Қазақ ойшылдарының әлеуметтік көзқарастары

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
Негізгі бөлім
I Ш.Уалихановтың әлеуметтік көзқарастары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
II Ыбырай және Абайдың шығармаларындағы қоғам және адам мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..16
Қазақ елі XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың бірінші жартысында феодалдық қоғамдық қатынастар дәуірінде болды. Қазақ халқы, бір жағынан, жергілікті феодалдардың, екінші жағынан, Ресей Патшасының зор қанауының, езгісінде болды. Еңбекші бұқараның хал-жағдайы өте нашар болды, өйткені олар әр уақытта алуан түрлі ауыр салықтар төлеп отыруға мәжбүр болды. Қанаушылар олардың құңарлы-шұрайлы жерлерін тартып алып, өздерін шөл және шөлейт жерлерге ығыстырды. Ресей патшасы байырғы ұлтты одан әрі жаныштап, езуді күшейтті. Ал, жергілікті үстем тап, қалыптасып келе жатқан буржуазия, дін басылары, патшалық ресей үкіметі халықты революциялық күрестен аулақ ұстауға тырысты, қазақ бұқара халқын орсытың жұмысшы-шаруа табынан, алдынғы қатарлы интеллегенциясынан алыс ұстауға әрекет жасады, араға іріткі салды, ұлтаралық дау-дамайды, жанжалды насихаттады. Осылардың салдарынан Қазақстанда бұқара халықтың патшалық ресей үкіметіне, жергілікті хандарға, байларға қарсы әлденеше стихиялық ереуіл-көтерілістері болды, бірақ олардың бәрі күшпен басылып отырды.
Осындай ауыр жағдайлардың нәтижесінде және орыс демократиясының, мәдениеті мен ғылымының игілікті әсерінің негізінде Қазақстанда алдыңғы қатарлы философиялық, әлеуметтік-саяси ой-пікірлер қалыптаса бастады.
Қазақ халқы ұлттық мәдениетінің тарихына жаңа жол ашушы бір топ ұлы ойшылар мен прогрессивті ағартушылар, қоғамдық-саяси қайраткерлері шықты. Олардың қатарында Шоқан Уәлиханов (1835-1865жж.), Ыбырай Алтынсарин (1841-1889жж.), Абай Құнанбаев (1845-1904жж.) сияқты қоғамдық-саяси қайраткерлер, Әлихан Бөкейханов (1870-1937жж.), Ахмет Байтұрсынов (1873-1937жж.) т.б. оқымыстылар болды.
Алаулаған аз ғана өмірінде кейінгі ұрпаққа өшпестей рухани-әлеуметтік мұра қалдырған, әлем мойындаған аса көрнекті ғалым ағартушы және зерттеуші Шоқан Шыңғысұлы Уалихановтың туғанына өткен жылы ғана 173 жыл болды. Ш.Уалихановтың аса дарынды ғалым ретінде тарих, этнография, бейнелеу өнері, география, әдебиет, заң және философияға, сонымен қатар басқа да салаларға қосқан үлесі зор екенін ескере отырып, оның терең энциклопедист ғалым екеніне сөз жоқ.
Қазақтан шыққан тұңғыш саяхатшы ретінде Шоқан Уалиханов - Қазақстанда, Шығыс Түркістанды, Орта Азияны зерттеуге үлес қосты. Шоқанның аса зеректігі мен қабілеттілігі және білімділігіне оның өзі оқыған ортадағы достары мен ұстаздары және кейіннен қызметтес болған әріптестері тәнті болған. Белгілі шығыстанушы Н.И.Веселовскийдің "Шоқан Шыңғысұлы Уалиханов шығыстану ғылымында аққан жұлдыздай жарқ етті де, жоқ болды" дегеніндей, Шоқан отыз жылдық өмірінде бұған дейін зерттелмеген немесе кейбір тұстары ғана ашылып қойған аймақтарды, осы кездегі өзекті деп табылған қоғамдық-саяси тақырыптарды қарастырып көптеген шығармалар жазған болатын.
1. Әбсаттаров Р.Б. Дәкенов Н. Әлеуметтану.- Алматы: Ғылым,2004.
2. Қарабаев Ш.К. Әлеуметтану негіздері: Оқу құралы. Алматы: Экономика баспасы, 2007.
3. Тұрғынбаев Ә.Х. Социология. Алматы, 2001.
4. Социология. Оқулық. Алматы, 2002.
5. Социология. Жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған оқулық. Алматы, 2002.
6. «Әлеуметтану» ІІ –том М.М.Тәжін. Алматы қазақ университеті 2005 ж,89-95 бет.
7. Сәкен Өзбекұлы «Абай және адам құқы» Жеті жарғы. Алматы 1995, 3-6 бет.
8. М.Тәжін, Аяганов Б. «Әлеуметтану оқулық» Алматы 2006ж, 92-95 бет.
        
        Алматы энергетика және байланыс университеті
Ақпараттық технлологиялар факультеті
Әлеуметтану кафедрасы
№ 1 Семестрлік жұмыс
Тақырыбы: Қазақ ойшылдарының әлеуметтік көзқарастары
Орындаған:БВТк09-02 тобының
студенті Досмухамедова Ж.Х
Тексерген: Мухамбедиярова А.Т
Алматы ... ... ... ... Ыбырай және Абайдың шығармаларындағы қоғам және адам
мәселелері.............................................................
.........................................8
Қорытынды...................................................................
.........................................15
Пайдаланылған
әдебиеттер..................................................................
................16
Кіріспе
Қазақ елі XIX ... ... ... мен XX ... ... ... ... қатынастар дәуірінде болды. Қазақ халқы, бір
жағынан, жергілікті феодалдардың, екінші жағынан, Ресей Патшасының ... ... ... ... ... ... өте нашар болды,
өйткені олар әр уақытта алуан түрлі ауыр ... ... ... ... ... олардың құңарлы-шұрайлы жерлерін тартып алып, өздерін шөл
және шөлейт жерлерге ығыстырды. ... ... ... ұлтты одан әрі
жаныштап, езуді күшейтті. Ал, жергілікті үстем тап, ... келе ... дін ... ... ресей үкіметі халықты революциялық
күрестен аулақ ұстауға тырысты, қазақ бұқара халқын орсытың ... ... ... ... алыс ... ... ... іріткі салды, ұлтаралық дау-дамайды, жанжалды насихаттады. ... ... ... ... ... ... үкіметіне,
жергілікті хандарға, байларға қарсы әлденеше стихиялық ереуіл-көтерілістері
болды, бірақ олардың бәрі күшпен басылып ... ауыр ... ... және орыс ... мен ... ... әсерінің негізінде Қазақстанда алдыңғы
қатарлы философиялық, әлеуметтік-саяси ой-пікірлер қалыптаса бастады.
Қазақ халқы ұлттық мәдениетінің тарихына жаңа жол ... бір топ ... мен ... ... ... қайраткерлері шықты.
Олардың қатарында Шоқан Уәлиханов (1835-1865жж.), Ыбырай Алтынсарин (1841-
1889жж.), Абай Құнанбаев (1845-1904жж.) ... ... ... ... ... ... Байтұрсынов (1873-1937жж.) т.б.
оқымыстылар болды.
Алаулаған аз ғана өмірінде ... ... ... ... ... әлем ... аса ... ғалым ағартушы және зерттеуші
Шоқан Шыңғысұлы Уалихановтың туғанына ... жылы ғана 173 жыл ... аса ... ... ... ... ... бейнелеу өнері,
география, әдебиет, заң және философияға, сонымен қатар ... да ... ... зор ... ... ... оның ... энциклопедист ғалым
екеніне сөз жоқ.
Қазақтан шыққан тұңғыш саяхатшы ретінде Шоқан Уалиханов - ... ... Орта ... ... үлес ... ... аса зеректігі
мен қабілеттілігі және білімділігіне оның өзі оқыған ортадағы достары мен
ұстаздары және ... ... ... ... ... ... ... Н.И.Веселовскийдің "Шоқан Шыңғысұлы Уалиханов шығыстану
ғылымында ... ... жарқ етті де, жоқ ... ... ... ... ... бұған дейін зерттелмеген немесе кейбір тұстары ғана ... ... осы ... ... деп ... ... ... көптеген шығармалар жазған болатын.
Ыбырай Алтынсарин — қазақтың аса көрнекті ағартушы-педагогы, жазушы,
этнограф, фольклоршы.Туып-өскен жері — Қостанай облысының ... ... Осы ... ... ... жағасынан топырақ бұйырған. Ы.
Алтынсарин ... ... ... ашу ... ... қазақ
балаларына арнап оқулықтар, оқу құралдарын және әдістемелік ... ... ... ... үшін мектеп-интернат, ауыл шаруа-шылық және ... ... ... Ы. ... ... ... ... болашағын
тек оқу-ағарту ісімен, білім-ғылым-мен ... ... да ... - қазақтарға білім берудің басты құралы. Біздің барлық үмітіміз —
казақ халқының келешегі осында, тек осы ... ... деп ... ... ... ... калыптасуына орыстың
революцияшыл-демократтары мен Батыс Еуропа ... ... ... Абай Г. ... орыс ... аударылған әлеу-меттанулык,
туындыларымен танысып, оның ... ... ... ... ... ... ой Абайдың өлендері мен ... жиі ... ... қара сөзінде»: «Дүние біркалыпты
тұрмайды» десе, өлекінде: ... ... ... дей ... ... ... ... өткізіп жатқан қазақтардың жаңа қоғамға етеріне
зор сеніммен қарайды.
Негізгі бөлім
I. Ш. Уәлихановтың әлеуметтік көзқарастары.
Ш. Уәлихановтың (1835—1865) ғылыми еңбектерініңбәрінде, атап ... ... мен ... ... «Сот реформасы жайлы жазбалар»,
«Баянауыл округі туралы», «Өлкенің үкімет басқару ... мен ... ... ... ... және т.б. ... ... көкейтесті әлеуметтік мәселелер зерттеледі.
Шоқан Уәлихановтың әлеуметтік-ғылыми көзқарастары, оның демократиялық,
гуманистік ой-пікірлері ... және ... ... ... ... ... бірге сол кездегі орыстың ұлы демократиялық өкілдерінің
шығармаларын оқып, олардың кейбіреулерімен жақындасып, кездесіп, ... ... Ол ... орыс ... ... орыс ... жақтаған адам. Оның аққан жұлдаздай қысқа өмірі ... үшін ... ... ... ... білімді, ғылымға берілген Шоқан өз қызметін халық тағдырымен
байланыстыра қараған. ... ол тек ... ғана ... ... ... ... Осы ... келгенде Шоқанның қоғамдық көзқарастарына талдау жасау
қызғылықты болып табылады.
Шоқанның «атаңның ұлы емес, адамның ұлы» ... ... деп ... ... ... ... ... шексіз жаңаршылығын,
сүйіспеншілігін байқаймыз. Патша үкіметінің ... ... ... ... ол ... қарсы шықты. Халқының
сауатсыз болғанын жасырмай айтқан Шоқан оның қабілетті, өркениетті ... ел ... де ... ... орын ... жағымсыз құбылыстар тоқыраудың мотиві
болғанын, қоғам дамуында жаңа бетбұрыс алған еркін ағымды ... ... ... ... ... ... реформамен тығыз байланыстырады,
реформаға қалай әзірлену және оны ... ... ... ... аса ... ... Оның ... реформаға ғылыми тұрғыдан келу
керек, нақты ... ... ... алу ... ... ғана ... сәтті
орындалады, соның негізінде қоғамдық организмнің дамуы іске ... ... ... ... ... ... ... деп санайды. Егер де қоғам
мұқтаждығы мен ... ... ... қоғамның әл-ауқатын жақсарту
мақсатын кездеген кез-келген реформа алға қойған мақсатына сол уақытта ... ... ... ... ... ... ... үшін
өзгерістердің ішкі қайнар көздерін көре білу қажет болды. Сонымен қатар
Шоқан ... ... ... ... ... даму ... ... халықтың өмір салтынан туындауы тиіс деп ... Ал ... ... ... ... қаралуы керек. Қазақ ... ... ... ... ... жақсар-туға ықпал ететін
реформа ғана пайдалы, ал бұл ... ... ... келтіретін реформа
«зиянды». Сондықтан ол бұл мақсатка жете ... кез ... ... ... ... ... қоғам-дық өмірдін «экономикалық
және әлеуметтік» жақтарын қамтитын реформа кажет деп санады. Ш.Уәлихановтың
тұжырымдауынша, қоғамда жасалатын ... ... ... ... және әлеуметтік реформа, ал саяси реформалар кажетті
экономикалық ... іске ... ... ... колданылуы тиіс,
өйткені жеке алынған әрбір адам және барлық адам-зат ұжымдаса отырып ... бір ғана ... ...... ... ... ... және осының өзі прогресс болып саналады». Шоқанның пікірі ... және ... ... ... ... ... ... етуі керек, ал қоғам-дық прогресс өз кезегінде халықтың материалдық
халін жақсартуға қыз-мет етуі тиіс. Саяси реформа ... ... ... ... ... ... соған бағындырылады. Сол халықтың
пайда-сы үшін іске асырылатын қоғамдағы ... ... ... және ... ... ... ... талаптарды
қанағаттандыруы керек. Оның аталмыш мұқтаждыктар мен сипаттар деп ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік қауымдастығы сиякты жақсы жақтары еді. Сонымен кдтар
онын өзара көмек, тұрмыста бір-біріне қол ұшын беру және ... ... де ... тыс ... ... ... ... ашып
көрсетті. Шоқанның пікірі ... ... ... еуропалықтардың
еліктеуіне» тұрарлық құбылыстар.
Ғұлама ғалымның бұл пікірінің бүгінгі ... ... ... ... ... үшін ... ... зор. Бірақосы құнды пікірдін
ескерілмеуі қоғамды келеңсіз жағдайларға да соқтыруда. Қоғамнын ... ... мен ... ... ... өзге ... көзсіз енгізе салуды республика өз басынан кешірді. Бұның бәрі
жүргізіліп жатқан реформаның барысына әсерін тигізбей қоймады.
Ш. ... ... және ... ... сөз ... о судебной реформе», «Очерки Джунгарии», «о мусульманстве ... ... ... у ... ... ... еңбектерінде және
достарына жазған ... біз оның ... көп ... ... ұштасып, үндесіп жатқанын байқай аламыз. Ескерте кететін бір
жайт, Ш. Уәлиханов өзінің саяси ... ... ... ... ... жазбаған. Бірақ, бұл оның халықтың болашағы үшін күрескен,
орыс ... ... ... ... адам ... анықтауға
кедергі келтіре алмайды.
Шоқан казак қоғамын әлеуметтік организмнің күрделі объектісі ретін-де
қарастыра отырып, оның ... ... ... ... ... ұшырап отыратынын көрсетті.Оның тұжырым-дамаларында
қазақ қоғамының ак ... және қара ... деп ... екі ... бөлінуі
феодалдық қоғам көзінде орын алғандығы тұжырымдалады. Қоғамның мұндай ... ... ... ... ... ол адамның шыққан ата-тегінен, мал-
мүлкінен, билік ету деңгейінен көреді. Ақ сүйектер ... ... ... индивидтердің жабық сословиесі еді. Бұған төрелер, яғни ... ... ... ... ... ақ ... қатарына
жаткызбаған. Бірак халық оларды білімі үшін құрметтейтін еді, ... ... Қара ... ... ... байлары, батырлары, тархандары,
ақсақалдарынан тұрды. Қоғамдық емірдің әлеуметтік иерархиясынын. ең төменгі
сатысының негізгі ... ... ... калған бөлігін төрелердің әр
түрлі тапсыр-маларын аткарған төленгіттері толтырды. Шоқан осы ... ... ... ... ... ... жоғары еді. Қазақстанның Ресейге
бодан ... ... ... ... басқарудың жаңа жүйесінің
енгізілуі жәнет.б. себептер казакқоғамынынәлеуметтік құрылымына ... ... ... ақ сүйек пен қара сүйекке бөлу бірте-бірте
бәсендеп, тоқтады. Ендігі жерде қазақ ... ... ... бай және ... ... ... ... пролетариаты»
болғанын, олардын. ауыр жағдайын ашып ... Бұл екі ... ... үйлеспейтінін, сонын салдарынан олардың ара-сында
шиеленістік жағ-дайлардың болу мүмкіндігін ... Орыс ... ... ... ... ... ... өзгеше сипат беріп,
ұлтаралық карым-қатынастарды калыптастырды.
Шоқан өз ... ... ... ... теңсіздіктің мотивін
зерттеп, соның негізінде ... ... ... ... және топтар арасындағы әлеуметтік шиеленіс-тердің пайда
болуының негізгі себептерін ... ... ... ... ... ... ... өз жерінен
ығыстырылып, материалдық жағдайының күрт ... ... ... қазақтардан тартып алынған құнарлы жерлерге орналасуынан,
олардың тұрмыстык ... тез ... деп ... өрісі мен конысы туралы» деген ма-каласында Шоқан: «Казактар
ұлан-байтақ жер ... ... ... ... ... ... ... жерге әрдайым зәру», — деп құнарлы
жерлерден ... ... ... ... ... ... ... етіп қояды.
Шоқан өркендеудің қай сатысында тұрғанына қарамастан кез ... ... ... ... ... ... және өзін-
өзі жазғыруын қоғамдық даму зандылықтары ретінде қарастырып, ... ... ... ету көріністеріне тоқталады.
Ресей әлемдік сот тәжірибесін қабылдап, оны шеткі ... ... ... ... ... ... ... патша үкіметінін осы әрекетіне
карсы шығып, оның негізсіздігін сынға алды. ... ... ... ... ... ... ... етіп түрған шакта, халықтың бұрынғы өмірінен
туындап, оның даму жолдарынан және ... ... ... казіргі әрекет етуші билер соты қазақтардың ... ... ... және ... ... ... және адам
мәселелері
Тарихи даму деңгейі феодалдык-рулықсатыны сақтаған қазақ қоғамын
мейлінше жетік білетін ол: »Осы ... ақыл иесі мол ... ... ... ... және қоғамдық даму жолына түсетін дұрыс ба-ғыт беру,
калай дегенмен, аса ... ... ... — деп, ... неге ... ... дәл ... жазды. Ыбырай Алтынсарин осы ... ... ... ғана ... ... ... елдер қатарына косылатынына кәміл
сенді. ... ... ... ... ... ... ... маңызды
шаралардын. біріне, дамудың негізгі құралына балады. Білімсіздіктің ... ... ... на-дандық жайлап отырғанын айта келіп, жұртты білім
алуға шақырды. Сондықтан да ол ... ... бес ... ... беруге арнады.
Ы. Алтынсарин жергілікті жерлерден мектеп ашу ісімен айналысады, қазақ
балаларына арнап оқулықтар, оқу құралдарын және ... ... ... ... ... үшін ... ауыл ... және колөнер
училищелерін аштырды. Өйткені Ы. Алтынсарин қазақ халқының жарқын болашағын
тек оқу-ағарту ісімен, білім-ғылым-мен байланыстырған. ... да ... - ... ... ... ... құралы. Біздің барлық үмітіміз —
казақ халқының келешегі осында, тек осы ... ... деп ... ... қазақ. балаларына арнап мектеп ашумен бірге, онда қызмет
істейтін, балаларды окытып, тәрбиелейтін ... атап ... аса зор мән ... Ол ... ен. ... ... ... деп
есептеген. Мектептің материалдық-техникалық базасы мық-ты ... ... ... берері шамалы, деп есептеген. Сол үшін де ... ... үшін ең ... — окытушы. Тама-ша педагогика құралдары
да, ең жақсы үкімет бүйрыктары да, ... ... ... ... да ... оқытушығатен келе алмайды. Сондықтан да жақсы оқытушыны
дүниедегі ... ... де ... ... деген болатын. Ол мектепке
қажетті мүғалімдер даярлау мәсе-лесін, олардың кәсіби ... ... ... сай ... ... жағдайларының жақсы болуын көкейкесті
проблемалар катарына жатқызып, бұлардыңонды шешілуін талап етті,олардан
оқытушының бе-делін, қоғамдағы рөлі мен ... ... ... ... ... ... ... қоғамға керекті тұлғалық
сапаларды негізінен қалыптастыратын, тиянақты ... ... тек ... ғана ... ... керек деген қорытынды жасайды. Ы. Алтынсарин осы
идеяларын жүзеге ... үшін ... ... ... Оның ... ... ... мүғалімдер даярлайтын тұңғыш мектеп ашылды. Ұлы ағартушы қазақ
жастарына кәсіптік білім беретін, ... ... ... қолға алып, оны бітірген мамандар ... ... ... зор үлес ... ... ... болды. Соның негізінде Торғайда
қоләнер училищесін іске қосты.
Ы. Алтынсарин сол мектептердің ... ... де ... көніл
бөліп отырған. Бұл женінде ол: «Мектептің ... ... ... оның ісі еш ... да оңға ... ... еш ... бермейді,
онын оқушылары да, оқытушылары да істен күдер үзіп кетеді», — деп ... жүз жыл ... ... бұл ... осы ... ... өзінің маңызын,
актуалдылығын жоғалтпай келеді. Өйткені казірдің өзінде де халыққа ... ... ... ... ... реформаның
маңызды шараларының бірі болып отыр.
Ыбырай қазақ даласында ... ... үшін ... ... ... ... бірі болды. Осы өзі ашқан мектеп-тер мен онда ... ... ... оку құралдары мен әдістеме-лік нұсқау-кеңес
еңбектерін жазып, ... беру мен ... ... ... ... ... ... балап, педагогикалық әлеуметтанудың іргетасын
елімізде калаған ағартушы. Оның жазған кітаптары білім беру ... ... ... ... әділ ... ... «Мактубат»,
«Қазақхрестоматиясы», «Қазақтарғаорыс тілін үйретудің бастауыш құралы» ... ... - ... ... ... ... ... жатқан ұлттық
оқулықтарды қалыптастырудын үлгісі болатын күнды туындылар.
Өзінің осы оқу ... ... ... мәні зор кептеген
өлендер мен әңгімелер жазып ... Ы. ... өз ... ... беру ісі мен ... ... біртұтас процесс ретінде
көрсетіп, олардың қоғамда ... ... ... және ... ... әрі кешенді шешіп отыруды үйретті.
Ол ағартушы-демократ ретінде патша ... ... ... ... ... ... ... наразылык, таныт-ты. Қазақ
халқының қамын жеп, мүддесін корғады.
Көшпелі қазақ елін отырыкшылық өмірге көшуге,тек мал ... ... ... де ... ... отырғызуға, қолөнеріне
үндеген. Дінді зерттеді.
Өзінің «Мұсылманшылыктың тұтқасы» атты еңбегінде ол ... ... ... ... ... ... Ол ислам негіздері жөніндегі
қолда бар кітаптың ... да ... ... тіпті «көпшілік жағдайда
мән-мағынасын» сақтамайтындығын, «араб жазуы» мен «құран заңына» оқыту ісін
көбінесе шала сауатты адамдар жүргізетіндігін айтып, ... бәрі ... ... ... танда жағымсыз ықпал етіп отыр, ал келешекте одан ... әсер етуі ... деп ... ... ... Ы. ... шариғатты окиды да, «Мұсылманшылықтыңтүтқасы» ... ... Бұл ... ол ... ... пен ... діни ... салт-жораларының ережелерін объективті түрде баяндап берді.
Ислам ережелері ... адам ... ... етіп, құран ере-желерін
орындауы керек. «Байлық, кедейлік, ... ... ... таралатынына
сеніп керегі жоқ, — деп жазды ол, — еңбек етіп, оқу керек. Егер сен ... ... ... ... ... ... пен әділет жолына
бағыттауға тырыс».
«Мұсылманшылықтың тұтқасы» кітабын жазғандағы келесі бір мак-саты қазақ
оқу орындарында қазақ тілін ... ... ... қалу еді. ... ... сіңісіп кеткен діни «кыдыр», «дәуіт», «әулие», «алла»,
«жаратқан», т.б. сөздерді колданған.
Ойшыл дш тарихын адамның әбден жетілген ... ... ... ... бар исламның ғибратгы өсиеттерін білу үшін ұсынды.
Ы. Алтынсарин қазақ қоғамынын әлеуметтік күрылымын әлеуметтік-білімдік
құрылымы ... ғана ... ... оның ... ... ... ... кесіндісі ретінде Торғай
облысының халқын алып, оны әлеуметтік ... ... ... Зерттеу
нәтижесінде қазақ коғамының әлеуметтік құрылымында мүліктік қатынасына
карай үш ... ... ... дәлелдейді. Ол жыл-кысының саны 300-
400, койы 400-500, түйесі 20-40, мүйізді ірі ... 50-60 ... ... ... ... ... коспай, оларға орташа шаруа деп караған. Бай
атану үшін, сондай статус алу үшін ... ... бұл ... топта
жүздеп емес, мындап саналған дегенді мезгейді. Ал карапайым шаруалардың,
дәлірек айтканда, кедейлердің (жатақтардың) санатына ... ірі кара ... ... ... 4—5 ... қойы 20-30 бастан аспаған адамдарды
жаткызған. Солай дегенмен де, мал ... ... ... ... ... ... ... жіберетінін жазды. Оның
пікірінше, мал шаруашылығының тиімділігін арттыру үшін отырықшылыққа кешу
ке-рек және бұл ... ... те ... Шаруашылықтың отырықшы-лыкка
көшірілуін қазақ, халқын прогреске ... ... ... деп ... – қолөнерді дамытушы фактор, деп қарады. Қолөнердің дамытылуы
үй тұрмысына, жалпы шаруашылыққа қажетті әдеттегі бүйымдарды ендіру ... ал ... ... ... ... ... ... орындарын
жағалауы, малдан алынатын өнімдердің құнын ... ... ... ... ... сатып алуы осы саланың дамымауының салдары
еді. Орыс, татар, Бұқар көпестеріне теріні 30 тиыннан 2—3 ... 1 ... 2-3 ... ... Осы ... ... кейін казактар қала
базарынан етік былғарысын 6-10 сомға, майдан ... I пүт ... ... ... ... Тіптен саз балшықтан құйылған кірпіштер үшін ... ... орыс ... ... Ы. Алтынсарин оқу процесімен де ... ... оқу ... ... ... ... істеуін камтамасыз етеді деп түсінді.
Қазақ қоғамында ертеден калыптасқан әдет-ғүрыптар көптеп саналады. Ы.
Алтынсарин олардын ... ... ... пен карым-қаты-настарын
нығайтудағы рөлін зерттеп, оның нормалық маңызын ашып ... Ол ... құда болу ... ерекше мән беріп, одан қоғамды нығайтудың
бірден-бір маңызды факторын байкады. Ы. ... ... ... ... ... ... зор мән ... ата-аналардын.
үл-кыздарын атастыру, неке-лестіру салт-дәстүрін отбасыныңтұрактылығын
сақтаудың, туыстык ... ... ... ретінде сипаттайды.
Сонымен катар қазақ жүртында сегіз атаға дейін жақындарының ... ... ... ... ... ... атап ... әлеуметтанулық көзқарастарының калыптасуына орыстың
революцияшыл-демократтары мен Батыс Еуропа ... ... ... Абай Г. Спенсердің орыс ... ... ... ... оның ... ... ... Бүкіл
тіршілік атаулыныңөзгермелілігі туралы ой Абайдың өлендері мен кара
сөздерінде жиі ... ... қара ... ... ... ... өлекінде: «адамзат күнде өзгерер» дей келіп, патриархалды-
феодалдық ... ... ... ... ... жаңа ... етеріне
зор сеніммен қарайды.
Абай ел билеушілерін сайлаудың оң құбылыс екенін түсінді. Алайда, оның
да ел шыркын бұзатын келеңсіз ... бар ... айта ... одан ел
бірлігіне нүксан келтіретін мотивті көре білді. Ғұлама Абай өзінің «Болды
да партия», «Мәз ... ... ... ... ... ... елде бар
болса» атты елендерінде аталмыш мәселені үлкен әлеуметтік проблема ... ... ... ал да, билей бер» саясатынан шыққан билікке
сайлаудың себеп пен салдарын бағамдайды.
Абай ... ... ... құралы халыққа білім беру, оларды ғылымға
тарту деп есептеді. Ғылымды ол әлеуметтік жағдайларды жақ-сартудың ғана
бірден-бір ... деп ... ... ... ... ... ... жол деп түсіндірді.
Ұлы ойшылдың пікірінше, ғылымды біз жанымыздан шығара ал-маймыз,
жаралып, ... ... ... ... ... ... ақылмен
білеміз.
Абай осы тұжырымын «Отыз сегізінші ... ... ... ... ... ... қалыптасуын және оның әлеуметтік рөлін былай-ша
пайымдайды: «Адамның ғылымы, білімі хакиқатқа, ... ... ... ... ... ... ... ынтық бірлән табылады».
Ғылымның бірден-бір мақсаты — қоғамды қажетті ... ... «Ол ... ... ұнамды қалпымен, унамсызы ұна-мсыз калпымен,
әрнешік өз суретіменен көңілге түседі. Ақпаратты «көп жинағаны бар ... ... ... — бәрін де бағанағы жиған нәрселерінен есеп
қылып, карап ... ... етіп ... ... адамды акылды дейміз».
Қоғамнын болашағы саналатын жастарға бағыттап жазған өлендері мен қара
сөздерінде ... ... ... ... ... ұмтылу
керектігін түсіндіріп, тұлғаны калыптастыратын касиеттерді бел-гілеп берді.
«Ғылым таппай мактанба» деген елеңінде Абай:
Бес нәрседен қашық бол,
Бес нәрсеге асык ... ... ... ... ... ... мал шашпақ —
Бес дұшпаның білсеңіз.
Талап, еңбек, терең ой,
Қанағат, ... ... қой ... асыл іс, ... ... адамды тұлға етерлік әлеуметтік қасиеттерді саралап көрсетеді. Ол
тұлға ... ... ... ұштастырады. Әлеуметтендірудің
негізгі агенттеріне Абай баланың ата-анасы, ағайын-туыстарын, білім мен
ғылым орындарын, дін ... т.б. ... Осы ... ... процесі жүзеге асады, соның нәтижесінде тұлға қалыптасады.
Қоғамдағы келексіз құбылыстармен, әлеуметтік әділетсіздікпен күрес-кен
Абайға:
Өмірді өлтірме, қор кылма, сыйла;
Ұрлама, тонама, ... ... ... ... ... ... ... бол;
Өтірік айтпа, шындыкты айтуға қорықпа, бірақ ақиқатпен айт;
Жаныңнан өсек шығарма, біреудің айтқанын ... ... ... ... уакыт белме, орынды сөйле, әйтпесе үндеме;
Мактан қума, күндеме, жақыныңнын жақсылығына куан;
Жүрегінді ... ... ... жек ... ... хақиқатты үғуға тырыс - деген будда нор-
малары өз дүние танымындай болды. Бұл парыздар ойшылдың шығарма-
ларынан ... ... Абай ... ... ... ... ... функ-
цияларының арасынан тәрбие функциясын жоғары қояды. Абайдың шығар-маларында
демократиялық ... құру ... ... Оның ... ... ... айтканда азаматтык қоғам және ... ... ... ... ... әділеттілік принципі үстем
болуы керек, тұлға құқығы мен ... ... ... ... көзі ... ... билікке лауазымды адамдар сайлануы керек, т.б. принциптер
жүзеге асырылуы ... ... ... ... ... адамдардың бәрі бірдей заңға
бағынуын талап етеді, азаматтардын бостандығы мен ... ... ... кім ... да занды орындауы қажет деп санайды.
Демократиялықкөзқарастарынасәйкес, Абай қоғамдыкдамудеңгейі ... ... ... ... институттарының кереғар тұстарын батыл
сынға алып, олардың әлеуметтік мәні зор баптарын өмір ... ... ... ... Осы ... іске ... өзі қолға алды.
Абайдың өзі жазған Ереженің мазмұны 74 баптан түрады. Бұл - құқық
әлеуметтануына елеулі үлес ... ... ... Абай орын ... ... өзгерту және ислам діні орныктырған шарттарды ... сай ... ... ... ... ... неке және
басқа да шарттарды, көне заманнан бері пайдаланылып келген әдеттегі ... ... ... және ... ... ... олардың аткаратын мін-
деттеріне назар аударады. Зан ... ... ең ... ... ретінде қарап, оның ... ... ... т.б.
салаларды дамытуда тиімді рөл атқаратынына үміттене қарайды. Қазіргі саясат
әлеуметтануында қолданылып жүрген парламент ... ... ... ... Оның ... заңы ... әлеуметтік-эко-номикалық және саяси
қиыншылыктар мен тоқыраулардан алып шығатын аса маңызды құрал. Сондықтан ол
«басалқаңыз бар ... ... отқа ... деп ... ... оның ... занда-ры қоғамдық өмірдің барлық саласында үстем
болуы тиіс және заң ал-дында бәрі бірдей ... ... ... ... ... ... ету жүйесі жетілдіріледі. Абай осы идеяларын «Отыз
жетінші сө-зінде»: «Мен егер закон ... ... бар кісі ... ... ... ... ... кісінін. тілін кесер едім», — ... ... ... ... мен халықтың пікіріне сүйенуі тиіс дей
отырып, оның қоғамды өзгертудегі және ... ... ... ... ... ... бөлініп, бірінік міндетін бірі қайталамай
орындалуына көңіл аударады. Соттың баскд билік ... ... ... ... ... ... ... орындалуын кадағалау
функциясын мейлінше қолдады. Мемлекет тарапынан адам ... Абай ... ... ... ... ... ... күкык
нормаларын бұрмалаушылықкд, заңсыздыкха қарсы шықты.
Бұрынғыдай дәурен жоқ,
Ұлық жолы тарайды.
Өтірік берген қағаздың
Алды-артына ... ... өз ... ... алып ... ... ... закүншік
Танып алды талайды.
Көрмей түрып күсамын,
Темір көзді сарайды.
Сот әзіне жүктелген міндеттерді жақсы орындау үшін ... ... ... етіп ... жөн ... ... ... толымды-білімді кісі билікке жыл кесілмей сайланса,
олар түссе, жаманшылығы ... ... ... ... ... деп
жазды ұлы ойшыл («Үшінші сөз»). Үкімнің әділ ... ... Сот ... ... ... ... болуы тиіс деп түсінді.
«Кез келген үкімнін яки жазыктылықты, яки ... ... ... ... ... фактілер жатуға тиіс» деп тұжырым жасап,
сот қызметінін. басты функциясын ерекшелейді.
Абай заң ... ... ... ... ... маңызды бір тармағы
саналатын аткарушы билікке де зер салып, оның ез міндетін ... ... ... ... бар ... ... («Қырық бірінші сөз»), ... ... ... ... атқарушы билікті күшейтуі қажет. Ол
үшін өзіне жүктелген функцияларды үтымды атқара алатын, ... ... ... ... ... білімі, тәжірибесі мол тұлғалар ат-қарушы билікті
жүргізуі керек. Ол: «Сатып алған, жалынып, бас ұрып алған ... ... жоқ» ... ... ... деп, ... ... ісіне рулық
туыстық таныстық негізде тағайындауға үзілді-кесілді карсы ... оның ... ... тоқырататын құбылыс екенін мегзеді.
Абай саяси және күк,ыктық әлеуметтану кезқарасында ... ... ... ... ... ... ... білімсіздікті,өркөкіректікті және менмендікті алып,
бұлардың келеңсіз күбылыска соктыратынын жасырмады. Ел басшысы, мемлекет
қызметкерлері ... тек ... ... ғана ... ... ... бюрократтық жағымсыздыктардан аман сақ-тайтын маңызды факторлар
деп карайды. Сондықтан Абай «Қуанбандар жастыққа» деген ... ... ... ... жүр де, ... ойла,
Даңғайлатып қаптыкпа, —
деп акыл-кеңес береді. Атақ-дәрежеге, лауазымды қызметке тоқтауы бар
күбылыс ретінде ... Онын ... бар да, ... жок болатын нәрсе екенін,
сондықтан қызметкердін ез кісілігін сақтауын ескертеді.
Әлеуметтік ортаны, жалпы қоғамды ғұлама Абай адамды ... ... ... ... және ... ... ... қарас-тырады.
Сондықтан ол «Адам баласын заман өсіреді, кімде-кім ... ... бәрі ... ... ой ... Бұл ... Абай ... қоғаммен карым-қатынасын, байланысын терең сараптай келіп, оны
қоғамды құраушы элемент және ... бір ... ... етіп ... ... ... ... ой-пікірмен терендете түседі. Оның тұжырымы
бойынша, «Дүниеде жалғыз калған адам — адамның өлгені». Адам ... ... ... ... ... қажетсінеді. Сондықтан ол социумның ... ... ... жан. Ірі ... саналатын қоғамдыкортасыз
адамныңтыныс-тіршілігі болмайтыны анық. Адамсыз қоғам, қоғамсыз адам өмір
сүрмейді.
Абай жеке адам мен қоғам ... ... ... пен ... ... оған ... процесс іспетті қарады.
Қорытынды
Қорыта келгенде, Шоқан өркендеудің қай сатысында тұрғанына қарамастан
кез ... ... ... ... қорғауын, өзін-өзі басқаруын
және өзін-өзі жазғыруын қоғамдық даму зандылықтары ... ... ... ... ... ету көріністеріне тоқталады.
Шоқан өз еңбектерінде таптар арасындағы әлеуметтік теңсіздіктің мотивін
зерттеп, соның негізінде адамдардың ... ... ... және топтар арасындағы әлеуметтік шиеленіс-тердің пайда
болуының негізгі себептерін көрсете ... ... ... мен ... ... кейінгі ғалымдар
өз еңбектері мен зерттеулеріне негіз етіп алатын. Жастарды ғылым жолына
үйретуде де ... ... ... ... биік ... ... ... келіп, өркендеуі үшін ең алдымен, ... пен ... деп ... Уалихановтың өзі айтқандай ... оның ... сол ... ... ... алуға шақыры аса маңызды іс.
Ы. Алтынсарин қазақ. балаларына арнап мектеп ашумен бірге, онда ... ... ... тәрбиелейтін кадрларға, атап айт-қанда,
мұғалімдерге аса зор мән ... Ол ... ен. ... тұлға -мұғалім деп
есептеген. Мектептің материалдық-техникалық базасы мық-ты ... ... ... ... ... деп ... Сол үшін де ... мектептері үшін ең керектісі — окытушы. Тамаша педагогика құралдары
да, ең жақсы үкімет бүйрыктары да, ... ... ... ... да ... оқытушығатен келе алмайды. Сондықтан да жақсы оқытушыны
дүниедегі заттын. бәрінен де кымбат көремін», деген ... ... ... өз ... ең озық ... ... білімнің балаларға ана тілінде ... ... ... Ол ... оқушыны отан сүйгіштікке, еңбекке, кісілікке —
тәрбиелейтін ғибратты шығармалары ешқашан да ... ... ... ... ... жалпы қоғамды ғұлама Абай адамды жан-жақты
етіп қалыптастыратын негізгі социум және басты фактор ретінде қарастырады.
Сондықтан ол ... ... ... ... кімде-кім жаман болса,
замандасының бәрі кінәлі» деген ой ... Бұл ... Абай ... карым-қатынасын, байланысын терең сараптай келіп, оны қоғамды
құраушы ... және ... бір ... ... етіп ... ... ... туралы ой-пікірмен терендете түседі. Оның тұжырымы
бойынша, «Дүниеде ... ... адам — ... ... Адам ... ... ... әрдайым қоғамды қажетсінеді. Сондықтан ол социумның мүшесі,
оны дамытатын жасам-паз жан. Ірі ... ... ... ... ... Адамсыз қоғам, қоғамсыз адам өмір
сүрмейді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
1. Әбсаттаров Р.Б. Дәкенов Н. Әлеуметтану.- ... ... ... Ш.К. Әлеуметтану негіздері: Оқу құралы. Алматы: Экономика
баспасы, 2007.
3. ... Ә.Х. ... ... ... Социология. Оқулық. Алматы, 2002.
5. Социология. Жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған ... ... ... ІІ –том М.М.Тәжін. Алматы қазақ университеті 2005 ... ... ... ... ... және адам ... Жеті жарғы. Алматы 1995, 3-6
бет.
8. М.Тәжін, Аяганов Б. «Әлеуметтану оқулық» Алматы 2006ж, 92-95 бет.

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ ойшылдарының қоғам мен тұлға дамуына әлеуметтік көзқарастары7 бет
Мағжан Жұмабаевтің шығармаларындағы тақырыптық идеялық негізі8 бет
Пихология гылымының қалыптасуы мен дамуы25 бет
Саяси ойдың дамуы9 бет
Шығыс ойшылдарының педагогикалық ой-пікірлері (Әбу-Насыр Әл-Фараби, Ж.Баласағұн, М.Қашқари)9 бет
Қазақ ойшылдары адам және қоғам туралы16 бет
Қазақстандағы саяси ойдың дамуы мен өрлеуі18 бет
Әлеуметтану тарихының негізгі бағыттары.8 бет
Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында7 бет
Абайдың сыны 5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь