Қазақ тілінің тарихи лексикологиясы: проблемалары мен міндеттері

Тарихи лексикология — жалпы тіл білімінің сүбелі де күрделі салаларының бірі. Оның зерттеу объектісі — лексика және оның пайда болу жолдары мен даму заңдылықтары. Басқаша айтқанда, тарихи лексикология тіл тарихына, сол тілде сөйлеуші этностың (халықтың, ұлттың) бастан кешірген қоғамдық формациялары мен басып өткен ұзақ өмірлік жолына қатысты тілдік фактілердің шығу тегін, қалыптасу кезендерің, туыстас тілдердің қатарынан алатын орнын, басқа тілдерге қатыстығын ғылыми-теориялық тұрғыдан зерттеуді мақсат етеді.
Демек, тарихи лексикологияның жалпы лексикологиядан басты айырмашылығы — ол тіл фактілерін зерттеуде тарихи принципке сүйенуде. Ол белгілі бір тілдің лексикасын жалпылама емес, нақтылы бір халықтың азаматтық тарихына байланысты, сол халықтың мәдениетіне, дүниетанымына, салт-сана, әдет-ғұрпына т.б. экстралингвистикалық факторларына қатысты зерттеуі керек. Өйткені әрбір тілдің лексикалық қоры, қат-қабат сөз байлығы, сайып келгенде, сол тілді жаратушы, сол тілде сөйлеуші халықтың тарихымен тікелей байланысты, сол халықтың халық болып қалыптаса бастаған ұзақ дәуірінің жемісі, ұрпақтан-ұрпақка ауысып, толығып, кемелденіп, жаңарып отыратын асыл да абзал мұрасы, сол халықтың мәдени, рухани өмірінің айнасы болып саналады. Әрбір тілдің сөз байлығын тарихи тұрғыдан зерттеу дегеніміз — оны сол тілдің өз топырағында, өзіндік даму үрдісін, сыр-сипатын ескере отырып, қарастыру, жалпылама емес, нақтылы объектімен байланыстыру. Ал бұлардың бәрі тарихи лексикологияның бір тілдегі нақтылы объектісі болып саналса, оның туыс және туыстас тілдердің лексикасын зерттеуге байланысты проблемаларының шеңбері бұдан әлдеқайда кең болатыны өзінен өзі-ақ түсінікті)
Тарихи лексикологияның өзіндік зерттеу объектісі мен белгілі тәсілдері бола тұрса да, оның дербестігінен гөрі ғылымның басқа салаларымен байланысы, астарластығы ерекше көзге түседі. Осыған орай «қазақ тілі тарихи лексикологиясының зерттеуге тиісті объектілері мен міндеттерін біз қалай анықтауымыз керек?» деген сұрақ туады. Айта кетуіміз керек, бұл мәселе қазақ тіл білімінде бұрын-соңды арнайы сөз болған емес. Тарихи лексикологияның жеке мәселелерін сөз еткен бірлі-жарымды еңбектерді есептемегенде, бұл саланың нақтылы объектілері мен алда тұрған міндеттері жан-жақты қаралып, толық анықталып, күн тәртібіне қойыла қойған жоқ.
        
        ҚАЗАҚ   ТІЛІНІҢ   ТАРИХИ
ЛЕКСИКОЛОГИЯСЫ:
ПРОБЛЕМАЛАРЫ МЕН МІНДЕТТЕРІ
Тарихи лексикология — ... тіл ... ... де күрделі
салаларының бірі. Оның ... ...... және оның ... ... мен даму ... ... айтқанда, тарихи лексикология тіл
тарихына, сол тілде сөйлеуші этностың ... ... ... ... формациялары мен басып өткен ұзақ өмірлік жолына қатысты тілдік
фактілердің шығу тегін, қалыптасу кезендерің, ... ... ... ... басқа тілдерге қатыстығын ғылыми-теориялық тұрғыдан зерттеуді
мақсат етеді.
Демек, тарихи лексикологияның ... ... ... — ол тіл ... ... ... ... сүйенуде. Ол
белгілі бір тілдің лексикасын жалпылама емес, нақтылы бір ... ... ... сол ... мәдениетіне, дүниетанымына,
салт-сана, әдет-ғұрпына т.б. экстралингвистикалық факторларына қатысты
зерттеуі керек. Өйткені ... ... ... ... қат-қабат сөз
байлығы, сайып келгенде, сол тілді жаратушы, сол тілде сөйлеуші ... ... ... сол ... ... ... ... бастаған
ұзақ дәуірінің жемісі, ... ... ... ... ... асыл да ... мұрасы, сол халықтың мәдени, рухани өмірінің
айнасы болып саналады. ... ... сөз ... тарихи тұрғыдан зерттеу
дегеніміз — оны сол тілдің өз топырағында, өзіндік даму ... ... ... отырып, қарастыру, жалпылама емес, ... ... Ал ... бәрі ... ... бір тілдегі нақтылы
объектісі болып саналса, оның туыс және туыстас ... ... ... проблемаларының шеңбері бұдан әлдеқайда кең болатыны
өзінен өзі-ақ түсінікті)
Тарихи лексикологияның өзіндік зерттеу ... мен ... бола ... да, оның ... гөрі ... ... ... астарластығы ерекше көзге түседі. Осыған орай «қазақ тілі тарихи
лексикологиясының зерттеуге тиісті объектілері мен ... біз ... ... ... ... ... Айта ... керек, бұл мәселе
қазақ тіл ... ... ... сөз ... ... ... жеке ... сөз еткен бірлі-жарымды еңбектерді
есептемегенде, бұл саланың ... ... мен алда ... ... ... ... ... күн тәртібіне қойыла қойған жоқ.
Алайда қазақ тіл білімінің бүгінгі күннің биік ... сай ... ... ... де тегеуірінді зерттелуіне байланысты. Олай
болса, бұл саланың негізгі зерттеу ... мен ... ... ете ... оған ... ... ... программалық зерттеулердің
бағыт-бағдарын анықтау бүгінгі таңның зәру міндеті болып саналады. Бұл
мәселенің ғылыми ... ... ... ... тек ... ... үшін ғана емес, сондай-ақ, көпшілік қауым үшін де маңызы
зор. Өйткені талғам-талабы биік ... ... ... ана ... ... табыстарын қызықтай отырып, оның еткен тарихын, шығу тегін, ... ... ... ... сыры мен ... қолданылып жүрген
сөздерінің және «қазақ» этнонимінің төркінін білгісі келеді. Ала ... қызу ... ... ... тіл ... ... ... пікірлеріне қанағаттанбайтын сияқты. ... ... ... Сондықтан да олар «өлеңге әркімнің-ақ бар ... ... ... ... ... ... мен жорамал-жобаларын газет-
журнал беттерінде жариялап, ортаға салуға талаптанады.
Бұлардың бәрі, әрине, заңды талаптар және олар тарихи ... де ... ... жүктейді. Осы міндеттердің үдесінен шығу үшін
тілші қауымы да тіл ... ... ... жандандыруы қажет
сияқты. Осы проблеманы жан-жақты ... ... ... ... ... ... кірісетін уақыт жетті ... ... бұл ... атқару үшін ... ... ... ... ... керек, Бұл тәрізді қиын да жауапты
іске кірісуден бұрын әрбір маман осы салада ... ... не ... ... ... ... дәреже-деңгейі қандай екенін анықтай отырып,
алдағы мақсатымыз бен ... ... ... жөн. ... ... мақсаты: «қазақ тілі тарихи лексикологиясының бүгінгі таңдағы
көкейкесті ... мен ... ... не?» ... ... ... ... да жауап беру және бұл саланың басқа проблемаларға қатыстығын
анықтай түсу.
Тарихи лексикологияның зерттеу объектілері және ... ... ... лексикологияның зерттеу объектісі дегенде екі түрлі ... жөн. ... ол ... қойған мақсатына және тіл
фактілерін талдау тәсілдеріне байланысты іштей сараланып, ... ... ... әр ... қарастыратын этимология, семасиология,
ономасиология, диалектология, этнолингвистика сияқты тарауларды қамтиды.
Екіншіден, оның тіл білімінің осы ... қол ... ... ... ... ... отырып, этностың шығу тарихын (этногенезін),
этнос тілінің пайда болуын (глоттогенезін), ... ... ... туыс, туыстас және басқа тілдермен болған қарым-қатынасын, әр
түрлі ... ... тіл ... ... ... т. ... ... мен оның заңдылықтары негізінде қарастырып, тұжырым ... мол. ... да ... ... ... объектілері мен
қатыстық объектілері арасында ... ... ... бар. Біз
мақаламызда ... ... ғана сөз ... ... және ... тілі тарихи лексикологиясына қатысы бар проблеманың бірі ... ... ... мен ... ... этнос пен этнос тілінің
тарихи бір ... бір ... ... және ... бір ... калыптасуьгаа байланысты қүбылыстар. Тілдік факторлар этностың
халық болғанға ... және одан ... ... айқындауға бірдей қажет.
Бұл арада қазақ тілінін ... ... тән ... ... мен сөз
тұлғаларынан тыс, толып жатқан тілдік деректердің атқаратын қызметі ... ... ... ... ... ... құрушы көптеген ру-
тайпалардың этнонимдері мен «қазақ» этнонимінің ... ... ... ... ... қазақ топырағында сақталып келе жатқан
жер-су ... ... ... ... ... ... ... бізге жеткен диалектизмдер, көне дәуір мен орта
ғасырлардың ... ... ... жазулары мен жазба ескерткіштері —
осылардың бәрі де этнос пен этнос тілінін тарихын айқындауға қажетті ... ... ... тіл ... ... ... ең ... этнонимдерге жасалатын этимологиялық талдаударды айтқан
болар едік. Мәселен, қазақ этнониміне ... ... ... ... ... Олардың жалпы саны қазірдің ... ... ... ... ғылыми этимология да, әр түрлі ... ... ... ... ... этимология да баршылық. Бұл
мәселені тарихшылар мен тіл ... ... ... ... ғана ... ... ... Арғын деген этноним жайында да осыны айтуға болады.
Махмұд Қашғаридың ... ... ру ... ... арғу мен ... ... түркі халықтарының құрамына енген этникалық компонент арғын
этнонимінің ...... ... ... ... ... жақсы біледі. Ол түркі, моңғол тілдеріне ортақ элемент
болып саналады (бай > ... ной > ... ... ... ... байланысты пікір айтқанда
ең алдымен ол объективті тарихи фактілердің өзіне сүйенуі керек. Тарихи-
лингвистикалық ... ... бір ... ... ру-тайпамен тарихи
қатынасын, өзара әсер-ықпалын анықтауға болатынын көптеген ... де ... ... түркі ру-тайпаларының ұзақ даму тарихында
пікір айтып жобалауға болатын ... — хун ... Осы ... ... ... ... ... басқа индоиран тілдерінде
сөйлеуші тайпалар (сак,, юечжи, соғды т. б.) да ... ... ... Осы
өлкеде қалыптаса бастаған этникалық процесс біздің ж. с. бұрынғы I ғасырда
Орталық ... ... ... ... ... қарай жөңки көшкен хундар
Қазақстан жерін мекендейтін осы ру-тайпалардың этностық келбетін өзгертпей
қойған жоқ. Белгілі деректерге қарағанда хун ... өзі тегі ... тілі ... ... ... ... ... пікірі бойынша
хундардың басым көпшілігі түркі ... ... ... ... ... — үйсіндер болған. ... мен ... ... ... ... ... қарай жылжып, ең алдымен Жетісу
территориясын басып алады да, бұл ... ... ... сақ, ... ... тайпалардын біразын ығыстырып тастап, өздері қалған шығыс ... ... ... Қазақстан жеріндегі көне ... ... ... осы кезден басталады деп көрсетеді ғалымдар.
Ал Орта Азия мен Қазақстан жеріндегі иран тілдес ру-тайпалардың ... ... ... ... ... сол ... мен үйсіндердің тағы
да Батысқа қарай жылжи түсуінен және бұл жолы олардың ... ... ... ... ... ... ... еді. Сөйтіп,
тұрғындары негізінен ... ... ... ... Қазакстан I
ғасырдың екінші жартысынан кейін көне түркілердің қол астына өтіп, түркі
қағанаттарына тәуелді елге ... VIII ... ... жері ... ... ... болады. IX—XI ғасырларда
Қазақстанда саяси гегемония огуз, қимақ және ... ... ... IX ... I ... ... Орталық Азиядан шыққан қыпшақ
руларының одағына ... ... ... ... ... ... мен Дешти-қыпшақты басып етіп, бүкіл Евразия аймағына түгел
тарайды. Ал осы ... ... мен ... ... болған
ру-тайпалардың көбісі XV ғасырда қазақ халқының ... ... ... ... ... қазақ этносының дербес халык,
болғанға дейінгі тарихы өте ... ... және ... басынан өткерген. Бұл процестерді тап басып, дәл айтып беру
қиын. Бірақ сол хун ... ... ... тілдерінің
біртұтас іргетасы қаланып, негізі жасалған еді. Ата түрк (пратюрк) ... ... ... ... ... деп ойлаймыз. Енді осы ... ... ... ... ... үлесіне
тимекші.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Табиғатты пайдалану экономикасы32 бет
Табиғатты пайдалану экономикасының міндеттері мен проблемалары12 бет
Экология ғылымының пайда болуы мен қалыптасу кезеңдері және қазіргі экологиялық білім беру маңыздылығы43 бет
Қазақстан Республикасының салық жүйесі службасы органдарының функционалды міндеттері26 бет
Қазақстан Республикасының телекоммуникациялар саласын дамыту32 бет
"кәсіби қазақ тілінің маңызы мен міндеттері"3 бет
Action Script бағдарламалау тілінің теориялық негіздері22 бет
C# Тілінің негіздері32 бет
Html тілінің негіздері60 бет
HTML-тілінің көмегімен Web-бетті қалыптастыру12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь