Популяцияның негізгі қасиеттері

1 .Популяцияның негізгі қасиеттері.

2.Түрдің популяциялық кұрылымы.

З.Популяцияның кеңістіктік, генетикалық, демографиялық құрылымы.

4.Популяция санының динамикасы.

5.Популяцияның тұрақтылығы

6.Әдебиеттер тізімі

Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Экологияда популяция дегеніміз - бір бірімен өзара қарым-қатынаста болатын және үлкен территорияда бірігіп тіршілік ететін бір түрге жататын даралар тобы. С.С. Шварцтың берген анықтамасы бойынша: популяция - бұл қоршаған ортаның үнемі өзгеріп отыратын жағдайында санын тұрақгы ұстап тұруға қажетті жағдайлармен қамтамасыз етілген белгілі бір түрдің ағзаларының элементарлық тобы. Популяция ұғымын латын тілінен аударғанда рорulus халық, тұрғындар деген мағына береді. Популяцияларға өсу, даму, үнемі өзгеріп отыратын жағдайда тіршілігін сақтауға қабілеттілік тән. Яғни популяциялардың белгілі бір генетикалық және экологиялык сипаттамасы болады.
Популяцияның негізгі қасиеттері:
Даралардың кеңістікте таралуы. Популяциялардың күйі мен тіршілігі популяцияның жалпы санына және олардың кеңістікте орналасуына байланысты болады.
Популяцияны құрайтын даралардың кеңістікте таралуы әр түрлі болуы мүмкін. Ол даралардың қолайлы және қолайсыз физикалық жағдайларға немесе бәсекелестік қатынастарға реакциясын көрсетеді. Даралар мен олардың топтарының таралуы кездейсоқ, бірқалыпты және топтық болып бөлінеді. Ағзалардың таралу типін білудің популяцияның тығыздығын іріктеп алу әдісімен бағалаудың маңызы зор.
Іріктеп алу деп популяция тығыздығын бағалауға арналған эксперименттер қатарын атаймыз.
Даралардың бірқалыпты таралуы табиғатта өте сирек кездеседі. Ол көбінесе әр түрлі даралар арасында бәсекелестікке байлынысты болады. Мұндай таралу типі жыртқыш балықтар мен территориялық инстинкті анық байқалатын балықтарда болады. Бірқалыпты таралуға мысал ретінде Ла-манш құмды жағалауларында тіршілік ететін такта желбезекті былқылдақ денелілер де мысал бола алады. Кездейсоқ таралу тек біртекті ортада және жиналуға қабілеті жок түрлерде байқалады. Мысалы, ұн құртының ұнның ішінде таралуы кездейсоқ болады.
І.Оспанова Г.С., Бозшатаева Г.Т. Экология. Алматы. Экономика. 2002.
2.Сағымбаев Ғ. Экология негіздері. Алматы. 1995.
3 .Баешов Ә.Б., Дәрібаев Ж.Е., Шакиров Б.С., Мәдиев Ө.Қ, Тоқсеигова ГМ.
Экология негіздері. Түркістан. ҚА-Ясауи атыңдағы ХҚТУ. 2000.
4.Саданов А.Қ., Әбжалелов А.Б., Таубекова Ғ.К., Асқарова Ұ.Б. Экология.
Алматы, 2001.
5.Торманов Н.Т. Экология және табиғатты пайдалану. Методикалық оқу
күралы. Алматы, 1990.
        
        Эволюцияланушы   ең   шағын биологиялық жүйе, сонымен қатар биотикалық
қауымдастықтың компоненті (құрамдас бөлігі) - популяцияның тұрақтылығы.
Жоспары:
1 .Популяцияның ... ... ... ... кеңістіктік,
генетикалық, демографиялық құрылымы.
4.Популяция санының динамикасы.
5.Популяцияның тұрақтылығы
6.Әдебиеттер тізімі
Экологияда популяция дегеніміз - бір ... ... ... және ... ... ... ... ететін бір түрге жататын
даралар тобы. С.С. Шварцтың ... ... ... ... - ... ортаның үнемі өзгеріп отыратын жағдайында санын тұрақгы ұстап
тұруға ... ... ... етілген белгілі бір түрдің
ағзаларының элементарлық тобы. ... ... ... ... ... ... тұрғындар деген мағына береді. Популяцияларға өсу, ... ... ... ... ... сақтауға қабілеттілік тән. Яғни
популяциялардың белгілі бір ... және ... ... ... ... ... ... Популяциялардың күйі мен тіршілігі
популяцияның жалпы санына және олардың кеңістікте орналасуына байланысты
болады.
Популяцияны құрайтын ... ... ... әр ... болуы
мүмкін. Ол даралардың қолайлы және қолайсыз физикалық жағдайларға ... ... ... көрсетеді. Даралар мен олардың
топтарының таралуы кездейсоқ, бірқалыпты және ... ... ... ... ... ... ... тығыздығын іріктеп алу
әдісімен бағалаудың маңызы зор.
Іріктеп алу деп популяция тығыздығын ... ... ... ... ... таралуы табиғатта өте сирек кездеседі. Ол көбінесе әр
түрлі даралар арасында бәсекелестікке байлынысты болады. Мұндай ... ... ... мен ... ... анық ... ... Бірқалыпты таралуға мысал ретінде Ла-манш құмды жағалауларында
тіршілік ететін такта желбезекті былқылдақ денелілер де ... бола ... ... тек ... ... және ... ... жок түрлерде
байқалады. Мысалы, ұн құртының ұнның ішінде таралуы кездейсоқ болады.
Топтық таралу - табиғатта жиі кездеседі. Топтардың өзі кездейсоқ ... ... ... ... ағаштардың орман кеңістігіндегі таралуы
жақсы зерттелген. Егер ормандағы ағаштар бір түрге ... ... ... жинақталып топтанып таралады да, уақыт өте келе олардың таралуы
бірқалыпты бола ... Ал ... ... ... ... ... Аралас өсімдіктер бірлестігінде басылатын түрлер әдетте
топтанып, ал доминантты түрлер ... ... Кез ... ... қасиеттермен сипатталады.
Популяциялар саны берілген территория немесе ... ... ... ... Ол еш ... ... болмайды және ол көбею
(өнімділік) мен өнімнің интенсивтілігінің ... ... ... ... өсуі ... де өлім оның ... ... әкеледі.
Популяцияның тығыздыгы популяция алып жатқан аудан ... ... ... ... ... биомассамен) анықталады. Мысалы, ағаштың
150 түбінің 1 ... өсуі осы ... ... сипаттайды.
Туылу - көбею нәтижесінде уақыт бірлігінде пайда болған жаңа даралар
саны. Тірі ... ... ... ... ... Бактериялар әрбір 20
минут сайын бөлінеді. Мұндай жылдамдықпен көбейгенде бір ... 36 ... ... ... ... ... ... бере алады. Бір бақ-бақ өсімдігінің
барлық тұқымдары өнетін болса, 10 жылда ... ... ... дүние
жүзін алып кетер еді. Іс жүзінде үлкен өнімділік еш уақытта жүзеге аспайды.
Өлім - белгілі бір ... ... ... ... Өлімнің үш типін
бөліп көрсетуге болады
Популяцияның саны негізінен бір-бірене ... ... - туу жене ... жалпы саны маусымдық, көпжылдық периодты емес (мысалы,
зиянкестердің санының шектен тыс көп ... ... ... ... ... ... өзгерістері оның санының ауытқуының төмендегі
шартты ... атап ... ... азық ... ... ... ... санының
артуына әкеледі, бірақ өсудің максималды шамасында азық шешуші
фактор болады. Азық қорының жетіспеуі популяция ... ... ... ... ... мен кемуі мекен ету ортасы үшін бірнеше
популяциялардың бәсекелесу процесінде байқалуы мүмкін;
3) жыртқыштықпен, жемтік ... иесі ... ... ... ... ... ауытқуының бір себебі бола алады;
4) Абиотикалық факторлар (температура, ылғалдылык, ортаның
химиялык кұрамы және т.б.) популяция санына көп әсер етеді және
олардың едәуір ... ... ... ... бір оптимумы болады. Осы оптимумнан
ауытқу пайда болғанда оны реттеудің ... ... ... ... ... өсуі ... бунақ денелі даралардың мөлшерінің
кішіреюімен, өнімділігінің төмендеуімен, дернәслілдері мен жылдамдығының
өзгеруі де популяцияның белсенді бөлігін ... ... ... тыс ... ... каннибализм (француз
тілінен аударғанда саngibalе - адам жегіш) құбылысын туғызуы мүмкін.
Мысалы, ұн ... ... ... ... ... кейбір
балықтарда, қосмекенділерде және т.б. жануарларда байқалады.
Популяция ... ... ... ... ... Эмиграция -
берілген ареалдың колайсыздау бөліктеріне популяцияның бір бөлігінің орын
ауыстыруы. Тығыздық артып кеткен жағдайда ... ... ... ... ... мен ... да эмиграция байқалады.
Популяция санын реттеудің кейбір механизмдері түрішілік бәсекелестікті
болдырмауы ... ... егер ... ... ... ... белгілейтін
болса, басқа жұптар басқа жерге ұя салады. Көптеген сүтқоректілердің салған
белгілері әр жануарлардың аң ... ... ... ... ... түрішілік бәсекені жойып, популяцияның тығыздығының
шектен тыс ... ... ... жасайды.
И.И. Шмальгаузен (1884 - 1963) барлық биологиялык ... ... ... өздігінен ретгелуге, яғни гомеостазға қабілетті (грек ... homoios - ... stasis - ... ... ... ... ... жүйелердің, соның ішінде популяциялардың қоршаған
ортаның өзгермелі жағдайында тұрақты динамикалық тепе - ... ... ... ... - ... популяция санының белгілі бір
орташа шама шекарасында ауытқуы. Гомеостаз ... 1929 жылы ... ... ... ... жеке ... ... соң ғана популяция гомеостатикалық
жүйе болып табылады. Популяция саны реттеудің маңызды механизміне стресс
реакциялар ... да бір ... ... әсеріне жауап ретінде ағзада екі
типті реакция пайда болуы ... ... ... ... табиғатына
байланысты (мысалы, салқын температура әсер еткенде жылу өндірудің артуы),
жалпы ... ... ... ... ... ... ... элементарлы құрылымы болып табылады.
Популяцияда үнемі тұқым қуалаушылық өзгерістер болып ... ... ... олар популяцияда таралып, оны толықтырады. Популяцияда
тіршілік үшін күрес, табиғи ... ... ... нәтижесінде берілген
жағдайда пайда болатын өзгерістері бар ... өсіп ... ... ... эволюциялық бірлік болып табылады. Эволюция процесі
барысында әрбір ... ... ... ету орта ... ... ... ... анықтау үшін бір ғана критерийді
пайдалану жеткіліксіз, сондықтан да ... ... ... ... ... критерийлердің жиынтығы ғана түрді толық ... Түр ... ... ... ... Ал, ... белгілі орта
жағдайларына бейімделген түрлердің тіршілік ету формасы болып табылады.
Түр (species) - тірі ағзалардың жүйесіндегі негізгі кұрылымдық ... ... ... ... болып саналады. Ол ... ... ... ... және ... ерекшеліктері бар, бір-
бірімен еркін будандасатын, ұрпақ бере алатын, белгілі тіршілік ... ... ... белгілі бір ареалды мекендейтін даралардың
жиынтығы. ХУІІ ... ... ... ... мен ... ... туралы мәліметтердің жинақталуы нәтижесінде түрлердің ... та ... ... ... даралардың жиынтығы туралы
түсінік қалыптасты.
Мысалы, касқыр, түлкі, қарға, емен, кайың, бидай т.б. ... ... Олай ... түр - ... ... ... жүйесіндегі
негізгі классификациялық бірлік деуге болады. Түрлер бір-бірінен көптеген
белгілері арқылы ажыратылады. Түрге тән белгілер мен ... ... ... ... ... ... физиологиялық, географиялық
және экологиялық болып бөлінеді.
Бір түрге жататын даралардың сыртқы және ішкі ... ... ... ... ... ... бір түр ... даралардың
өзгергіштіктері соншалық, тек қана морфологиялық критериі бойынша түрді
анықтау мүмкін болмайтын кезде де бар. ... ... ... ... болғанымен, бір-бірімен будандаспайтын түрлер даралары да ... қара ... 2 ... 38 және 42 хромосомды түрлері бар,
малярия шыбынының бұрын бір ... ... ... 6 түрі ... да ... ажырату тек морфологиялық белгілері бойынша жеткіліксіз.
Түрдің генетикалық критериі - әрбір ... тән ... ... ... саны, мөлшері мен формасы болады. Бұл әр түрге ... ... ... Әр ... ... ... ... жиынтығы
түрліше болады, сондықтан олар бір-бірімен будандаса алмайды.
Физиологиялық критерий - бір түрге жататын даралардың ... ... ... ... Әр түрге жататын даралар әдетте бір-
бірімен будандаспайды, не олардың ұрпағы көбеюге қабілетсіз болады. ... ... ... ... де түрлер кездеседі (канарейкалар,
терек, т.б.). Олай болса, түрді тек физиологиялық критерий арқылы ... ... ... - түр тіршілік ететін сыртқы орта фак-торларының
жиынтығы. Мысалы, күйдіргіш сарғалдақ шалғында көп өссе, одан да ылғалдырақ
жерлерді ... ... ал ... мен ... ... ... оның ... түрі өседі.
Эволюция процесінің барысында әрбір түрде белгілі тіршілік ету ... ... ... ... ... мекендейтін құстар мен сүт қоректілердің түсі ақ
болса, шөл далаларды мекендейтіндер ... ... ... ... бейімделген. Түрдің ... ... ... ... ... процесі барысында әрбір түр дараларының
өзара қарым-қатынастар қалыптасады. Мысалы, ... ... ... ... жасайды, даралар бір-бірімен түрлі
сигналдар арқылы қатынасады, жауларынан бірге қорғанады т.с.с. ... ... ... ... жеке ... өлуіне
әкеп соғады, дегенмен жалпы түр үшін пайдалы болып табылады.
Мысалы, құстардың кейбір түрлері ... ... ... ... ... шығарып тастайды. Тасталған балапандар өліп қалады да,
ал ұяда қалғандары жақсы өсіп ... олай ... ... ... түр үшін пайдалы.
Түрді анықтау үшін бір ғана критерийді ... ... ... ... ... белгілері мен қасиеттерін дәлелдейтін критерийлердің
жиынтығы ғана түрді ... ... ... Түр ... ... болып
табылады.
Түрдің популяцияльқ құрылымы
Әрбір түр белгілі бір ареалды мекендеп бір ... ... ... осы ... ... ... осы кең ... ішінде бір жерден
екінші жерге, немесе бір ... ... ... ... ... онда ... саны өте аз ... Осында алыс жерге орын ауыстырып мекенін
жиі өзгертіп отыратын түрлерге солтүстік бұғылар, полярлық түлкілер жатады.
Мысалы, ... ... ... ... арқасында, бұл түлкілердің бір
маусымда жүз шақырымнан мың шақырым жерге дейін өзінің мекенін ... ... ... ... ірі ... ... ... жекеленуі орардың кеңістікте қозғалыс, қимыл қасиеттеріне
байланысты. Кейбір түрлері қең ... ... жиі ... ... ... ... өте қиын. Мысалы, қоңыздарға
жататын қанқызы (божья коровка) табиғаттың әр ... ... ... ... ... тіршілік ететін жерінің табиғатта шекарасы
жоқ деп айтуға болады. Популяциялар арасында өзара кейбір особьтардың бір
популяциядан ... ... ... өтіп ... ... ... ... қара қарғалар балалары кейде күзде басқа мекенге ұшпай,
қыста қалып қояды. Сөйтіп олар ... ... ... қыстап шығады.
Осындай жағдайлар немесе популяция арасындағы өзара қарым қатынастар осы
түрлер ... ... ... ... ... Мысалы, олардың
санының өсуіне, жас шамаларының өзгеруіне, өлім ... ... өсу ... ... әсерін тигізеді.
Популяциялардың өте ұзақ ... ... ... ... ... ... ... әкеліп соғады. Популяциялар арасындағы өзгерістер
әртурлі дәрежеде болады. Бұл ... ... ... ... ... кейде олардың жеке дараларының морфологиясының, физиологиясының
және мінез ... ... сапа ... да ... ... Осы ... негізінен табиғи сұрыптаудың арқасында болады.
Әрбір популяцияның белгілі бір ортаға ... ... ... ... әр ... тіршілік ететін ақ қоянды алатын болсақ, олардың түрі,
түсі дене пішіні, ас ... ... ... да әр ... болады.
Мысалы, Ямал аралығындағы қоянның соқыр ішегін Урал даласында тіршілік
ететін түрімен салыстырып ... ... ... ... екі есе ... байқауға болады. Бұлай болу себебі қоректік заттардың кұрамына және
оның ... ... ... байқауға болады. Немесе мынандай
мысал келтіруге болады. Орталық Якутияда тіршілік ... ақ ... ... ... бір рет ... да оның ... ... дейін
көжек ереді, ал Карель аймағында тіршілік ететін түрі жылына екі рет туып,
әр туғанда төрттен ... ... да әр ... әр ... ... ... ... өсуі, өнуі, олардың саны, тығыздығы,
популяциялық ... өсу ... ... ... ... болады.
Популяция аралығындағы айырмашылық әртүрлі жағдайлардың ұқсас болмауына
байланысты ... өте ... ... ... және ... ... процестері де нашар.
Өсімдіктер мен жануарлар популяцияларының таралу құрылысы (немесе бос
кеңістіктегі ... ... ... ... ... тіршілік
мекені болып табылады. Әрбір мекен немесе бос кеңістік тек белгілі ... ғана ... ... ... ... отырады.
Сондықтан да табиғатта особьтардың, бір қалыпты орналасуы өте сирек
кездесетін жағдай. Бірақ табиғатта ... ... ... ... екі жағдай себеп болады. Біріншіден, кеңістіктің
немес ареалдың ... ... ... ... ... кей жағдайларда түрлердің көп жиналып қалуына әкеліп соғады.
Мысалы, бұндай жағдай ... ... ... ... немесе
вегетативтік жолмен көбейген жағдай болса, ал ... ... ... ... ... ... ... немес ұрықтану кезінде, бір жерде
қыстаған уақыттарда байқалады.
Көптеген жан-жануралардың кеңісіткте таралу ... ... ... Мысалы, су түбіне бекініп орналасатын ағзалардың ... ... ... бар деп ... ... ... асцидиялар мен
мышанкалардың колониясы басқа ағзалардың үстіне өсуге тырмысып, ... ... ... көп ... жасайды. Өздігінен вегетативті даму
процесін тоқтатып, жыныстық жолмен даму процесіне ауысады.
Ал жоғарғы сатыдағы ... ... ... ... тек түр ... ... байланысты. Олардың өздерінің ареалды
мекендеуге ерекше мінез-құлықтары болады. ... ... ... корғап, оларға басқа дараладың өтпеуіне кедергі жасау көптеген сүт
қоректілерде, құстарда, бауырымен жорғалаушыларда ... ... ... ... омыртқалыларда, мысалы, өрмекшілерде, крабтарда,
осминогтарда т.б. кездеседі.
Табиғатта кеңісітктерін ... ... ... тірі ... ... ... бөлуге болады: көшпелі және тұрғылыкты.
Құрлықты мекендейтін ағзалар өздерінің өмірі бойында тұрақты бір
территорияда тіршілік ... ... ... ... ... инститнкт касиеті жақсы дамып, осы территорияға ... ... Егер осы ... ... ... зорлап көшіргенде осы
жерге қайтып оралуға тырысады. ... өз ... ... ... деп ... ... түрлері тіпті өте ұзақ уақыт өтсе де өз тұрағына
«үйіне», ... ... ... ... ... көгершіндерінің «хоминг»
қасиетін айтуға болады.
Тұрғылықты өмір сүру осы түрлер үшін пайдалы, себебі, олар көп жылдар
бойы осы ... ... ... қорек іздеуге аз ғана уақыт жұмсайды, өз
жауларынан да оңай құтыла алады, қоректік заттар ... ... да ... ... ... жол ... қосымша індер, ұялар салуы да мүмкін, осы
мүмкіншіліктердің бәрі популяцияның ... ... өте ... ... орман тиынын алсак, бұның ең негізгі ұясынан басқа ... ... ... ... болады.
Ал, басқа мекенді алатын болсақ, онда жануарлардың мінез-құлқы күрт
өзгеріске ұшырайды. Бұл ... ... ... ... ... ... Олар өздерін өте ыңғайсыз сезініп, қозғалысында сондай ... ... ... болады, өздерінің індерін әрең дегенде тауып,
осындай жағдайлар олардың популяциясын көп шығынға ұшыратады.
Бірак тұрғылықты өмірдің кейбір ... үшін кері ... де ... ... популяциясының саны артқан кезде, қоректік жетіспеуінен
көп өлімге ... ... ... ... ... ағзалардың мінез-
құлкында өздерінің мекендейтін жерлерінде шекара жасау кабілеттілігі ... ... ... ... арасында, популяция ішіндегі бір семья
арасында, бір топ пен ... ... ... ... ... мекендейтін популяциясының құрылысын төрт типке
бөлуге болады:
І.Диффузды (аралас, араласып).
2.Мозаикалық (ала-құла, ... - ... ... жануралар кеңісікте бытырап, шашырап
орналаскан. Бұлай ... ... ... ... ... ... және әртүрлі жағдайдан қорғауға, өздерін ... ... ... ... ... ... Диффузды типтер майда
сүтқоректілерде, әсіресе құрғақ ашық мекендерге орналасқан ... - ... ... ... ... ... ... біркелкі орналасуы. Мысалы, саршұнақтар Еділ-Орал
даласында тек қана шөптесін жерлерінде ғана мекендейді. Ал қарапайым ... ... тек ... ... ... жерінде ғана кездеседі.
Толқынды типті мекендейтін популяцияға тән қасиет, оның санының күрт
өзгеруі жағдайына ... ... ... ... ... ... ... өздеріне ыңғайлы, қолайлы жерін мекендейді.
Циклды немесе тыңайған жерлерді популяцияның типтеріне ағзалардың
өзінің ... ... ... ... ... ауыстырып тұру
қабілеттілігін атап айтуға болады. Мысалы, тұяқты лемингтер қыста ... ... ... ... ... ал жаз ... ... астық тұқымдас - кыналы жерлерін ... ... ... бір ... - осы ... мекендейтін жанураларға
шөптің жалпы қорының онша қажеті жоқ, бірақ жеке ... ... - ... ... өте қауіпті. Әрине, ондай даралар жыртқыштардың құрбаны тез
болуы мүмкін. ... да, ... ... ... ... ... өте пайдалы. Ал, құстар мен балықтардың топталып
жүруі өсі су мен ауаның кұрамын жақсартып отырады.
Популяцияның динамикасы. ... ... ... та, егер ... ортаның факторлары шектік жасамаса, оның көбеюіне теориялык тұрғыдан
қарағанда шексіз ... ... ... ... ... Сондықтан да
популяцияның өсу жылдамдығы ... оған әсер ... ... ... ... ... байланысты. Биотикалык потенциал
деген ұғымды ... 1928 жылы ... ... Бұл бір жұп ... ... бір уақыт ішінде максимальды ұрпақ беретін көрсеткіші болып
табылады.
Әр түрде ... ... ... ... ... әр ... ... Мысалы, аналық елік өз өмірінде 10-15 лақ туу қабілеті бар,
бал арасының аналығы - 50 жұмыртқа салады, аналық - 3 ... ... ... Ал осы ... ... ... күші (потенциалы) тағы да бар,
өйткені, олардың ұрықтары көбісі туғанға ... өліп ... ... Егер ... бәрі ... ... ... ол ұрпақтар жер бетінде тіршілік
ететін болса, ол жер ... ... ... ... ... еді. ... ... арқылы көрсететін болсақ, графиктегі ... ... ... еді. ... ... ... ... деп атайды. Логарифм
шкалаларында осындай популяцияның санының уақытқа байланысы түзу сызықпен
көрсетілсе, ал ... ... ... ... ... ... келеді.
Популяцияның санының өзгеруі 4 жағдайдан тұрады: тууы, өлуі, ареалға
кіруі, ... ... ... ... ... бір ... ... популяцияда пайда болған
даралар санын айтамыз.
Популяцияның өлім-жітімге ... Бұл ... да ... ... ... ... генетикалық, физиологиялық қабілеті, сыртқы
ортаның ыңғайсыз факторларына, ... ... т.б. ... ... ... осы ... әртүрлі жағдайда әсер етуі
мүмкін.
Популяцияның өлімін де белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... немесе барлық популяцияны территорияда
сылыстырмалы шығынымен есептеуге болады.
Популяцияның санының өсу қарқыны ... ... да ... ... ... есептегенде екі түрлі өсу типін айтуға болады:
Бірінші варианты популяцияның жиілігі (тығыздығы) тез ... де, ... ... ... басқа да шектеуші факторлардың әсерінен өсуін күрт
тоқтатады. Ал, екінші сигмодты өсу типінде популяция саны ... ... де ... оң үдеу ... ... содан кейін өте жылдамдайды (бұны
логарифмді фаза ... ... ... ... ортаның көрсеткен кедергі
әсерінен популяцияның даму қарқыны бәсеңдейді, ең соңында бір тепе-тендікке
жетіп, осы ... ... ... ... ... көбеюінің жоғарғы
шегін К - константына немесе жоғарғы асимитодты сигмоид деп атауға болады.
Оны тағы да ... тегі деп ... ... ... тепе-теңдігін бірқалыпта сақтап тұру қабілеттілігін
популяцияның ... ... ... ... деп ... ... ... қабілеттілігі физиологиялық
қабілеттіліктерінің өзгеруі, өсуі, өнуіне т.б. ... ... ... түрдің экологиялық қасиетіне де байланысты, оның
қозғалысына, жыртқыштар мен аурулардың әсерінен ауытқуына байланысты.
Бұл экологиялық ... ... ... ... өте ... ... әсер етіп, популяция дараларының көп шығынына әкелуі ... ... ... ... ... әсер етіп ... санын өзгертуі
мүмкін. Мысалы, факторлардың өте ... ... ... ... ... ... ... шығарып, оның өсуін тоқтатып
отыратын кездері болады. Жануарлардың арасында түраралық бәсекелер ... ... ... ... ... ортада қоректік заттар немесе ішетін
сулар жетіспегенде өлімге ұшырап, популяцияның ... ... ... ... ... ... тұрақтылығын реттеп отыратын
кездері болады.
Кейбір популяцияларда өздерінің ... өсу ... ... ... ... ... арасында химиялық байланыстар ... ... ... Мысалы, итбалықтар суда өздерінің санын көбейту үшін ... зат ... ... ... ... ... ... оның даму
процесін өсірмей тастауы мүмкін. Бір ірі ... ... ... 75
литрлік аквариумдағы қалған головастиктердің (ит ... ... ... ... да, бір ... ... шыққан итбалықгардың жартысы
үлкендері тез дамып, ... осы ... ... ... ... ... ... Бұндай құбылыс экология жағынан өте ынғайлы, себебі
ортадағы қоректік заттардың қоры жеткілікті болғандықтан ... тез ... ... ... санын реттеп отырады. Ал калған майда ит
балықтар, ... ... өсіп ... ... олар су ... ... кейін, судағы ақузыдық заттардың ... ... ... орнын басып, өзінің өсу, даму процестерін
әрі қарай жалғастырып, бірнеше уақыт ... ... олар ... ... ... ... Сондықтан, осы итбалыктардың екінші тобы, осы
популяцияның қосымша қоры сияқты, сол ... саны ... ... ... ... отырады.
Осындай өздерінің тіршілік еткен ортасына, ерекше бір ... ... өз ... өсу ... ... өсімдіктер мен жануралардың
арасында жиі кездесіп тұрады.
Популяцияның ... тағы да бір ... ... ... ... ... популяция дараларының мінез-құлықтары мен ... ... ... бұл ең ақыр аяғында популяцияның
қоныс ... ... орын ... ... ... ... құбылыс,
әсіресе жәндіктердің арасында, оның ... өсу, ... ... ... ... ... ... сапасы әртүрлі жағдайларда
болуы мүмкін. Мысалы, Индияда, Пакистанда, Шығыс Африкада ... ... ... саны аз ... және бір ... ... сыртқы түрлері ашық-жасыл болса, ал ересектерінің түсі ... ... ... ... Ал, кей ... ... ... кезінде,
әсіресе оның дамуына өте ыңғайлы жағдайлар болғанда, шегірткелер бірнеше
даму сатысына көшеді. ... ... ... ... ... қара ... ... Ересек, бірақ толық
жынысы жетілмегендерінің түсі ... көк, ал ... ... түсі ... ... сары ... Бұлардың
морфологиялық белгілері де өзгереді. ... ... ... ... да ... ... да ара қатынастары өзгереді. Бұлардың
өсуіндегі бір фазадан екінші фазаға өтуіне кемінде үш ұрпақтық уақыт ... өте ... өте ... ... ... азаяды. Барлық уақытта
табанымен ұшып жүреді, кейде 100 немесе 1000 км-ге дейін ұшып бара ... ... саны ... ... ... олар бір сатылы
дамуға ... ... ... ... ... ... ... көбеюі даралардың физиологиялық функцияларының
өзгеруіне соқтыруы ... ... бұл ... ... тууына және
өліміне әсерін тигізеді. Көптеген сүтқоректілер де осындай ... ... ... 1936 жылы ... ... Ганс ... бірінші рет
жазған болатын. Ағзаға ... ... ... факторлар әсер етуінің
салдарынан ағзаға оған жауап ретінде екі түрлі реакция ... ... ... ... тән реакция (мысалы, суық әсер ... жылу ... ... ... тән ... ... ағза ... бейімделу үшін ағзаға жалпы күшею
процесі туады.
Осындай ... ... ... беру ... нәтижесінен
физиологиялық және морфологиялық өзгерістер тууы ... ... ... ... ... ... ыңғайсыз әсерінен де, немесе популяцияның
саны деңгейден ауытқып тез көбейген уақыттарда болады.
Стресс фактордың әрмен карай дамып, оған ағзаның жауап беру ... ... ... ... орталық ми қыртысы арқылы таралады. Қабылданған
процесс ми арқылы вегетативтік жүйке ... ... ... оның ... ... өзгертеді.
Өз кезегінде гипоталамұстың қызметінің әсері гормон жүйесінде гипофиз
— бүйрек үсті бездерінің қызметінің өзгеруіне ... ... ... ... ... үсті ... бөлініп шығатын, кортикостероид гормондарының
концентрациясы жоғарылап, басқа да ... ... ... ... ... ... ... овуляциясы (аналық жасушаның
аналық безден бөлініп шығуы) бұзылады, ұрық, ... сүт ... өз ... ... ... ... ... Ең соңында
келіп популяцияның көбеюіне жол бермейді.
Сонымен, ... ... ... бәрі осы ... бір
теңдікте ұстап тұру үшін популяция ішіндегі гомеостазды ... үшін ... ... ... деп ... болады. Табиғаттағы топтардың
арасында осындай популяцияның санын ... өте ... ... ... байланысты болатынын атап айтқан жөн.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
І.Оспанова Г.С., Бозшатаева Г.Т. Экология. Алматы. Экономика. 2002.
2.Сағымбаев Ғ. ... ... ... ... .Баешов Ә.Б., Дәрібаев Ж.Е., Шакиров Б.С., Мәдиев Ө.Қ, Тоқсеигова ГМ.
Экология ... ... ... ... ... 2000.
4.Саданов А.Қ., Әбжалелов А.Б., Таубекова Ғ.К., Асқарова Ұ.Б. Экология.
Алматы, 2001.
5.Торманов Н.Т. Экология және табиғатты пайдалану. Методикалық оқу
күралы. Алматы, 1990.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Популяцияның динамикалық, статикалық қасиеттері. санын реттеу4 бет
MATLAB бағдарламасы.Simulink пакеті. Ляпунов функциясына жалпы анықтама.13 бет
Адаптациялардың классификациясы9 бет
Биометрия негіздері70 бет
Биосфера мен биота эволюцияларының механизмдері, факторлары мен триггерлері24 бет
Жаратылыстану және экология есептерінің дифференциалдық модельдерін құрып-зерттеу44 бет
Микроағзалардың генетикасы. инфекция және иммунитет жайлы ілім. аллергия5 бет
Популяция және оның құрылымы4 бет
Популяция туралы түсінік11 бет
Популяция экологиясы - Дэмэкология10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь