады. Ол мазмұн мен форманың диалектикасы
арқылы ашылады. Форма мазмұнды ... ... ... ... мәдениетте де айрықша-ұлттық формалардың ... ... ... ... ... тұтастай
алғандағы әрбір ұлттар мен ұлыстардың мүдделерінің, оның ішінде, рухани ... ... ... діттейді.
Дипломдық жұмыста ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетіндегі ... ... ... ... мен ... ... және ... өзара мүдделері сәйкес келген жағдайда ғана қол ... атап ... ... ... ... ұстаным мен келісімнің
өзара әрекеттестігі мен өзара сіңісуінің бірлігі ұлттық қатынастардың түрлі
салалары мен деңгейлерінде ... ... ... ... ... оған тән ішкі қайшылықтарды жою арқылы дамушы ... ... ... ... дамуының объективті бағыттарының
талдануы, ... ... ... ... ... ... алынуы
ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетін жетілдірудің, әлеуметтік-этникалық дау-
дамайлардың алдын-алудың ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетіндегі
ұлттық ұстаным: ерекшеліктері мен проблемалары
Диплом жұмысында ... ... ... бар ... ... және жалпыадамзаттық үйлесімділік пен ынтымақтастық негізінде
ұлттық рухани дамуға, ұлттық ... мен ... ... ... ... ерекшеліктеріне деген қамқорлыққа кең жол ... ... ... ашық ... ... мәдениет өз
ұлтының бет-бейнесін түрлендіре, оны байытып қана қоймайды, сондай-ақ, ... ... ... де ... ... ... ... бөлігі болып табыла отырып, әрбір мәдениет рухани
құндылықтарды ... ... әрі ... ... ... ... бір ... жалпыадамзаттық сипатқа да ие болады. Теория
қабылдап, өмір сынап, қабылдаған нәрселер бар. ... ... ... ... ... пен ... мәселелерін
диалектикалық тұрғыдан қарастыру да кіреді. Бұдан ұлттық ... ... ... ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтардың табиғи
үйлестігі, көпұлтты Қазақстан Республикасының идеялық және ... ... ... ... ... қазіргі кезеңдегі Қазақстандағы мәдени жағдайды үшке
бөліп көрсетуге ... ... бұл ... ... рухани бастауларды
біріктіретін дүниежүзілік мәдениет; екіншіден, елімізде ... әр ... мен ... ... ... ... бұнда туындайтын
жалпықазақстандық мәдениет; және, үшіншіден, еліміздің байырғы халқының
ұлттық мәдениеті. ... ... ... ... мәдениет жеке,
шектеулі әлемде ... ете ... ... ұлт тек бір ғана ... ... өмір ... дами алмайтындығын бекіте түсуде.
Сонымен қатар, қазақстандық және шетелдік ғылыми әдебиеттерде ... іс ... ... ... ... шығармалар туындап, олар
ұлттық сана-сезімінің артуына және онда ортақ белгі сипаттардың көрініс
табуына септігін тигізген. ... ... ... Ю.Бондаревтің, Р.Ғамзатовтың және көптеген ойшылдар мен
жазушылардың шығармаларында халықтың ұлттық ... ... ... шынайы бейнеленген. Сол себепті де, ... ... қана ... ... ... ... та, оған ... әлемдік
шеңберде жалпыхалықтық та болып табылады.
Біздің көзқарасымызша, ұлттың ең құнды байлығы ... ... ... ... ұлттық мәдениеттің өзіндік тектік қоры, тілі ... ... ... тіл ... ... ... ... орында
тұрмайды, қайта, әрбір ... ... ... дербестігі болып табылады,
өйткені, оның өмірі адам ой қорытатын тілдің сақталуына ... ... ... атап ... «Тіл – ... жан-жүрегі, оның
этникалық сана-сезімінің қасиетті мұрасы. Тіл – адамдар арасындағы өзара
қарым-қатынас байланысын нығайта түсетін ең ... ... ... тіл – ... сезімді жеткізудің маңызды құралы, тәрбие және
ұлттың сақталуы мен дамуының құралы. Туған тіл қазынасына бір буын ... бір буын ... ... ... ... ... ... ой-таным жемістерін, шеккен қайғы мен бастан ... ... Бір ... ... ... бүкіл рухани өмірінің ізін
халық ұқыптылықпен халықтық сөзде сақтайды. ... ... ... ... ... ... Дәл сол себептен, ... ... ... ... ... тілдің беделін қалпына келтіру
үшін көптеген шаралар жүргізілуде. Осыған орай, елімізде «Тіл ... ... ... ... ... ... тілдердің қызметі мен
дамуының мемлекеттік бағдарламасы да жасалып жатыр.
Бұған қоса, Қазақстандағы ұлтаралық ... ... ... ... ... ... ... қатпарларын танудың,
ынтымақтастық және ұлтаралық қарым-қатынас тілі – орыс тілі болып табылады.
Қазіргі таңда ол ... ... ... ... ... ғана ... ... қатар, халықтардың өзінің және олардың ұлттық
мәдениеттерінің дамуы ... ... де ... ... ... ... ... біріншіден,
интернационалдық, жалпыадамзаттық мәдениеттің көрініс табуының айрықша
формасы; екіншіден, бұл - ... ... ... ... мінезде, салт-
ғұрыптар мен дәстүрлерде, көркем-бейнелік ойлау ... ... ... ... ... ... ... бірлігі, кешені;
үшіншіден, бұл - халықтар арасындағы қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... бір жиынтығы.
Ұлттықты таптық-әлеуметтік, кәсіби әлеуметтік, демографиялық-әлеуметтік
адамдар қауымдастығының жиынтығы ретінде ... ... ... ... жалпыадамзаттық, саяси-таптық және айрықша-ұлттық
құндылықтар құрылымы ретінде, тарихи өткен мен қазіргі ... ... ... оның ... туралы нақты түсінік береді.
Біздің көзқарасымызша, қоғамымыздың жаңаруы, модернизациялануы
жағдайында ұлттық ... мен ... ... ... негізгі фактор Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ету және оның ... шешу құқықтарының аясын кеңейту, әрбір азаматтың ... ... мен ... ... ... ... ... табылады.
Сонымен қатар, ұлттық мәдениеттердің өзара байытылуы мен ықпалдастығына ... ... ... ... мәдениетіндегі ұлттықтың
бекуіне және «тұрғылықты, байырғы» да, ... ... ... ... ... ... арта ... төл мәдени құндылықтарына мұқтаждық
талаптарын қамтамасыз ету және Қазақстан Республикасындағы ұлтаралық қарым-
қатынас мәдениетіндегі ұлттықты ... да осы ... ... ... ... ... зерделеп, қалыптастыруға әр түрлі саяси
күштер: саяси партиялар, қоғамдық-саяси қозғалыстар мен ұйымдар және,
әрине, ... ... ... орталық элементі – мемлекет қатысады.
Мемлекеттік мүдде өз ... ... ... ... өміріне қатысуы
арқылы өздерінің мүдделерін жеткізуші ұлттық, әлеуметтік топтардың
мүдделерін ... ала ... ... ... ... ... мәселесін шешу қажеттігімен айқындалады. Сондықтан «қоғамдық және саяси
өмірге белсене қатысу ұлттық саяси дамуының бір ... ... ... ... және ... ... қалай байланысты болса, ұлтаралық
қарым-қатынас мәдениеті аясындағы ... және ... ... ... байланысты.
Біздің көзқарасымызшы, Қазақстан сияқты көпұлтты және көпконфессиялы
елде кемел ... ... әр ... саяси топтардың мүдделерін үйлестіріп,
жинақтау институты ретінде көріне алады. Азаматтық қоғам өз ... ... ... отырып, әр текті қоғам элементтерінің
бірлесуіне септігін тигізеді. Бұл ... ... ... мен ... ... Тұтастай алғанда, азаматтық қоғам этникалық, діни және
басқа да әлеуметтік топтардың мүдделерінен ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік біріктіруші категория
ретінде көрінеді. Берілген категория аясында жиынтық ... ел ... ... ... ... ... ... ұлттық мүдделерді
қалыптастыру процесінде жетілген азаматтық ... рөлі ... ... ... ... ... ... құрамды қоғамның әр түрлі
топтарының әлеуметтік маңызды мұқтаждықтарын жеткізуге септеседі. Көпұлтты
ел үшін ... ... ... ... ... ... бірақ,
ұлттық мүддені қалыптастыруда этникалық емес, әлеуметтік компонент басым
болуы тиіс, өйткені, дәл осы ... ... ... ... күші болып табылады.
Күрделі географиялық және геосаяси жағдайларды игеру үшін орасан ... ... ... ... кеңістігі, этникалық алуандық,
ұлттық мінез ерекшеліктері ұлттық мүдделер ретінде аумақтық тұтастық және
сыртқы қауіпсіздікке кепіл болу, сондай-ақ, ... ... ... ... ... ... тіршілік ету формаларын ... ... ... негіз ретіндегі мемлекетті барынша
нығайтушылықты ұлттық мүдделер ретінде ... Сол ... ... ... ... ... басым түрде мемлекеттік
мүдделер болып шығады.
Осыған орай, зерттеу жұмысында Қазақстан құрамы ... ... ... ... өз ұлттық мүдделерін жалпыхалықтық, жалпықазақстандық
мүдделер ... ... баса ... ... ... қоғам мен қазақстандық мемлекет мүдделерінің бірлігі ретінде
көрінеді. ... ... ... ... Республикасының
Президенті, Қазақстан Республикасының Парламенті және басқа да ... ... ... ... партиялар, қоғамдық бірлестіктер мен
ұйымдар, елдің қоғамдық-саяси өміріне ... ... ... ақпарат құралдары және т.б. қалыптастырады. Қазақстанның ұлттық
мүдделері Қазақстан Республикасының ... ... ... және сот ... іс-қызметі арқылы өмірге бойлауы тиіс.
Осылайша, Қазақстандағы ұлтаралық қарым-қатынас ... ... ... тікелей емес, нақты әрекеттер арқылы көрініс табады, ... ішкі ... ... ... ... етуге және ұлттық
мүдделерге ... ел ... және ... ... саяси мақсаттарға қол
жеткізуге бағытталған мемлекеттің қызмет-қайраткерлігі болып табылады.
Қазіргі заманғы ... өз ... ... ... жолмен іске
асыра отырып, өзінде бар бүкіл көптүрлі мүмкіндіктерді: әлемдік саясат
субъектілерімен қарсыластықты емес, ... нық ... ... ... ... жекелеген елмен бір салада ынтымақтастық, серіктестік,
ал, екіншісінде бәсекелестікті жүзеге асыру мүмкін болатын ... ... ... ... серіктестік; ығыстырушылық немесе
ығысушылық емес, ұстанымды сыртқы саяси стратегия; оқшауланушылыққа бармай,
жаһандық және ... ... ... етуге мүмкіндік беретін әр
түрлі геосаяси бірліктерден «теңгермелі алшақтаушылық», т.б. мүмкіндіктерін
пайдалануға қабілетті.
Сонымен, ... ... ... ... ... ... ретіндегі ұлттық мүдде ... мен ... ... даму ... ... мұқтаждықтарын зерделеуін
білдіреді; екіншіден, қазақстандықтардың ұлттық мүдделері ұлтаралық ... ... және ... ... ... міндеттерін
айқындауға тікелей ықпал етеді; үшіншіден, ... ... ... ... ішкі және ... ... саяси
мақсаттарға қол жеткізу жолымен іске асырылады; төртіншіден, ... ... ... ... қатынастардың іске асырылуы
мемлекеттің жиынтықты қуатына тәуелді; бесіншіден, ... және ... ... ... ... халықтардың қоғамдық бірлесуі мен
топтасуына, ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетінің нығаюына ... ... ... және ... ... ... атақты ақыны А.С.Пушкин өзінің бір сөзінде «Біз ... ... ... ... ... еді. ... ... үй
іші тәрбиесіне танданған көптеген орыс ғалымдары қазақ халқының тәрбие беру
процесіне жоғары баға беріп отырған.
Қазақ тағылымының ... ... ...... ... ... шынайы көз-қарасы, бостандыққа, еркіндікке, тәуелсіздік
дербестікке ұмтылысы. Бұл алдан күткен арманы, ойға алған негізгі мақсаты.
Тәрбие – ... үшін ... ... ... ...... оқулығы.
Біздің халқымыз ерте заманнан бері бала тәрбиесіне ерекше мән беріп,
жас жеткіншектің нағыз адам болуына өз ... ... ... ... ... ... сөз ... Жас баланы жастайынан өз ана
тілінде ... таза ... ... ... үлкенді
сыйлауға үйретуде халық педагогикасының алатын орны ерекше. ... ... ... ... ... ... оқу үдерісі барысында өзге жол
іздемей-ақ халық ... бой ... ... Бұл ... ... эстетикалық тәрбие жұмысы оқушының өмірінде маңызды рөл атқарады.
Себебі эстетикалық тәрбие әр баланың бойында ... ... ... ел ... ... ... борышына саналы қарауға зор
ықпал жасайды. Эстетикалық тәрбие жоғарыда айтылған салт -дәстүр, тіл өнері
негізінде жүргізілген уақытта ғана оқушыға үлкен әсер ... ... ... ... ... ... негіздік ұстаным мен қоғамның рухани мәдениеті құндылығы болып
табылады, бұдан адам мен қоғам, азамат пен ... жеке ... мен ... ... жеке және ... ... ... жиынтық түрде
көрініс табады. Дамыған патриоттық сана адам мен ... ... ... ... ... болып табылатын оның Отаны, Атамекені
арасындағы жоғары дәрежедегі ... ... өз ... ... ... кезеңдерінде патриотизм адамдардың қоғамға қатысты парызын,
өз мемлекетіне қатысты ... ... ... ... ... байланысты болған».
Патриоттық тәрбие тұлға қалыптасуының құрамдас бөлігі болып ... ... ... білімдері азаматтық борыш ұстанымымен, жекебастық
мүдделері қоғамдық ұстанымдармен астасып жататын тіршілік әрекеті ... ... етуі ... ... ... үшін барынша жақын әрі мейлінше маңызды
қоршаған әлем ретіндегі ... ... ... ... ... нысандар, қатынастар, символдар мен нормалар шоғырланады.
Жүзжылдықтар бойы қалыптасқан ... ... ... ... үлгісі қазақстандық қоғамда тамыр жая алмады. Қазіргі заманғы
дүниеде әрбір елдің өз ... ... ... ерекшелігін қорғауы – бұл
мемлекеттік саясат пен халықаралық қатынастардың маңызды ... ... ... ... тұлғасын бағдар ететін тәрбие жеткілікті тиімді
емес. Бұндай тәрбие ... қара ... ... ... ... қоғам» өкілдері шығады. Сол себепті, бүгінде біз қоғамды осындай
дәрежеге жеткізбеуіміздің жолын іздеуіміз ... ... ... ... Кенжалиннің әділ атап ... ... ... ... ... ... ада болуы
тиіс. Себебі, әлеуметтік әділетсіздік, принципсіздік орын ... ... ... сезімін оятатын факторлар жойылады. Ал ондай сезімі,
отаншылдық рухы сөнген елдің болашағы да ... ... ... ... ... ... ойымызша, қазақстандық патриотизмнің дәстүршілдік
және жаңашылдық сыпатына айрықша назар аударып отырған абзал».
Ұлтаралық қарым-қатынас мәдениеті – бұл, ... ... ... және саяси-әлеуметтік әлеуетінің тәжірибе жүзіндегі көрінісі.
Өкінішке ... ... ... «ұлттық»-ты жалпыадамзаттықтың
игілігіне жұмыс істейтін факторға айналдыру мүмкіндіктері әлі де әлсіз
пайдаланылуда. Ал, ... ... ... өздерінің ұлттық
қатынастар жүйесіндегі дамуы мен тәжірибе жүзіне асуы үйлестігіне жету
қиын. Ал, ... ... ... іс ... ... ұлтаралық қатынастардың ұдайы өндірісінің ... ... ... ... және ... ... де.
Қазақ халқының дәстүрлері негізінде жүзеге асырылатын патриоттық тәрбие
әлеуметтендіру үдерісін тұлғаға дәл осы ... ... ... ... өз ... ... өз ... әлеуметтік дүниенің ғылымына,
мәдениетіне, рухани құндылықтарына қосатын ... үшін ... ... өз ... ... ... ... мүмкіндік беретін деңгейге
жеткізеді. Тек тұлға ғана өзінің Отанға деген ... ... ... ... ... ... Сол себепті, патриотизм де ... даму ... ... аса ... ... ... ретінде
түсініледі.
Патриотизмді қалыптастыру - бұл мемлекеттік міндет, қоғамның ... ... ... ... ... ... жекелеген қырлары
мемлекеттің, Отанның, Атамекеннің ... мен ... ... алып ... ... қатынастардың мәні мен
құндылықтарын зерделеу тәсілі ретінде көрінеді. ... ... ... ... ... оның ... ... әлеуметтің, халықтың
әлеуметтік психологиясының ерекшеліктері толымды көрініс табатын ... ... мәні мен ... ... ... жүйелі дамуы.
Патриотизм міндетті түрде тұлғаның ... ... ... өйткені, оның өзі еңбекте табыстарға жету ... ... ... ... ... ету үшін биік ... ... табылады.
Ата-бабаларымызға, қазақ халқының дарынына, оның Қазақстанның мақтанышы
ғана емес, әлемдік өркениеттің игілігіне айналған ... ... ... ... құрмет сезімдерін тәрбиелеу ұлтаралық қарым-қатынас
мәдениетін қалыптастырудың ... ... бірі ... табылады.
Жалпы әлеуметтік тұрақтылықты, ең әуелі, саяси тұрақтылықты негізгі
қызметтерін сатылы түрде, бірізді атқаратын ... жүйе ... ... бұл оның ... ... мен қайшылықтарды дер кезінде анықтап,
оларды шешудің сәйкес ... ... ... ... ... өз іс-қызметінде тек заңдар мен басқа да нормативтік
актілерге сүйенетін мемлекет ... ... ... Осы арқылы
жүйенің қызмет ету ... ... ... Бұл ... ... билік субъектілерінің қызмет-қайраткерлігін бақылау зор маңызға ие
болады.
Алайда, ... оның ... ... ... ... дамуына қарай, азаматтардың жүзеге асыратын шынайы
саясаты, ... ... ... ... ... ... ... күшеюіне қарай едәуір нығайып, мейлінше тұрақты бола түседі. Бұл
жағдайда ... сана ... ... ... ... ... ... күшті тұрақтандырушы факторы маңызын иеленеді.
Жоғары да айтылып кеткендей, дәл осы ... ... ... ... ... ... саяси жіктелуіне, бөлінісіне
әкеле алады. Ақпараттық-бағдарлық тұрғыда дәл осы патриоттық ... ... ... жүйе туралы саналы білімді бойына ... ... ... ... ... ... болып табылады. Дәл
осы патриотизм адамның өз Отанында үстемдік ететін ... ... ... ... ... оған қарсы болып, күресуінің негізгі
себептерінің біріне айналады.
Осылайша, кеңінен ... ... ... ролі саяси
қатынастарды тікелей ... ... ... ... ... патриотизм саяси билікке тікелей ықпал ... ... ... ... ... ... және ... қолдау жасайды; қоғамның саяси мәдениетін қалыптастырады және
т.б.
Шынайы патриотизмді жаңғырту – Қазақстанды жаңғыртуға жасалған қадам.
Дәл осы ... ... ... ... ... сана мен ... және
мемлекеттік жүйелер тұғырының негізгі элементтерінің бірі болып табылады,
олардың тіршілік әрекеті мен ... ... ... негізін
құрайды.
Қазақстанда жаңа әлеуметтік құрылым орнықты. Қоғам ... әрі ... ... ... енді. Бұл өзгерістер бұқаралық сананың және,
сәйкесінше, ... ... ішкі ... ... ... алып ... Бұқаралық та, патриоттық та сана иесі ... ... ... ... ... – тарих пен мемлекеттің өзегі, және
де, бұқаралық сана мен ... ... ... ол жаңа ... танылды. Іс жүзінде салыстырмалы тұрақтылыққа, экономикалық
өрлеуге, билік ... ... қол ... ... қоғам тұрақтылығының қуатты факторы ретіндегі
патриотизмнің саяси-әлеуметтік маңызы аса зор. Оның ... ... ... ... ... келтірмесі анық. Бұған қоса,
оның осы тұтастырушы, ... ... ... ... даму ... бола ... ... қазақ халқына да, сол тәрізді, Қазақстан бірден-
бір Отаны болып табылатын басқа халықтарға да тән екендігін атап ... ... ... ... ... патриотизмінен бастау алады, алайда,
ол Қазақстанның құрамына жаңадан еніп отырған басқа халықтарды да шарпиды.
Профессор Р.Б.Әбсаттаровтың атап ... ... ... – бұл ... оның ... ... бір патриоттық
көзқарастарды, пікір-пайымдарды, нормалар мен принциптерді қалыптастыру,
сондай-ақ, оны сол көзқарастар мен принциптерге сәйкес ... ... әсер ету ... ... ... ... ... жетелейді, қазақстандық азаматқа ұлттық өмірге тар өріс ... ... ... ... және ... адамды екіұдай күйге
түсіретін ... ... ... ... [3]. Сондықтан, бүгінгі
таңда біздің бүкіл патриоттық тәрбие жұмысымыздың міндеті – ... ... ... ... ... ... Қазақстан патриоттарының сезімдері мен іс-әрекеттері Отанға
(елге, Қазақстанға) және оның халқына бағытталған. ... – бұл ... оның ... ... ... өзінің халқына, Атамекеніне деген
сүйіспеншілік болып табылады. Бұл өз ... ... ... ... ... халқының абыройын асыратын қазақстандық
азаматтардың күнделікті өмірінде ... ... ... ол Отан мен ... ... ... сындарлы жағдайларда, әсіресе, айшықты әрі қарқынды
түрде туындайды. Күнделікті тіршілікте ол ... ... ... ... ... ... ... өлкені батыл
қорғауға, өз ... ... ... ... ... ... тиіс ... бұзылмауын, қоғамдық құрылыстың
мызғымастығын қамтамасыз етуге даярлайтын ... ... ... ... ... ой-зерде, биік өнегелі мінез-құлық нәтижесі ретіндегі
патриотизм іс жүзіне асыру үдерісінде жаңа ... ...... әрбір адал азаматының саяси қызмет-қайраткерлігінің нышанына
айналуда. Ол Қазақстанның гүлденуі, қазақстандық азаматтардың әл-ауқаты
артуы ... ... ... және шығармашылық тұрғыдан ... ... ... институттардың өмірі мен іс-қызметінің өзекті
мәселесі болып ... ... ... ... ... қыры ... өз
Отанының игілігіне, мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... дамыған ел ретіндегі
Қазақстанның қайта жаңғыруының ... ... ... ... ... күрделі рухани және саяси-әлеуметтік құбылыс ретіндегі
қазақстандық патриотизм Отанды қорғау, нығайту және ... ... ... ... ... ... ұғынатын тұлғаның руханилығы,
азаматтығы және саяси-әлеуметтік белсенділігінің бірлігі ... ... бұл кез ... ... ... ... міндеті екендігі мәлім жайт.
Ұлтаралық қарым-қатынас мәдениеті ... ... ... ... іске ... ең ... әлемдік мәдениет
жетістіктерін, жалпыадамзаттық құндылықтар ... ... үшін ... ... Жалпыадамзаттық құндылықтарды меңгеру – бұл басқа
халықтардың мәдениеттерінде бар және ... ... ... ... ... ... ... бағалай білу, барша халықтар тудырып,
қастерлейтіннің бәрін қорғау, сақтау. Жалпыадамзаттық құндылықтар – ... ... ... ... ... ... не ... қоғаммен
я мәдениетпен, не нақты тарихи кезеңмен байланыстырмай-ақ қабылдайтын, ... ... ... ... түрлі діндерді, түрлі дәуірлерді
жақындастырып, туыстастыратын ... ... ... ... мәдениеті тәрбиесіндегі ұлттық пен интерұлттықтың
бірлігі ретінде, жалпы мен жекенің, объективті мен ... ... ... ... ... ... жөн. ... қарым-қатынас
мәдениеті тәрбиесіндегі ұлттық пен жалпыадамзаттықтың бірлігі адамзаттың
ортақ ... ... ... ... емес, қайта бір-бірін
толықтырып, дамытатын белгілі бір ұлттық тұғырлы құндылықтар мен ... ... ... ... ... ... ... халықты бір мезгілде, ұлттық өзіндік
сәйкестігін қамтамасыз ете ... ... ... ... алға ... Қазақстандықтардың ұлтаралық қарым-қатынас мәдениеті
тәрбиесіндегі ұлттық пен ... ... іске ...... ... ... өзінің ұлттық мәдениеті, тілдік ұлттық
ортасы негізінде дамыту; бұл ұлттық мәдениет аясындағы мақсатты ... ... ... ... ... Өзінің ұлттық
тамырларына деген ... ... ... ... халықтардың
тарихы мен құндылықтарын, олардың мәдениетін құрметтеуге, ... ... ... ... ... ... және ... әр түрлі мәдениеттерінің көптүрлілігін, өзара ... ... ... саяси-әлеуметтік процестің жалпымемлекеттік,
аймақтық, ұлттық-этникалық ерекшелігін ескере білу, «халықаралық-бағдарлық
санаға» ие ұрпақты, ұлттық, ... және ... ... әлем ... өзінің этникалық-мәдени сәйкестігін сақтай отырып,
бөгде мәдениеттерге, өмірлерге ене алатын мәдениет адамын ... ... зор ... ... ... ... ... қазақстандықтардың ұлтаралық қарым-қатынас мәдениеті
тәрбиесінің негізін өзара құрмет, сенім, теңдік, таңдау еркіндігі ... ... ... ... ... ... ... идеясы құрайды.
Сонымен қатар, диссертациялық жұмыста қазақстандықтардың ұлтаралық
қарым-қатынас ... ... ... әрі ұзақ процесінде шартты
түрде ... ... ... ... мен ... ... ... қарым-қатынас мәдениетін тәрбиелеу міндеті
– адамдардың, ең алдымен, жас ұрпақтың эмоциялық ... ... әрі ... ... ... басқару, олардың ұлттық сезімдерін
қазақстандық патриотизм, жалпықазақстандық сезімдер арнасына бағыттау. Бұл
сезімдерді Отанға және ... ... ... ... ... қатынасқа айналдыру өте маңызды.
Бұған қоса, ұлттық және жалпықазақстандық сана-сезім тәрбиесі халықтың,
ең алдымен, жас ұрпақтың адамзат қауымдастығына өкіл екендігі туралы ... ... бір ... ... ... ... қазақстандықтардың ұлтаралық қарым-қатынас ... ... пен ... ... ... мәдениеттердің,
тілдердің, салт-ғұрыптардың, дәстүрлердің сақталуы мен дамуын қамтамасыз
етіп, қазақстандық қоғамның бірлігі мен ... ... ... атап ... ... қарым-қатынас мәдениеті тәрбиесінің
формалары, әдіс-тәсілдері әр ... ... ... бір тату ... ... ынтымақтастыратын саяси механизмдер болып табылады. Бұл
міндетті ... шешу ... ... ... ... ... жаңа формаларын, әдіс-тәсілдерін ... түсу ... ... этносаяси құрылымы 130 астам ұлттар мен
ұлыстардан, ұлттық және этникалық ... ... ... ... ... ... мемлекет ретіндегі Қазақстанның қайта
жаңғыруы жолындағы бірлескен ... үшін ... ... діни ... тыс ... біріктіру қазақстандық қоғамның
бүгінгі таңдағы маңызды міндетіне айналып отыр.
Қазақстан 1991 жылғы қазанның 25-і күні ... ... 16-сы күні ... ... ... бұл жайт ... татулық пен ынтымақтастықты нығайтуда басты ... ие ... мен ... ... ... ... болып табылады. Ұлттық
қатынастардың қазақстандық үлгісіндегі «саналуандылық арқылы - бірлікке»
деген біріктіруші ... ... ... қазақстандықтардың этносаяси қауымдастығының туындауы,
қалыптасуы және дамуы мәселесі ... ... ... ... мен тәжірибесі мәселелері жүйесінде маңызды орынға ие
болуда. Бұл мәселе ... ... ... ... ... ... алғашқыларының бірі болып Р.Б.Әбсаттаров
қазақстандық халық - адамдардың ... ... ... ... ... ... – бұл өздерінің ұлттық сипат-белгілері ... ... ... Отаны – Қазақстан, аумағы, ... ... ... ... және ... құру ... ... мақсаты бар ұлттар, ұлыстар, ұлттық және ... ... ... ... ... ұлттық өмірді
интерұлттандыру нәтижесінде құрылған этносаяси қауымдастық». Р.Б.Әбсаттаров
қазақстандық халыққа әр ... ... тән ... ... ... ... ... мораль, тұрмыс, әлеуметтік-экономикалық
өмір, тіл саласы тұрғысынан сипаттама береді.
Сонымен, көпұлтты қазақстандық халық республиканың ... ... ... республика ұлттарының, ұлыстарының, ұлттық және этникалық топтарының
жиынтығы ретінде танылады. Республикадағы әрбір ұлт ... ...... ... ... ... ... табылады.
Көпұлтты қазақстандық халық – бұл ұлтаралық ... ... ... пен ... ... ... ... ұлттар мен ұлыстардан, ұлттық және ... ... ... ... ... және ... ... көріне отырып, бір мезгілде, ... ... ... ... айта ... жөн. ... ... Қазақстан Республикасы халықтарының қоғамдық өмірінің
барлық ... ... ... Бұл ... ... ... ... олардың даму заңдылықтарын бойында жинақтайды, сонысымен
Қазақстандағы ұлттық ... ... үшін зор ... және саяси-
тәжірибелік маңызға иеленеді.
Қазақстандағы ұлттардың ...... ... ... ... қайта, керісінше, сол процесс көктей өтетін республика
ұлттарының жетілу күйі. Ол ... ... ... гөрі ... одан әрі ... діттейді. Осылайша, бүкіл еліміздегі
ұлттар ... ... ... ... ... ... ... түсуіне негізделген. Және де, ... ... ... ... ... ал, ... бөгде ұлттықпен,
жалпыадамзаттықпен бірлесу негізінде дамиды.
Яғни, этносаяси ... ... ... ... ... және ... ұлтаралық қарым-қатынас
мәдениетінің нәтижесі болып ... деп ... ... ... ... ... ... халық тұрмыс-тіршілігіндегі
жалпыадамзаттықтың ... ... ... мен ... мәдениетін нығайтуы маңызды.
Осыған байланысты, Қазақстандағы ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетінің
шарықтау шегі жалпыадамзаттық құбылыс ... ... ... ... ... ... айта кеткен жөн.
Қазақстанда демократиялық, әділ ... құру ... ел ... ... ... және мәдени салаларындағы
түбірлі өзгерістер негізінде қазақстандық азаматтың ... ... Бұл – 16,5 ... адамның, яғни, Қазақстан Республикасының
азаматы болып табылатындығын зор мақтаныш ... азат әрі тең ... ... ... Отанға деген терең де асқақ сүйіспеншілік сезімі.
Олар «Біз-қазақстандықпыз!», «Мен – ... ... ... ... – Қазақстан!» деген сөздерді үлкен шаттықпен ... ... ... ... ... ... мемлекет,
демократиялық, әділ қоғам құру бойынша бірлескен жасампаз іс-қайраткерлігі
нәтижесінде қалыптасып, нығайтады. Ол ... ... ... ... ... ... ... жалпыұлттық мақтанышқа
айналуының нәтижесі болып табылады.
Қазақстанның әрбір ұлтының өз ... ... бар. ... өздерінің
жауынгерлік тарихын мақтан тұтады. Қазақ ұлтының ... ... ... ... ... ... Ә.Нұрпейісовті
және көптеген басқа да аяулы ұлдарымен қыздарын тудырғаны мақтанышы болып
табылады. Мысалы, еліміздегі кәріс халқының ... ... ... ... мен келешегін, өз қаһармандары мен салт-дәстүрлерін, сонымен қатар,
Қазақстанның дамуына қосқан үлестерін мақтан етеді. ... ... ... баршасы өз ұлттық қаһармандарын, салт-дәстүрлерін мақтаныш
тұтады; тәуелсіз, егеменді, демократиялық мемлекет құру ... ... ... ... тұтады.
Жалпықазақстандық, жалпыұлттық мақтаныш Қазақстандағы ... бар ... ... ... ... ... ... гөрі
жаңа, биік, барынша бай әрі ауқымды ... ... ... Біздің халықтар
еліміздің басқа өзара тату ... ... ... ... қол жеткізген табыстары үшін өзінікіндей ... ... ... үшін ... ... ... ... нысаны болып табылады, өйткені, олар ... ... және ... ... ... олардың тәуелсіз Қазақстан құру ортақ
ісіне қосқан шығармашылық үлесінен біздің қоғамымыздың ... ... ... ... ... қалыптасуымен ұлттық
мақтаныш сезімі жоғалмайды. Керісінше, ол бірнеше есе арта түсді, себебі,
әрбір ұлттың экономикалық, саяси және мәдени ... ... ... ... қазақстандық адамдардың ынтымақтастығы мен өзара көмегінің
арқасында ғана ... ... ... халықтың ұлттық мақтанышы
жалпықазақстандық, жалпыұлттық мақтаныштың ажырамас құрамдас бөлшегіне
айналады, яғни, берілген ... ... ... ... ... ... ... қазақстандық адам өзін қандай да бір ұлттың өкілі
санайды, оған басқа халықтарға, ... ... ... ... деген құрметті бойында тұтатын ұлттық мақтаныш тән. ... ... ... ... өздерін бірбүтін ретіндегі ... ... ... ... одан да ... ... бойында жасампаз қазақстандық патриотизм, халықтар достығы, ... ... ... еңбекке деген жаңа қатынас, өзара жәрдем,
гуманизм, ұлттық, нәсілдік, дінаралық ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан халықтарының ұлы
қауымдастығының жалпықазақстандық, жалпыұлттық ... ... ... ... ... да осы ... сипаттар. Біздің қоғамымыз
– шынайы халықтық және демократиялық ... Бұл оның ұлы ... ... шын ... жүзеге асырылуын жария етіп қана қоймай, оған
кепілдік ететіндігінен, материалдық ... ... ... ... ... рухани, өнегелік зәруліктерінің қанағаттандырылуын
іс жүзінде қамтамасыз ететіндігінен көрінеді.
Демек, ... ... пен оның ... мақтанышын қалыптастыру
– бұл ұлттық мәселенің шешілу нәтижесі және ... ... ... ... ... қарым-қатынас
мәдениеті және қазақстандықтардың бірлігі Қазақстан халықтарының аса зор
жетістіктерінің бірі, баға ... ... ... табылады. Біз әрі қарай да
қастерлі ... ... ... ... Республикасының
мызғымас қуат көзі – көпұлтты қазақстандық халықтың бұлжымас бірлігі мен
ынтымағын ұдайы нығайтып, көздің ... ... ... ... ... ашу, ... игі, оң тұрғыда іске асыру мемлекеттік ... ... ... ... мен ... тарапынан ұлттық
қатынастар ... ... ... ... интерұлттықтың қызмет етуінің
экономикалық, әлеуметтік, саяси, рухани ... құру ... ... ... ... ... үлкен мақсатты
жұмыс атқаруды талап етеді.
Қазіргі кезде тәрбие теориясы мен тәжірибесі саласында ... ... Ол ... ... ... ... ... нәтижелік деңгейлерде көрінеді. Бүгінгі таңдағы тәрбиенің
негізгі ... ... ... С.Ж.Піралиевтің орынды атап өткеніндей:
«ұлттық сана-сезімі қалыптасқан, ... ... ... үлес ... ... құндылықтар мен жалпыадамзаттық құндылықтарды өзара
ұштастыра алатын толық ... ... ... ... ... табылады.
Осыған орай, тәрбие ісі ... ... ... ... халық, қоғам алдындағы іс-қылық үшін
жауапкершілік нормалары болып табылатын демократиялық ... ... ... ... ұстанымын қалыптастыруға бағытталуы тиіс.
Заманауи тәрбие ісі - белгілі бір ... ... ... ... ... жетілдіруі үшін педагогикалық жағдайларды ұйымдастыру. Тәрбиенің
маңызды міндеттері – адам ... ... ... пен ... ... ... пен мәдениетті, бастамашылдық пен әрекет ету
дағдысын, қоғамда ... ... ... қабілетін қалыптастыру.
Қазақстан халықтарының қарым-қатынас мәдениеті ұлттар, ... ... ... ... ... пен ұлттықтың
өзара әрекеттестігі негізінде қалыптасқандығы жан-жақты зерттеледі. Сонымен
қатар, ұлтаралық қарым-қатынас мәдениеті тәрбиесі оның ... ... ... ... қатынастарды тұрақтандырудың маңызды
бағыттарының бірі ретінде сипатталады.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... жалпыадамзаттық және ... ... ... ... қатар, ол жалпыадамзаттықтың дамуына ... ... ... ... ... ... ... сезімін, жолдастық өзара көмекті діттейді.
Халықтардың қарым-қатынас мәдениеті және оның ... ... ... және ... ... ... қамтамасыз етуге
қолайлы жағдайлар туғызуға септеседі. Және, керісінше, жалпыадамзаттық және
ұлттық мүдделердің ... ... ... мәдениетін дамытуға
және тәрбиелеуге қолайлы жағдай туғызады.
Ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетін тәрбиелеудің ең үздік ... ... оқу, ... ... ... болып табылады, дәл осы ұжымдар,
жоғарыда айтылып кеткендей, ең бірінші кезекте ... ... ... ... ... оны ... ... тыс әрбіреудің
тіршілік қарекеті сипатына ... бұл, ... ... ... ... ... пен ... дамуымен қатар жүреді. Еңбек
ұжымында, ортақ іспен әуестенушілікте, ең ... ... әр ... ұлт
адамдарының өзара түсіністік пен сенім рухын ... ең ... ... ... ... ... жалпыадамзаттық ұстанымдарды
қалыптастыруға қажетті зор әлеуметтік, ... және ... ... ... тұтады. Бұл әлеует толымды әрекет етуі үшін,
үлкен ... ... ... ... ... ... ұстану қажет.
Жалпыадамзаттық құндылықтарға сүйенетін қоғамдық пікір қолайлы ахуал
туғызады. Ұйымның ... ... мен ... ... ... ... ... өкілеттігін қамтамасыз ету, жұмыскердің ұлттық талап-
тілектерін ескеру, ... ... ... ... ... ... ... ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетін тәрбиелеуде, біздің
көзқарасымызша, ұлттық тәрбиенің ... рөлі зор. ... ... пен ... ... ... диалектикасы және
жалпыадамзаттық тәрбие туралы көп жазылады. Бірақ, жалпы ұлттық ... ... ... тәрбие туралы сөз болғанда, үнсіз қаламыз. Ұлттық
тәрбие ұлттар мен ұлыстар тіршілік етіп тұрғанда, болған, бар және ... Ол ... тіл, ... ... салт-ғұрыптар негізінде отбасында
қалыптасады. Ұлттық тәрбие ... ... ... ... ... ... ұлттық тамырларын, ұлттық дәстүрлер мен ерекшеліктерді
елемеушілік ұлттық қатынастардың бұзылу себептерінің бірі болып табылады.
Ілімдер жүйесі ретіндегі ... беру ісі - ... ... ... ... ... Дәл осы білім беру жүйесі арқылы
адамдардың рухани ... мен ... ... ... байиды,
олардың ой-өрісі кеңиді, ұлтаралық қарым-қатынас ... ... ... дағдылары сіңіріледі. Кең ауқымды жалпыға ортақ
білімдерсіз іс жүзінде күнделікті экономикалық, ... ... және ... ... ... ... ... толыққанды болмақ емес. Әрбір қазақстандықтың жан-жақты
және үйлесімді дамыған тұлғасын тәрбиелеу ... ... ...... ... ... ... зияттандыру құралдарының бірі
Қазақстандағы бүкіл оқу-білім және тәрбие беру ... ... ... ... пен ... дұрыс атап көрсеткеніндей:
«Қазақстандық білім беру ... және оның ... мен ...... ... ілгерілеу негізінің объективті
заңдылығы және ұлттық процестер ... ... ... Бұл ... кеңейтілуде. Оның мәнін ... ... ... ... қабілеттері мен мүмкіндіктерін
арттыру ретінде, ұлтаралық келісім негізі ретінде айқындауға ... ... ... ... ... ойлау жүйесі патриоттық-
интерұлттық сана деңгейіне өтуі ... ... ... Сонымен қатар, барлық
түрлері мен формалары тұрғысында жаңару үстіндегі қоғамның ... ... ... ... ... ... ... негізгі
міндеттері мен принциптері өрісін бойына сіңдіре отырып, олардың жеке
бастық және ... ... ... ... [7, с.62-63].
Қазақстандықтардың ұлтаралық қарым-қатынас мәдениеті тәрбиесінде
бұқаралық ... ...... ... ... маңызды рөл
атқарады. Бұқаралық ақпарат дүниетанымдық ұстанымдар, құндылықты бағдарлар,
дәйектер, т.б. дәнекерлігімен ... ... ... ықпал ететін
қуатты фактор болып ... ... бір ... ... және ... қызметін ұйымдастыру деңгейін, екінші жағынан,
жарияланымдар мен ... ... ... ... ... маңызы күрт артуда. Бұқаралық ақпарат өз мәнінде ұлтаралық
қатынастар саласында қоғамдық пікір қалыптастырудың ... ... ... ... ...... ... олардың ой-өрісін
қоғам ауқымында кеңейтетін мағлұмат берілетін ұлтаралық ... ... ... ... бұл – ... халықтар мен тәуелсіз
мемлекеттердің өмірі туралы, олардың экономикасы, мәдениеті мен ... ... ... ... ... туралы материалдар.
Осылайша, қазақстандықтардың ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетін
тәрбиелеу бойынша мынандай міндеттерді айқындауға болады: ... ... ... ... және ... ... ... табысты
шешу үшін негізгі күш-жігерді елдің әр түрлі ... ... және ... ... қатаң ескеруге, әрбір халықтың және оның
жекелеген топтарының шын мәніндегі экономикалық, рухани мүдделері мен талап-
тілектерін білуге, оның озық ... ... ... процесінде белсенді
пайдалануға негізделген тәрбие жұмысының нақты, жергілікті ... ... мен ... ... тәжірибесін мақсатты түрде
насихаттауды жүзеге асыруға жұмылдырған жөн. Бұдан Қазақстандағы ұлтаралық
қарым-қатынас мәдениеті ... ... пен ... көрініс табады.
Тарихи даму нәтижесі адами тек пен халықтар бірлігі идеясы болып
табылатыны сияқты, ... ... да ... және ... ой ... ... болып табылады. Бұл идеяның тұрақталуын
ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетіндегі «жалпыадамзаттық» ... ... ... ... ... болмыстың
қалыптасу алғышарттарының бірі ретінде ... ... ... тақырыпты саяси-философиялық зерделеусіз дүниежүзілік тарих арқылы
жүретін бірігу, жаһандану, өркениеттер мен халықтар ... ... мен ... шынайы саяси-әлеуметтік процестер қажетті түрде
аяқталып, рәсімделе алмайды. Сондықтан тарихилық пен ... ... ... ... ... іліміндегі «жалпыадамзаттық»
мәселесінің эволюциясын қарастыру қажет.
Отандық және ... ... ... ... ұғымының даму тарихына ден қою бұл ұғымның мазмұны
біртекті емес екенін, оның ... ... ... ... отырғанын
және саяси бағдарларға тәуелді болғанын көрсетеді. Жалпыадамзаттық әртүрлі
тұрғыдан, яғни діни дәстүр ... ... адам ... ... ұғымдар аясында; үшіншіден, тарихи-әлеуметтік тұрғыдан
қарастырылды. Бұл ... ... ... ... ... т.с.с. қатысты, яғни, тіршілік етудің жалпы,
ерекше және жекелеген формаларына қатынасы арқылы ашылып отырды. ... ... ... ... және жекешеге қатысты
көрінеді, жалпыадамзаттық күрделі категориялық ... ... ... Сонымен, «жалпыадамзаттық» - бұл қоғамдық-саяси өмірдегі
ортақтық, жалпылық, адам ... ... ... ... формаларының байланысы болып табылады.
ХХ ғасырдың аяғында ірі дағдарыстардың ... ... үшін екі ... ... ... залалдығын көрнекті айқындап берді.
Осындай ... ... ... мен ... ойлау мен іс-
қайраткерліктің альтернативтік ... ... ... ... ... баса ... ... «жаңаша ойлау» аясында адамзаттың тұтастықты дамуының жаңа
тұжырымдамасы пайда болды. Жалпыадамзаттық ... әр ... тап ... ... ... байланыстырылмайды да, ал, адамзат
келешегі әр түрлі саяси-әлеуметтік күштердің, халықтардың, ... ... ... ... ... неғұрлым ортақ және
түбегейлі мүдделері ... ... деп ... ... ... және философиялық ой-санада жекелеген
мүдделерді жеткізу бұрын да ... ... ... идея ... ... ... ... мәселесін сонау ХІХ-
ғасырдың басында-ақ бар назарын үш нәрсеге: ... ұлт, ... ... алға ... Кейінірек жалпыадамзаттық-өркениеттік
мәселесіне деген қызығушылық арта түседі. Бұл ретте, бір ... ... ... ... ал, енді ... ... ... ретіндегі өркениеттердің тіршілік етуін адамзат тұтастығының
тұрақтануы жолындағы басты кедергі деп ... ... ... ... ... ... либерал
философ Ф.Фукуяманың кеңінен танымал ... ... ... ... тарих аяқталуға жақын, ал, оның қырын ол өткір қайшылықтары
болмайтын, былайша аталатын, «жалпыадамзаттық ... ... ... деп ... ... дүниенің бірікпегендігін, батыстық емес өркениеттердің
салыстырмалы дербестігін адамзаттың болашақ ... ... ... көретін С.Хантингтон едәуір көп дәрежеде ескереді. Оның пікірінше,
жаһандық ... ... ірі ... әр түрлі өркениеттерге жататын
ұлттар мен топтар арасында өрістейтін болады және ... ... ... ... ... айналады деп есептейді.
Өркениеттердің қалыптасуы мен дамуы сананың ... ... ... ... ... тигізді, жоғарыда
аталып өткендей, тіпті, ертеректегі этникалық формалардың жалпыадамзаттық
негізі бар. Әсіресе, ... ... ... көп ... үшін ... ұлыстардың да) қалыптасу процестері аяқталған жоқ, бұл формаларда
бірлесу олар үшін – жалпыадамзаттық, мемлекеттік-құқықтық тіршілікке қарай
бастайтын жол және ... ол ... ... ... ... үшін ... ... бірлесу формаларына бастар жолдағы қадам
болып табылады.
Бұған қоса, мәселенің тағы бір ... ... ... ... ... ... болашақтағы ахуалмен, келешекте
адамзаттың бірлесуімен байланысты. ... біз ... ... ... болып табылады және, сондай-ақ, өткенге,
мораль мен ... ... мәні ... ... ұғым ... көне ... жүгінуді діттейді. Жалпыадамзаттық – бұл ... ... ... ... ... ... ... қатынастарды реттеудің элементті формалары және ... ... ... Бұл ... ... неғұрлым кейінгі
тарихи даму нәтижесі болып табылмайды, қайта, сүйіспеншілікке негізделген
отбасындағы қатынастардан ... ... көне ... тән. Дәл ... ... кең ... адамдар қауымына таралуынан ислам,
христиандық, т.б. сияқты ... ... ... ... ... ... «ілгерілеуді» адамдардың, халықтардың формалық саяси-экономикалық қана
емес, дәл осы ... ... ... ... қатар, жалпыадамзаттық негіз жекелеген құқықтар мен
бостандықтарды қорғаумен, ... мен ... ... дамуымен
ғана емес, сонымен бірге, ынтымақтастық, қауымдастық рухымен, туған-туысқа,
жақын адамдарға, Отанға деген сүйіспеншілік ... ... Бұл ... өркениет дамуы процесінде маңызы жойылып кететін сырлы, тіпті,
қастерлі сезімдер. Қазіргі ... ... ... өткеніндей, идеяларды,
мұраттарды, құндылықтарды тұрпайыландыру есебінен ... көп ... ... ... орай, ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетіндегі
жалпыадамзаттықтың қалыптасу диалектикасы, ол ... ... ... ... құнсыздандыру, формаландыру, т.б. есебінен
институттандырылып әлемдік жүйеге ... ... ... ... және ... ... ... саяси-әлеуметтік ғылымдарда маңызды рөл атқарып, саяси, ұлттық және
мәдени-әлеуметтік процестердің жалпыадамзаттық ... ... ... ... ... мәдениеті мен қазіргі заманның
мейлінше өткір және күрделі ... ... ... ... Жалпыадамзаттық парадигмасы қазіргі заманғы жаһандануды
тану және ... ... ... ... ... ... формаларын сынаудың, оның баламаларын зерттеудің мағыналық
аясын айқындайды. Осы парадигмаға ... ... ... ...... жаһандық процестер адамның тектік мәнінің
дамуына сай емес ... ... ... ... ... тұтастық
ретіндегі адамзаттың қалыптасуының нақты ... ... ... ... ... ... ара-тұра жүгінушіліктен
ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетінің дамуы үшін зор ... ... ... зерттеу тәсілі негізінде оның синтездік теориясына
өту қажет.
Осылайша, жалпыадамзаттық ... ... үшін ... бар ... да, ... ... ... жалпыадамзаттықтың тұрақтануы қазіргі заманғы дүниедегі ұлттық
мемлекеттің ролін, Қазақстан мен адамзаттың этникалық ... ... Бұл ... ... ... ... ... жол, сондай-ақ,
ұлттар мен ұлыстардың дамуы арқылы ... ... ... ұлт ... ... ... әрі ... формасы ретінде танылмайды,
ал, ұлттық мемлекеттерді Еуроодақ, ЕурАзЭҚ типтес ұлттықтан тыс ... ... ... ... ... ... ... шағын этникалық құрылымдар өз мүмкіндіктерін жаңаша бағамдап, ұлт
ретінде белсендіріледі, институттандырылады. ... ... ... ... жуық және біршама алыс келешекте де этникалық негіздердің
жандануымен және жаңа ұлттардың құрылуымен қоса ... деп ... ... ... ... жалпыадамзаттық пен ұлттық
тағдыр жазуымен бір-бірімен байланысты. ... ... ... ... ... ... ... парадигмасы шеңберінде ұлт пен
этникалық теориясын жасау міндеті қойыла алады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақ халқының шығу тегі, қалыптасуы ежелгі Қазақстан ... ... Бұл ... егжей-тегжейлі зерттемейінше, ұлттың қалыптасу
кезеңдерін, даму ... мен ... ... ... ... қою қиын.
Ұлттың қалыптасуы қола және ерте темір дәуірлері тұсына баратындығын
ғалымдардың ... ... ... ... ... жоққа
шығарып, оны миграциялық процестер нәтижесінде қалыптасты дейтін ғалымдар
да жеткілікті. Оларға дәйекті пікір айту ... ілкі ... ... ... ... ... ... мен тұжырымдарды екшеп отыру
ешқашан артық етпейді. Сол себепті де ұлттық тарихымыздың тамырын, ... мен ... ... ... ... ... тарихнамасын
жасау, оның барысында бұл кезеңді тұтастай алып қарастыру одан ... ... ... шешуде объективтілікке жетелейтіндіктен
отандық тарих ғылымында өзекті мәселелер қатарына кіреді.
Сайып келгенде, түркілердің қалыптасу ... ... ... ... археологиялық мәдениеттер Еуразия көне тарихының
құрамдас ... ... ... ... ... ... ... қалам
тартқан отандық археологтар мен деректанушы, тарихшылардың еңбектері ... ... ... ... сан ... ... бар екендігін, оның
тамыры тереңде екендігін біледі. ... да ілкі ... ... еңбектері дүниежүзілік рухани-ғылыми мұраның қомақты да
салихалы бөлшегі болып қала ... ... ... ... ... мен нәтижелері
тұжырымдалады. Қазіргі кезеңде Қазақстан Республикасындағы ұлтаралық ... ... ... ... және жалпыадамзаттық өзекті
мәселелерін жан-жақты зерттеу білгілі бір ... ... ... ... ... ... мен ... мүмкіндік береді.
Ұлтаралық ұстаным тұжырымдамасы ұлттық өмір құбылыстары мен мемлекеттік
ұлттық саясаттың жаңаруы тәжірибесі мен мәселесін жаңаша ... ... ... ... ... ... маңызды ете түседі. Жаңарған қоғам
тұсында ұлтаралық қарым-қатынас ... мәні жаңа ... ... ... ие ... Оның ... әр ... ұлттар адамдарының теңдігін
тұғыр еткен халықтардың өзара қатынастары гуманистік ... ... мен ... ұлттық және жалпықазақстандық
мақтаныш, ұлтаралық келісім ... ... ... ... өзара байытылуына, ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтармен
алмасуға, олардың жан-жақты ынтымақтастығына, ... ... пен ... ... т.б. септесетін ұлтаралық байланыстарды кеңейтуге ... ... ... ... ... ... ... әрбір қазақстандықтың өнегелік
деңгейінің, биік мәдениетінің, оның барлық ... ... ... ... ... ... қатыстылығының көрсеткіші болып
табылады. Ұлтаралық қарым-қатынас мәдениеті – бұл ... ... ... ... ... ... ... жалпыадамзаттық принциптер жүйесі, ол ұлттардың дамуы мен өзара
байытылуы негізінде туындап, барлық халықтардың іс ... ... сол ... ... де ... ... ұлттық мүдделерді,
ерекшеліктерді, ... ... ... ... ... және толеранттықпен сипатталады. Халықтардың ұлтаралық
қарым-қатынас мәдениеті жалпыұлттық мінез-құлық этикасын, ұлттық мәдениет,
тұрмыс, психология ... ... ... ... ... т.б. ... түрде ұғынушылықты бойында тұтуы тиіс.
Өркениетті мәдениетте ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас мәдениеті саяси құбылыс
және әлеуметтік қарым-қатынас түрі ... әр ... ... ... бірлігін нығайтуға ғана емес, ... ... ... ... ішкі ... бірнеше есе күшейтуге де
септігін ... ... ... ... ... ... мәселесі мен тәжірибесін қоғамның ... ... ... ... материалдар бізге халықтар, мемлекеттер достығы мен
ынтымақтастығын нығайту бойынша мынандай ауқымды шараларды дайындау ... ... ... деп санаймыз:
Біріншіден, көпұлтты зиялы қауымның Қазақстан халықтары өмірін білуі,
қазақстандықтар арасында биік ... ... ... ... ... ... ... өмірге бойлатушы болуы қажет.
Көрсетілген мәселенің шешілуі адамдардың ұлтаралық қарым-қатынас ... және ... жаңа ... мен ... одан ... талап етеді. Осыған байланысты, ... ... ... ... ашу қажет.
Екіншіден, ұлттық шектелгендік пен лаңкестікті, ... ... ... пен ... космополитизм мен мәңгүрттікті жоюға
бірінші дәрежелі маңыз дарыта ... ... ... ... мен ... ... мен тазалығын
қорғай отырып, Қазақстанның да, сол сияқты, Еуразияның да ұлтаралық қарым-
қатынас мәдениеті тұжырымдамасын жасау ... ... ... БАҚ ... ... қазақстандық қоғамды бірлестірудегі
мемлекеттік тіл – қазақ тілінің рөлін насихаттап, ... Азия ... ашу ... ... ... ... саясаттану тұрғысынан
танытып, олардың достығы мен өзара көмегін, сондай-ақ, әсіресе, тәуелсіз
Қазақстан жағдайындағы басқа ... ... әділ ... ... қажет. Сондай-ақ, мысалы, республиканың барлық жоғары оқу
орындарында «Ұлтаралық қарым-қатынас ... ... ... ... сай ... Орта ... ... және конфессияаралық қатынастарды
ғылыми-зерттеу орталығын ашу қажет, онда мынандай мәселелер қарастырылуы
тиіс деп ... ... ... мәдениетінің саяси институттар
мен ... орны мен ... ... ... ... ... шешу жолдары; этникалық психологияның жалпыадамзаттық
сипаттарының қалыптасуы; ... және ... ... және ... ... арақатынасы; ұлтаралық қарым-
қатынас мәдениетін қалыптастыру мен ... ... ... жаңа ... ... және ... ұлтаралық
келісімнің саяси механизмдерін қалыптастыру және т.б.
Ұлттар мен ... ... және ... ... ... беки түскенде ғана ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетіндегі
ұлттық және жалпыадамзаттықтың ... қол ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас
мәдениетіндегі ұлттық пен жалпыадамзаттық мәселелерінің шешілуі әр ... тату ... ... келешекке ие ХХІ-ғасырдың тұрақты
қоғамына бірігуіне септігін тигізері сөзсіз.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... А. ... комплекс тюркских кочевников Жетысу. ІІ в.
до н.э. – V в.н.э. – ... 2007. – 216 ... ... З. ... ... ... как исторический
источник: автореф. ... д-ра ист. наук: 07.00.06. – Алматы, 2010. – ... ... К.Л. ... ... истории Казахстана (с
древнейших врмен до начала 90-х годов ХХ в.): автореф. ... д-ра ... ... ... – Алматы, 2000. – 48 с.
4 Зуев Ю.А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. – ... ... 2002. – 338 ... Великая степь в античных и византийских источниках: сборник материалов
/ составление и редакция Александра Николаевича Гаркавца. – ... 2005. – 1304 ... ... ... ... (древность и средневековье):
монографическое исследование. – Алматы: Адамар, 2007. – 416 с.
7 Байпаков К.М., Таймагамбетов Ж.К. ... ... ... для ... ... ... заведений. – Алматы: Қазақ
университеті, 2006. – 356 ... ... С., ... Б. ... жәдігерлер. – Алматы: Дайк-
Пресс, 2005. – 80 б. (Қазақстан тарихы туралы қытай деректемелері.
Том ІІ).
9 Таймагамбетов Ж.К. ... ... ... проблемы): автореф.
... д-ра ист. наук в форме научного доклада: 07.00.06. – Новосибирск,
1993. – 53 с.
10 ... Ж.Қ., ... Д.С. ... тас дәуірі (зерттелу
тарихы мен негізгі мәселелері): – Алматы: Қазақ университеті, 2008. ... ... ... В.Ф. ... культура. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009. – 576
с.
12 Маргулан А.Х., Акишев К.А., Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М. ... ... ... – Алма-Ата: Изд-во ... ССР, 1966. – 435 ... ... А.Х. Сочинения. В 14 томах. Том 1. Бегазы-дандыбаевская
культура ... ... / ... Д.А. Маргулан, Д.
Маргулан. –Алматы: Атамұра, 1998. – 400 с.
14 Кадырбаев М.К., ... Ж. ... ... ... и
металлургов Сары-Арки (по материалам Северной Бетпак-Далы). – Алма-
Ата: Гылым, 1992. – 247 с.
15 Бейсенов А.З., Варфолемеев В.В. ... ... ... ... ... – Алматы, 2008. – 126 б.
16 Акишев К.А., Кушаев Г.А. Древняя культура саков и ... ... ...... Изд-во АН КазССР, 1963. – 300 с.
17 Самашев З.С., Толеубаев А.Т., Джумабекова Г.С. Сокровища ...... ОФ ... 2004. – 176 ... Хабдулина М.К. Степное Приишимье в эпоху раннего ...... 1994. – 170 ... ... А. ... ... тюркских кочевников Жетысу. ІІ в.
до н.э. – V в.н.э. – Алматы, 2007. – 216 ... ... З. ... ... Казахстана как исторический
источник: автореф. ... д-ра ист. ... ...... 2010. – ... ... К.Л. Зарубежная историография истории Казахстана (с
древнейших врмен до начала 90-х ... ХХ в.): ... ... д-ра ... ... ...... 2000. – 48 с.
22 Зуев Ю.А. Ранние ... ... ... и ... – Алматы: Дайк-
Пресс, 2002. – 338 с.
23 Великая степь в античных и ... ... ... / ... и редакция Александра Николаевича Гаркавца.
– Алматы: Баур, 2005. – 1304 с.
24 История казахской ... ... и ... ...... ... 2007. – 416 с.
25 Байпаков К.М., Таймагамбетов Ж.К. Археология Казахстана: Учебное
пособие для студентов ... ... ... – Алматы: Қазақ
университеті, 2006. – 356 с.
26 Сұңғатай С., Еженханұлы Б. ... ...... ... 2005. – 80 б. ... ... ... қытай деректемелері.
Том ІІ).
27 Абиль Е.А. Методологические проблемы ... ... в ... ... ... и синергетика: автореф.
... д-ра ист. наук: 07.00.09. – Караганда, 2009. – 47 с.
28 Турежанова С.А. ... как ... ... автореф. ... канд. ист. наук: 07.00.09. – Алматы, 2008.
– 34 с.
28 Абусеитова М.Х. Казахстанское востоковедение: ... и ... SHYGYS. – 2004. – №1. – С. ... ... Ж.Ж. ... историография 60-80-х гг. ХХ в. о понятиях
«методология истории» и «исторический факт»: автореф. ... канд. ист.
наук: 07.00.09. – ... 2005. – 35 ... ... Т.Ә. Ежелгі Қазақстанның дүние жүзі тарихындағы ... ... мен ... // ... ... Тар. сериясы.
– 2007. – № 2. – 3-5 бб.
31 Атабаев Қ.М. «Мәдени ... ... ... мен ... ... // ... ... ҚазҰУ
ғалымдарының «Мәдени мұра» бағдарламасын іске асыруға қосқан үлесі:
жетістіктері және даму ... атты ... ... ...... ... ... 2009. – 10-13
бб.
32 Омарбеков Т.О. Сақтар және үйсіндер: ... ... // ... әлем ... ХХІ ... ғылыми парадигмалардың ортақтығы мен
ерекшеліктері: Халықаралық Бекмаханов оқуларының ғылыми конференция
материалдары. – ... ... ... 2007. – 6-11 ... ... Т.З. Көне ... ... қытай жазбалары және
олардың Отан тарихынан деректік әлеуеті: тар. ғыл. д-ры ... ... ...... 2009. – 40 ... Фрадлин Е.М. Принципы формирования патриотизма. – М., ... ... Ж. Ұлт ... ұлықтаған ұрпақпыз. – Алматы, 2005. 46-47 бб.
36 Абсаттаров Р.Б. Воспитание казахстанского народа: ... ... ... // ... ... ... ... Сборник статей.
–Алматы,1994. - С.71.
37 Ұлттық бірлік – ... ... ... ... ... ... ... Ассамблеясының XV
сессиясында сөйлеген сөзі //Егемен Қазақстан. 2009 жыл, 27 қазан.
38 Мустафин Т. ... и ... ... ... ... ... ... конф. – А.,1997. – С.40-
44.
39 Абдыгалиев Б. Этнические факторы формирования ... ... ... ... ... науч.-прак. конф. – А.,1997. – С.88-92.
40 Кенжалин Ж. Ұлт рухын ұлықтаған ұрпақпыз. – Алматы: «Өлке» баспасы,
2005. – 160 ... ... С.М. ... ... ... және ұлт ...... Семей пед-қ инс-ы, 1995. – 180 б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 82 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазіргі Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастар және ақпараттық қауіпсіздік мәселесі91 бет
Ұлтаралық қарым-қатынас8 бет
Каспий теңiзiн бөлiктерге бөлу туралы теория25 бет
Тұрақты даму6 бет
Қазақ тілін оқытудағы дидактикалық принциптер, жаңа оқулықтардың ерекшеліктері7 бет
"Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар."12 бет
«Палестина-Израиль» қақатығыстарына әсер етуші факторлар негізінде қарастырып Араб шығысындағы мемлекеттердің шиеленістегі алған орны мен саяси ұстанымдардың халықаралық қатынастарға ықпалы63 бет
Ізгілік.ұтымдылық менеджмент субъектісі қызметінің аналитикалық ұстанымдары5 бет
Ауыл мұғалімнің оқу-тәрбие жүйесіндегі өзіндік ұстанымдары9 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь