Қазақстан Республикасындағы демографиялық жағдайды жөндеу мен негативті үрдістерді жоюының мүмкіндік жолдары

Қазақстандағы негативті үрдістерге:
- тұрғындардың санының азаюы
тұрғындардың табиғи өсуінің төмендігі
- туудың төмендігі
- өлім-жітімнің үлғаюы
- орташа өмір ұзақтығының қысқаруы жатады.
Демография және миграция саласындағы іс-шаралардың тиімдісі жеткіліксіз екенін ескерсек, ҚР 2015 жылға дейін демграфиялық дамуының жаңа концепциясын қабылдау дұрыс болып табылады, ҚР демографиялық саясатты ары қарай жетілдіру қажет.
Бұл құжат Қазақстан мемкелекетінің демографиялық процестерді реттеу мақсатында бағыт, іс-әрекет жүйесі ретінде болмақ.
Демографиялық дамудың аспектілері: туу, отбасын қолдау, денсаулық, өмір ұзақтығы, миграция туралы проблемаларды мемлекеттік, жергілікті билік өкілдері шешкен кезде соларға бағыт беруші болып жаңа Концепция табылар еді. Концепцияда ҚР демографиялық дамудың нақты мақсаттары мен міндеттері белгіленеді.
ҚР 2015 жылға дейін демографиялық дамуының мақсаттары: тұрғындар санын тұрақтандыру мен келесі демографиялық өсімге жағдай жасау.
ҚР демграфиялық дамуының мақсаттарын төрт салаларға бөлуге болады:
Бірінші: орташа өмір ұзақтығын ұлғайту мен денсаулық нығайту саласында:
- тұрғындардың репродуктавтік денсаулығын сақтау мен жақсарту.
- тұрғындардың орташа өмір ұзақтығын ұлғайту.
- өлім-жітім деңгейін төмендету.
- мүгедек пен ұзақ мерзімді аурулардың өмір сапасын көтеру.
Екінші: Отбасын нығайту және тууды ынталандыру саласында.
- тууды көтеру үшін жағдай жасау.
- отбасы институтын жан-жақты нығайту тұлғаның гормониялық өмір әрекеті ретінде.
- жастарға өз қабілеттерін жүзеге асыру үшін жағдай жасау.
- бала туылғанда материялдық көмек көрсету, өмір деңгейі төмен отбасыларға, жастарға атаулы әлеуметтік көмекті қамту.
Үшінші: Қоныстандыру және миграция саласында.
- Эмиграция процесті тоқтату мен иммиграцияны белсендіру.
ҚР тұрғындардың табиғи азаюының толықтыру механизімдерін табу мақсатында миграциялық ағымдарды реттеу.
- миграциялық ағымдарды пайдаланудың тиімділігін көтеру жолы-олардың көлемі мен бағыты ҚР әлеуметтік-экономикалық қызығушылықтарына сәйкес болуы тиіс.
- Мигранттар мен оралман-репротрианттардың бірігуін қамту және оларға толеранттық қарым-қатынасты қалыптастыру.
Төртінші: Демографиялық дамуда ақпараттық қамту саласында.
- Қоғамдық күрделі демографиялық саясатқа байланысты тақырыптарды көрсету.
- Тұрғындардың өмірі мен денсаулығына қауіп тудвратыны туралы ақпараттық жүйені дамыту.
Мемлекеттік демографиялық саясатты жетілдіру мақсаттарында ҚР демографиялық даму Концепциясының негізіне келесі негізгі қағидаларды жатқызуға болады.
Бірінші: ҚР демографиялық концепциясын сақтау және нығайту үшін мемлекет пен қоғамның күшін біріктіру.
Еікнші:Мемлекетте демографиялық жағдайды жақсарту үшін орталық, аймақтық, жергілікті деңгейдегі органдардың іс-әрекеттерінің координация жасау.
Концепция жасау мен жүзеге асыруының ҚР миграция және демография Агентствоға жүктеуге болады.
        
        Қазақстан  Республикасындағы демографиялық жағдайды жөндеу мен негативті
үрдістерді жоюының мүмкіндік жолдары
Қазақстандағы ... ... ... ... ... табиғи өсуінің төмендігі
- туудың төмендігі
- өлім-жітімнің үлғаюы
- орташа өмір ұзақтығының ... ... және ... саласындағы іс-шаралардың тиімдісі жеткіліксіз
екенін ескерсек, ҚР 2015 жылға дейін демграфиялық дамуының жаңа
концепциясын қабылдау дұрыс ... ... ҚР ... ... ... ... ... құжат Қазақстан мемкелекетінің демографиялық процестерді реттеу
мақсатында бағыт, іс-әрекет ... ... ... ... аспектілері: туу, отбасын қолдау, денсаулық, өмір
ұзақтығы, миграция туралы ... ... ... ... ... ... ... бағыт беруші болып жаңа Концепция табылар
еді. Концепцияда ҚР демографиялық ... ... ... мен міндеттері
белгіленеді.
ҚР 2015 жылға дейін демографиялық дамуының мақсаттары: тұрғындар санын
тұрақтандыру мен келесі демографиялық өсімге жағдай жасау.
ҚР демграфиялық дамуының мақсаттарын төрт ... ... ... ... өмір ... ұлғайту мен денсаулық нығайту саласында:
- тұрғындардың репродуктавтік денсаулығын сақтау мен жақсарту.
- тұрғындардың орташа өмір ұзақтығын ұлғайту.
- өлім-жітім ... ... ... пен ұзақ ... ... өмір ... ... Отбасын нығайту және тууды ынталандыру саласында.
- тууды көтеру үшін ... ... ... ... жан-жақты нығайту тұлғаның гормониялық өмір әрекеті
ретінде.
- жастарға өз қабілеттерін жүзеге асыру үшін жағдай жасау.
- бала туылғанда материялдық көмек ... өмір ... ... ... ... ... ... қамту.
Үшінші: Қоныстандыру және миграция саласында.
- Эмиграция процесті тоқтату мен ... ... ... ... ... ... механизімдерін табу мақсатында
миграциялық ағымдарды реттеу.
- миграциялық ағымдарды пайдаланудың тиімділігін көтеру жолы-олардың
көлемі мен бағыты ҚР әлеуметтік-экономикалық қызығушылықтарына сәйкес
болуы ... ... мен ... ... қамту және оларға
толеранттық қарым-қатынасты қалыптастыру.
Төртінші: Демографиялық дамуда ақпараттық ... ... ... ... ... ... ... тақырыптарды көрсету.
- Тұрғындардың өмірі мен денсаулығына қауіп тудвратыны туралы ақпараттық
жүйені дамыту.
Мемлекеттік демографиялық саясатты жетілдіру мақсаттарында ҚР ... ... ... ... негізгі қағидаларды жатқызуға болады.
Бірінші: ҚР демографиялық концепциясын ... және ... үшін ... ... ... ... ... жағдайды жақсарту үшін орталық, аймақтық,
жергілікті деңгейдегі органдардың іс-әрекеттерінің координация жасау.
Концепция жасау мен жүзеге асыруының ҚР миграция және демография
Агентствоға жүктеуге болады.
Концепцияны ... ... ... келесі іс-шаралар жиынтығын іске асыруға
болады.
1. Тұрғындардың өмір ұзақтығын ұлғайту және денсаулықты ... ... ... ... ... болып келесіні айтамыз:
- жастардың, балалардың, жасөспірімдердің денсаулығын нығайту - ... ... ... ... бос ... ... ұйымдастыру, темекі,
ішімдік, нашақорлыққа қарсы іс-шараларды жетілдіру;
- тұрғындардың репродуктивтік денсаулығын жақсарту, профилактикалық және
емдеу-диагностикалық көмек көрсету, ана мен баланы сақтау;
- еңбекке ... ... ... ... ... ... ... профилактикасын жүргізу. Инфекция (жұқпалы)
аурулардың, онкология, қанайналым аурулар жүйесін алдын-алу.
- үлкен жастағы ... ... ... ... ... жүқпалы аурулардың алдын алу.
Профилактикалық жұмыстың тиімділігі үшін ... ... ... деңгейдегі іс-әрекеттері қоғамдық бірлестіктер, салауатты өмірді
насихаттау болуы қажет, сонымен қатар белсенді БАҚ қолдауымен көпшілік
санитарлық-гигиеналық ағарту жүйесін жандандыру.
Тұрғындардың ерте ... ... ... ... ... қайырымдылық
акциялар жақсы қор болып табылады. Салауатты өмір сүруді қалыптастыруда,
білім беру бағдарламаларын ... ... ... ... ... ... ... жағдайдан, жарақат арулардан сақтау, өлім-жітім
деңгейін төмендету жөнінде қоғамдық денсаулық сақтау бағдарламаларын ... ... ... ... өз денсаулығына, болашақ ұрпақтың
денсаулығына жауапкершілігін көтеру болып табылады.
Тұрғындардың психикалық денсаулығын жақсарту мақсатында ... ... ... ... оған ... іс-шаралар жатады: сенім
телефоны, әлеуметтік жұмысшылардың, психотеропевттердің, психиатар дәрігер
іс-әрекеттерін жетілдіру;
Ерекше көңілді ... ... ... ... ... ақпараттық әсер
арқылы алкогольды пайдалануын төмендету қажет, алкоголь өнімінің санасын
бақылау қажет, жарнама, ақы саясаттың мақсатын-пайдалануды азайту.
Қазақстандықтардың денсаулығын сақтау мен ... үшін ... ... ... ... ... сақтау
мекемелерін дамыту, бекіту қажет, сонымен қатар ауылдарға емханалық
бригадалардың баруын қамту, орталық, облыс, аудан ауруханаларда
реабилитация, әлеуметтік-медициналық көмек бөлімдерін ашу. Емдеу ... ... ... пайдалану.
Ауруларды уақытылы анытау үшін және оларды тиімді емдеу үшін алғашқы
медициналық көмектің рөлін арттыру.
Ана мен ... ... ... ... ... ... болып әйелдер мен
балалардың анемия, әйелдер көкірегін (молочная железа) рак ауыруының
профилактикасын мен емдеуін жүргізу.
Ерекше ... ... ... денсаулығын қамтитын
бағдарламалар талап етеді. Балаларды, жастарды гигиеналық, адамгершілікке
тәрбиелеп, отбасылық өмірге даярлау қажет.
Тұрғындардың репродуктивтік денсаулығын жақсарту мақсатында тегін кеңес
беру, ... ... ... беру қызметтерімен қамту. Отбасын
жоспарлаған кезде, негізгі әдіс болып аборт ... ... ... ... саясат жүргізу қажет. Әйелдерге бала тууды реттеу
үшін заң арқылы қыздар мен ... ... ... бала туу ... ... ... ... аналық, балаларды тамақтандыру (емізу),
тамақ туралы психоактивті заттарды өте көп пайдаланудың зияндылығы туралы,
бүкіл өмір бойы халықтың денсаулығына әсер ететін қолайсыз ... ... ... білім беру. Бұл білім беру қызметі
коммерциялық қызығушылығы басым болмай, тегін болғаны дұрыс.
Сонымен қатар, келесі іс-шаралар мемлекеттік қолдауды қажет етеді:
А) ... ... ... ... әдістерін қалыптастыру және
жүзеге асыру, бүл салада зерттеу жүмыстарын жүргізу.
Б) биомедициналық, эпидемиологиялық, санитарлық-гигиеналық ... ... ... ... ... ... мысалы келесі аурулар:
көкірек рагі, жыныс жолдарының инфекциясы, венеречиские (жыныстық) аурулар,
ВИЧ/СПИД. Әйелдер мен ерлердің бедеусіздігі профилактикасы балалық шақтан
басталуы ... оның ... ... ... ... Жастар мен
жасөспірімдерді жыныстық-адамгершілік тәрбиесінде репродуктивті денсаулықты
дұрыс қалыптастыруды қажет ету. Сонымен қатар, емдеу процесінде әйел мен ер
белсіздігі, қолайлы болуы тиіс, баланы ... ... ... ... да
(искусственное оплодаттворение) сондай әйел мен ерге қол жеткізерлі болуы
керек. Белсіздіктің себептерін тудыратын экологиялық проблемаларды жою
қажет.
Тұрғындардың денсаулығын сақтау және ... ... ... ... ... ... ... еңбекті қорғау жөнінде сертификациондық
жұмыстарды жүзеге асыру, жүмысшылардың денсаулығына кері әсер ететін
қолайсыз факторларды жою, жүмыс орындарын ... ... ... ... мен ... іс-шараларын қамту. Заң жүзінде жүмыс
берушілер мен қызметшілердің, адамдардың денсаулығына қауіпті жағдайы
туралы ақпаратты атап айтпағаны үшін жауапкершіліктерін қарастыру қажет.
Мүгедектердің өмірін жақсарту үшін ... ... ... қажет.
Жұмысы, тұрақты мекен-жайы жоқ адамдарға әлеуметтік-медициналық
қызметтердің жаңа әдістерін дамыту мақсатында түнде тоқтайтын үйлерді ашу
қажет, бүл жерде оларға әлеуметтік-психологиялық, заң ... ... ... ... ... көрсету қажет.
2. Отбасын нығайту және ынталандыру саласында. Бұл салада демографиялық
саясаттың басымды бағыттарын ... ... Екі және одан да көп ... отьасына бағытталған қоғамдық және түлғалық
құндылықтар жүйесін қалыптастыру.
- Отбасының өмір сапасы мен деңгейін, материалдық жағдайын көтеру.
- Отбасының әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ... өзін-өзі жүзеге асыру жағдайын жасау
(самореализация), соның ішінде жалпы және кәсіби білім алу, жүмысы биік
жалақымен және өзінің ... ... үй ... ... ... ... ... еңбек іс-әрекетімен отбасылық міндеттерді орындау
жағдайын жасау.
- Отбасылық ... ... ... ... ... мүгедек балаларды отбасымен қамту стратегиясын
қалыптастыру мен жүзеге асыру.
Отбасылардың материялдық жағдайын жақсарту үшін еңбек ... ... ... ... көтеру. Нақтылай айтсақ, жастарды жұмыспен
қамтуда белсенді саясат жүргізу, жастарға несие беру, кәсіби ... алу ... ... жастарды кіші және орта бизнес саласына тарту, жеке ... ашу ... ... ... ... мен жүзеге асыру.
Тууды ынталандыруда негізгі іс-шара болып, қаржы-экономикалық
механизімдерді қалыптастыру мен қолдану, бүл балалары бар отбасыларға
материалдық көмек пен төлем ... ... Атап ... бала санына
қарай бір мезгілдікпен ай сайын төленетін ... ... ... әр ... ... өсіп отыратын жүйесін жүзеге асыру.
Отбасына қолайлы жағдай жасау үшін заңдарды, еңбек туралы (қарым-қатынас)
дамыту қажет. Сонымен қатар, балалары бар азаматтарға жәрдемақы ... ... ... олардан алынатын салық дифферектті түрде болуы
керек, отбасының ... ... ... ... ... төмен отбаыслардағы кішкентай
балалар сапалы тегін тамақпен қамтылу қажет. Көп балалды ... ... ... ... ... ... қажет.Тууды
ынатландыру келесі іс-шаралар тобында неке қүру жасын ... ... ... ... жасы ... үрдісін айналды. Бір жағына, бұны сапалы
түрде қабылдау дұрыс болар, себебі олар материалдық тәулесіздікке жетіп,
баспана проблемасын шешіп, туысқандардан тәуелсіз ... ... ... бірақ бұл жастардың репродуктивтік мінез-құлқын ұстайды. Сол үшін
некелік қарым-қатынасты дамыту үшін қолайлы жағдайды жасау ... ... ... ... ... ... ... жас отбасыларды
қолдау, бүл бала туылған кезде олардың ... үй ... ... ... ... несиеге қол жеткізу, қайтарылмайтын субсидияларды
бөлу, отбасындағы балалар санына байланысты жеңілдік несие механизімдерді
қолдану. ... ... көп ... ... статусын көтеру іс-шаралары
әкелетін еді, сонымен қатар, материалдық ынталандыру мен, оның моральдық
ынатландыруды ұйымдастыру. Бұл жерде үлкен рөлді көп балалы отбасыны
(преимущество) ... ... ... ... ... ... тірек, қарт әке-шешеге қамқорлықты бөлуд.); отбасылық-некелік қарым-
қатынас институттың орта және жоғарғы оқу орындар жүйесінде үлкен мазмүны
бар іс-шара демография ... ... ... ... Оның ... ... институтының ролі-адам өмірінің гармониялық формасы (түрі) туралы
сауатын ашып, келесі буындарға туудың төмен деңгейінің кері әсерін
түсіндіру.
Келесі күрделі ... ... ... ... ... ... Кішкентай (жас)балаларды тәрбиелеген әйелдерді, жүкті, жұмыс
атқарып ажтқан әйелдерді қолдау үшін ... ... ... ... ... ... ... және қалыптасытру саласында . Миграция және қоныстандыру саласында
келесі бағыттар басымды:
- ҚР иммигранттарды келтіру, Иран, Түркия, Ресей ... ... ... ... ҚР ... интелектуалдық және шығармашылық потенциалын
сақтау, эмигранттардың ағымның қысқарту мақсатында экономиаклық жағдайын
жасау.
- ҚР иммигрант пен репатрианттардың бейімделу және ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру.
- Миграциялық процестерді реттеу және мәжбүр болған мигранттардың
құқықтарын қорғау ... ... ... ... өлшемдерде
Біздің Республика Евразиялық континентің арасында орналасқан. Территориясы
бойынша Қазақстан Ресей, Қытай және Үндістаннан кейін орналасқан.
Түбірлі халық-қазақтар - кеше көшелі халық Евразияда сан ... ... ... ... ... ірі ... ... жылдың ортасында Қазақстан тұрғындардың саны 15 миллионнан асты. Бұның
ішінде қазақтар-58 пайыз, орыстар-28 пайызды құрайды. Қалған 137 ... ... ... ... ... ... және ... бір адамға
дейін.
Көп ұлтты Қазақстанда этностар саны 100 мың көп, 8 ... ... ... астам (і-кесте).Тілдер бойынша топтасақ-түрік тілдестер басымды (65
пайыз), славян тілдестер- екінші орында (30 пайыз). Дін көзқарастар бойынша
бөлсек - ислам өкілдері-70 ... ... ... ... ... пайыздан аспайды.
Қазақстанның 2005-2010 жылдарындағы түрғындардың ұлттық құрамының өзгеру
мүмкіншлігі (тізім 2010 күтілу ... ... ... ... 33-35-12 - ... 80-12-8 соңына сәйкес.
Демографиялық сипаттамасы бойынша Қазақстан ең көп түрлі мемлекет. Бұл
жерде ... ... және ... ... ... орын алады, бұл
XXI ғасырдың сандық болжамдарда көрінеді. (2 кесте) Бірақ Қазақстан ... ... ... қақтыңыстардың ықтималы жоқ. Осы себеп
бойынша ұлтаралық қақтығыстарда орын алмайды, отаршылық жылдары кеңес
тоталитаризм кезеңдерінде (соғыс, тың игеру ... ... ... ... ... ... (1 км -5 ... . Қазақстан-
Канада, Австралия, Монголия, Арабия немесе Ливия жғне Ангола мемлекетерінде
сирек тығызды. Осы себептен біз адамдардың саны ... ... ... ... Өзбекстан, Қытай, Орта Азиялық мемлекеттерден
.'Демографиялық қысымды күтуіміз қажет.
Қазақстанның салыстырмалы әлсіздігі 1931-1933 жылдарындағы ашаршылықпен
күштеп тұрақтандырудың салдары болып табылады, Голощекиндік ... ... ... саны күрт өсуі - ... ... ... мен
кеңес өкіметінің тоталитаризмнің (соғыс, тың игеру) нәтижесінде ... ... 27 ... ал ... 73 ... құрады.
Тәуелсіз бен егемендік қабылданып нығая келе жедел және күрделі өзгерістер
пайда болды. Миграциялық ... ... ... ... ... ... ал шығыс этностар өсіп жатты.
Қазақстан - Солтүстік пен Оңтүстіктің дамушы мен дамыған мемлекеттердің,
Батыс пен Шығыс көлеміндегі дүниежүзілік тұрғындардың дамуындағы ... ... Ең ... ... ... танылады.
Біздің демографиялық ғылым нақты сан және пайызбен түбірлі, титулдық
ұлттың, өлім - жітімнің ... ... 49 ... және ... қайтусыз көшкндердің көлемін (900мың немесе 20 пайыздан астам
) анықтады. Сонымен Голощекиндік геноциттан бастап, ... ... ... ... ... ... потенциалының 3/2 жоғалтты.
ХХ-ХХІ ғасырлардағы этнодемографиялық динамика (қазақ ұлтының демографиялық
қайта өрлеуі, болжамы)
ХХІ-ғасыр демографиялық жаһандануының ... ... ... (75Г85 пайыз), мемлекетаралық миграцияның қарқыны. Қазақстан
Республикасының Демографиялық көлемінің шектігі (30-35 млн. адам).
Эгаикааралық ассимиляция қалыптасты. Бүкіл ... ... биік ... 9-21-15 ... ... "орта", "жоғарғы" болжам
варианттарға сғйкес). Біздің Қазақстан келесі ғасырларда өсуінің жоғарғы
деңгейдегі мемлекеттер ... ... аз жер" ... ... ... тарихи әділдік орнатылды: Қазақстан Республикасының тәуелсіз алғалы
бері өз демографиялық саясатын жүзеге ... ... ... ... өрлеп, өзінің алғашқы евразиялық көрінісін
қалыптастырады..
Демографияық саясат
1. Демографиялық саясат туралы түсінік.
2. Демографиялық саясаттың құрылымы, мазмұны, әдістері.
З. Демографиялық саясаттың деңгейлері.
1. Демографиялық ... ... ... ... және ... ... жүзеге асыру үшін амалдарды қалыптастыру.
Демографиялық саясаттың құрылымы.
Саяси демографиялық қарым-қатынастар әр түрлі демографиялық топтардың
демографиялық қызығушылықтарының көрінісі.
Саяси ... ... ... ... орын ... психологиялық идеология ретінде.
Саяси демографиялық іс-әрекет-мемлекеттердегі демографиялық саясат-тың
дамуы, орындау амалдары және мақсаттарының жүзеге ... ... ... - бұл ... ... жүйесінің бөлігі.
Мемлекеттің демографиялық саясаттың субъектісі. Саяси демографиялық іс-
әрекеттің кұрамы.
Саяси демографиялық қызығушылықтар халық, түрғындардың саяси демографиялық
мінез-құлықтарының ішкі сезімі арқылы ... ... ... ... және ... ... саяси демографиялық қарым-
қатынастардың реттеушілері.
Демографиялық саясаттың мазмұны негізгі үш бағыттан тұрады;
1. Бір әлеуметтік топтан келесі әлеуметтік топқа өту ... ... ... ... ... - ... ... құрылымын
қалыптастыру.
2. Туу және өлім-жітім процесіне әсер ету. Мақсаты - халықтың ұдайы
өндірісін, табиғи өсімін реттеу. Туу мен өлім-жітімнің қарқындылығын
белгілеу, тұрғындардың ... ... ... ... танып білу.
З. Тұрғындардың миграциялық процестеріне әсер ету. Мемлекеттің миграциялық
саясатын ... ... ... ... ... тұрғындарды орналастыру.
(Миграция-имиграция, эмиграция георафиялық бөлініс, тұрғындардың тығыздығы,
т.б).
Демографиялық саясаттың әдістері үш түрге бөлінеді: Экономикалық іс-
шаралар. Көп балалы отбасыларға ... ... ... ... ... жүктеу. Тұрмыс саясатында көп балалы отбасыларға жеңілдік
қарастыру, ... ... ... дамыту. Тұрмыстық қызметті нығайту.
Осы іс-шаралардың жалғасы болып әр-түрлі ақылы марапаттау жатады.
1. Мемлекет үшін қажетті жерге көшкен кезде, көп баланы ... ... ... жалақысын көтеру, демографиялық аймақтарды көздеген
азаматтарға тұрмыстың қызметін ... Жаңа ... ... ашу. Ерекше
әйелдер үшін олардың өмір деңгейін көтеру.
2. Әкімшілік-қүқықтық іс-шаралар. Заңдастырылған актілер, контроцепция
некеге тұру жасы, армияға шақырған ... ... екі ... ... ... Осы іс-шараны реттейді. Қоғамдық қорларды бөлгенде, ЖОО
кабылдаған кезде бірнеше әлеуметтік топтарға жеңілдіктерді қарастыру, ... ... ... Идеологиялық тұрғыдан әсер ететін іс-шаралар. Бүкіл ақпараттық құралдар,
радио, телевидение. Осылар арқылы және өнер арқылы демографиялық
процестерді реттеу. Мемлекеттің ... ... ... ... құқықтық, философиялық көзқарастарды қоғамда демографиялық саясатқа
сәйкестендіру.
Соңғы екі топ экономикалық іс-шаралар ескерілмесе ... ... ... ... ... ... ... саясат
көп уақытта басқа саясаттарға ұқсас экономикалык, саяси, әлеуметтік.
Бірақоның ... ... ... ... ... - бұл ... даму мен тұрғындардың ұдайы
өндірісінің байланысын, бір-біріне әсерін, қарым-қатынасын білдіреді.
Отбасындағы туу ... ... ... ... - ... және ... ... әлеуметтік-саяси салдары ретінде қарастырады. Сонымен бірге
электрат құралы ретінде.
З. Ұлттық компонент. Проблемаларды зерттеу және шешу жолдарын қарастырады.
Этностардың ... ... ... уақыт көлеміндегі
өзгерістерін, шығу тегін, басқа этностармен байланысын зерттейді. Нақтылай
айтсақ, туу көп ... ... және діни ... белгіленеді.
Олардың әсері зерттеледі.
4. Моральдық компонент. Демографиялык саясат құрылымында жоғары деңгейде
орналасқан құрамы. Моралдық - бұл тұлғаның мінез-құлқына, ұжымның
қызығушылығына әсерін ... ... ... ... демографиялық процестерді олардың
қызығушылығын экономикаға, әлеуметік әскери демографиялық жақтарының
түсінігін тарихтан іздейді. Демографиялық зерттеудің әдістерін дамыту және
зерттеу қажеттілігін қарастырады.
Демографиялық процестердің модельдерін қалыптастырады. ... ... ... ... ... ... ... Тұрғындардың денсаулығын қалыптастыру және оған
әсер ететін фактошіфды талдайды. Демографиялық факторлармен байланыстаррды.
7. Әскери компонент. Адамдар ресурсыиың ... ... ... әскери
қатынастардың тәуе.пділігі зерттеледі. Демографиялық саясаттың мемлекеттіц-
әскери потенциалына әсер ету және сипатта белгіленеді.
8. Конфессиялық діни компонент. Демографнялық ... ... ... ... ... ... деңгейлері:
1. Мемлекетаралық
2. Мемлекеттік
З. Аймақтық
Демографиялық саясат мемлекетаралық және мемлекеттік болып жүзеге асады, ол
стратегиялық болады. Ал аймақтық - оператифтік отбасылық тактикалық деңгей.
ӘР ... ... ТӨЛ ... ... НЕ ... атаны білу — халқымыздың негізгі міндеттерінің бірі. Бұл тұрғыда "Жеті
атасын білген ер — жеті елдің қамын жейді" деген ... сөз бар. ... ... атасын білмеген— жетесіз" деген мәтел тағы да бар. Бұл
тәсілдердің барлығы қазақтың әрбір ... ... ... ... ... руын тануға жетелесе керек. Руға байланысты түрлі алып қашпа
сөздер де аз ... Осы ... ... ашу үшін ... Ақылдастар
алқасының мүшесі, политология ғылымының докторы, профессор, көрнекті
демограф-ғалым, Орталық Азия университетінің ректоры Мақаш ТӘТІМОВ мырзаны
әңіімеге тартқан едік.
Тілші: - Қазақ ә ... ... Бұл ... ... ... Алайда, ру
сұрасуды ескіліктің қалдығы, яғни рушылдық деп айыптап жататындар әлі күнге
баршылық. Сіз бұған қалай ... ... - ... руы көшпелі заманда оның бас құжатымен (паспортымен)
пара-пар болды десек қателеспейміз. Руды білу — ... ... ... өз ... ... білу ғой. ... сақталмаған
заманда қазақ өз тарихын жадында ұстады, сөйтіп ... ... ... қазақ Қытайдағы ағайынын руы арқылы немесе шыққан тегі ... ... ... тез ұғысып, білісіп жатты. Руды білудің қазір де
әбестігі жоқ. Руыңды айтсаң, бүкіл өмірбаяның, шыққан тегің, ... ... кім ... бәрі-бәрі маңдайыңда жазылып тұрғандай. Өйткені қазақтың
әрбір руының ата ... ... Ол сол ... ... ... оның ... ... - Қарауыл десең оларды Көкшетаудан табасың.
Қарабалық қыпшақты Қостанайдан кезіктіресің. Дәл солай Ұлы жүз бен Кіші ... ... ... ... емес пе? «Ру ... емес, керісінше
- бірлесу» деген менің өз ұраным бар. ... ... ... ... ... шыққан мен үшін бұл ең керекті дерек-таным.
Тілші: - ... ... ылғи ... ... болып жатады. Осы орайда
ғылым үшін немесе білу үшін қазақтың рулық ... ... ... ... бола ... - Неге ... Бірақ бізде демографиялық ғылым бұрын дамымаған
ғой. Еліміз егемендік алғанша рушылдық деген айыптан қорқып ... ... ... ... Тіпті, мұның өзі керек шаруа. Ру тайпаларымызды
зерттеуде аяулы ағамыз Мұхаммеджан Тынышбаев ертеректе ... ... ... жол инженері, әрі этнограф бола білген Тынышбаевтың дерегі өте
құнды. Мен ... да ... ... ... ... сан жағынан ең
көбі — Орта жүз. Екінші орында Кіші жүз тұр. Ұлы жүз ... ... ... – Ұлы ... ... ... ол неге Ұлы жүз деп аталынған? Мен бұл
төңіректе де көп ойландым. Аңғарғаным Ұлы жүз саны ... ... ... ... Ұлы ... екен. Құрамындағы тайпалардың көптігінен
Ұлы жүз болса керек. Айталық Ұлы жүзде он бір тайпа ел бар. Орта ... ... ... арыс ел" ... ... Кіші ... үш тайпалық рулар одағы
ғана. Сонда барша қазақ жиырма тайпа елден тұрады ... ... ... ... жуық ру бар ... жүз ... тарихы ерекше әрі көне болғанымен, саны ... ... ... Ең ... Дулат бесінші орында. Тынышбаев
деректері бойынша 1917 жылы ... ... ... Әлімнен кейін тұр. Бұл
Ұлы жүздің көне ... ... ... қиын ... ... Ең жас ... одақ ... ру»деп аталып, Әз-Тәуке ханның
өз ... ... ... ... ... ... ... сәтті
құрған...
Тілші: - Мақаш аға, қазақтың ру ... ... ... қандай? Оларды қалай бөлуге болады? Сіздң ру-тайпалық жүйені ғылыми
тұрғыдан жіліктеп берген зерттеушілердің бірі екеніңізді білеміз...
Ғалым: - Қытай мен ... ... алып ... ... ... көшпенді үш
бөлікке яғни үш жүзге бөлінеді дедік. ... ... ... ... ... ата әулетке, ал, әулет жеке үйелмендерге (жанұя) бөлінеді. Қазақтың
жүзге, ... руға ... ... ... (туыстық) мәселеден гөрі,
көбіне әкімшілік-аймақтық қажеттіліктен ... ... деп ... ... ... ұсақ ... мен ... ғана басталады.
Мысалы, жоғарыда айтқан қазақтың жиырма ... 300 руды ... ... Қазіргі 300 деп жүргеніміз сол 300 рудан шығуы да ... ... ... ... ... қазіргі облыспен бірдей болса, үш жүздің
әрқайсысы ... үш ... ... тең, (Оңтүсгік, Солтүстік, Батыс
дегендей). Ал, рудың дәрежесі қазіргі ауданмен бірдей болған. Әрі ... ... енді ... ... бұрынғы селсоветтің дәрежесіндей дейік.
Бүгінгі таңаа Қазақстанда 3500-ден астам ауыл бар екен. Қазақта шамамен ... ... ... бар. ... жүздің қазіргі өлкемен, тайпаның облыспен
рудың ... ... ... сан ... ғана ... ... ... да
бірдей болуы менімше, кездейсоқ нәрсе емес. Жүздесу бүгінде өзара ... ... ... ... ... өзара жүздесті деп жатады
емес ... - ... ... сөз еткенде олардың санына көңіл бөлген абзал
сияқты. ... ... ... ... ... қазаққа десек-те болады, бұл
өте қажет. Сіздіңше қазақтың қай тайпасы сан жағынан ... ... ... - Бұл да орынды сұрақ. Мен бұған нақты жауап беруім үшін тағы да
Тынышбаевтың деректеріне сүйенуім қажет. Бірінші орында он екі ата ... Одан ... ... ... алты ата Әлім, Дулат, Жетіата... ... ... елі ... ... Сол ... ... тайпалар Қаңлы мен
Қоңырат саны бірдей болып, 10-11 ... ... Ең азы Уақ ... Сары деген аз, қара деген түс көптік мағынаны білдіреді.
Қазақтың үш ... үш ... ... пен ... кезегімен килігіп, көп
қырылып, шығын болды ғой. Ақтабан-шұбырындыда, әсіресе, Ұлы жүз ... ... Орта жүз аман ... соң ғана ... Бірақ та олар
отызыншы жылғы апатта көп шығын болды. Кіші жүз азамат соғысында және ... ... ... ... ұшырады. Асыра сілтеу кезіндегі «қызыл
табан қырғын» сол кезге дейін аман келген Орта ... ... ... осы ... ірілі-уақты шайқастардың немесе зұлматтар мен нәубеттердің
салдарынан қазақ тайпалары зардап шегіп, халқынан ... ... ... ... болып, құрып та кетті. Мысалы ... ... ... ... ... өзге ... ... сіңіп кеткен...
Тілші: - Рулардың аты-жөні туралы не айтар едіңіз? Ол атты ... ... деп те ... - Қазақ руларының аты көбіне таңбадан шыққан деп ойлаймын. Ру
таңбасын айтамын. Тарақты, Бағаналы, ... ... ... ... ... ошақ, т.с.с. бейнеленген. Кейде ру-тайпа аттары сырт
пішініне, іс-әрекетіне, мінезіне, кәсібіне қарап та қойыла ... ... Уақ, ... ... ... ... Байбөрі,
Сарыүйсін, Қызылқаңлы деп. Жоғарыда ... Сары түс - аз ... ... ал, Қара ... ... меңзейді. Демек Қаракесек ең
үлкен ру деген мағынаны білдіреді (Қара мал, Қара шаңырақ, Қара жол, ... ... аз да ... ... деген мағынаны білдіреді... Олардың
даданы мен наданы жөне бар. Мен өзім ... ... ... тобықтыларға»
жатамын.
Тілші: - Мақат аға, әңгімеңіздің басын қазақтың ру ... ... ... сол ... ... ... ... шежіре жазушылардың
көбісі әулетті атамен, үлкен атаны румен, руын - тайпасымен, ... ... ... ... - ... ... ... деп ренжідіңіз...
Ғалым: - Мен демограф-ғалым ретінде ... ру ... ... күні де еш ... ... әбестегі жоқ дей аламын. Көлеңкесінен
қорыққан кейбіреулер бұдан әлдеқандай кері тартпалықты көре ... ... ... теріс тәрбиені үйретіп керегі не? Қазақ басы қосыла
алмай жүрген аз халық, әр кім ... ... ... жатса, бірігудің орнына
бет-бетімізбен түйе айдап кетерміз. Осы ... жас ... ру ... туған
кіші атасынан әрі тарата алмайды, оның не қажеті бар" деп ... бас ... руды ... ... ... бірігудің басы. Бұрынғының қазақтары
жеті атадан аспай балаларын атастырмаған қан ... деп, ... де ... ... ... ... Ал, қазір ше? Жоғарыдағыдай себеп-салдар
іздеп жүріп жат болып кеткен ағайынды ... ... ... ... қалу қауы де жоқ ... Білмеген у ішеді деген осы. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... да
кездескен. Оның аяғы дүниеге ауру, жарым-жан, ... кем ... ... ... ... сияқты өз генофондмызды кедейлетіп жіберіп,
ұрпақты ұсақтатып алуымыз мүмкін ?
Халқымыз неге жеті ... ... мән ... ... ... ... үнемі таза сақтап, оны әрдайым байытып отырған. Бұл ... ... мән ... ... ғана қол жеткізген. Ал, жақын туыс арасын-
да қыз ... қыз ... ... содан тез өсіп жатқан ... ... ... ... саны көп ... ... аз. Жарымжан сәбилер
қышлақтардағы отбасында жиі ұшырасады. Бұл ұрпақтың болашағы ғана емес,
бүтіндей ұлт үшін өте ... дер ... ... ... ... туған рулық бірлік, тайпалық одақ,
жүз қосу, бір жағынан көшпелі өмір жағдайында күн көріс пен жаудан ... ... ... Бір тайпа, бірнеше рулы ел осынау кең далада жүз ретінде
бірлесіп, біріне бірі қамқор ... ... ... ... ... не
болар еді. Ойлап отырсақ, қазіргі облыс, ... ... ... ... ... ... рулық бірлестіктердің тұтастай аймағы сақталыпты.
Рулық ... ... ... ... ... арқылы басқару жүйесі де сол
замандағы шашыраңқы қазақ ... ... ... пен ... табиғатына да сәйкес келеді. Бұл біздің тарихымыз ғой. Оны білмесек
тарихымызды білмегеніміз. Бірақ, бұл ұлт болып біржола уюымызға, ұлыс ... ... ... болмауы тиіс.
Демограф ретінде мені ұрпақтарды алмастыратын уақыт цикл-кезеңі қаншаға
созылатыны да қызықтырады. ... ... ол орта ... отыз жыл екен.
Ал, кедейлер арасында 35 ... ... ... ... ... ... ... жыл. Өйткені олар ерте үйленген, ал, кедейлерге қалың мал үлкен кедергі
болған. Мұны білу ... өте ... Осы орта есеп ... бесінші, жетінші,
оныншы аталарымыздың қай кезде өмір сүргенін есептеп білуге әбден ... Жеті ата ... үшін 200-250 жыл ... болған. Оны қадағалап отыру
үшін күшті тарихи жады керек. Ол атам қазақта болған...
Тілші: - Сонымен қалай ... да ... ... ... білу ... ... ғой. ... жоғарыдағы «Ру блісу - бірлесу» деген ұраныңыз
маған өте орынды көрінді...
Ғалым: - Әрине, оған сөз бар ма. ... ... ... ... ... Әркім ұрпағына өз жанұясының түпкі тегін, қайдан ... ... ... ... ... ... бұл жаман ба? Білгенге маржан,
білмегенге ... ... ... ... ... білгенге не жетсін.
Дұрысын айтсақ адам баласы өлшеулі өмір сүреді, оның ... ... ... ... бітісімен атымыз өшіп жатса, ең болмағанда жетінші атамыз
пәленше екен деп бір ... ... айта ... одан ... ... ... Бұрынғылар зердесінде ұстап келген, жазуы-сызуы сақталмады. Ал, бізде
қағаз да, қалам да, ... та, ... ... та бар ғой. Әрбір ... төл ... ... тұрғанға не жетсін. Бірақ та оны сауатты жасау
керек: әулет - ата - ру - ... – жүз - ұлыс деп өз ... - ... ... ... ... ... жазылатын күн де
туар демексіз ғой? Атадан қалған ең асыл қазынамыз - ұлттык, генофондымызды
өсіре түссек, әрі байыта түссек, одан артык, ... жок, ... - ... ... күннің туатынына сенімім мол. Алайда, осы жерде
бір ескерте кететін нәрсе, бұл этнографтар мен демографтардың ғана ... ... ... ... ... міндеті болуға тиіс. Тек әулетті
атамен, атаны румен, руды ... ... ... ... ... болды.
Тілші: - Әңгімеңізге рахмет! Қазақтың саны көбейіп, рулык, бірлігіміз
арта берсін! Қазақтың ру-тайпалық және ата-жұрттық ... ... ... ол ел игілігіне жарайтын ізгі іс болар еді. Үш мың атаны үш жүзге
одақтастыра білген бабаларымыздың ... ... ... олардың
әруақтары біздерге разы болар.
Сұхбатты жүргізген - Серсенбек БЕКМҰРАТҰЛЫ.
Қазақты демографиялық дүмпу күтіп тұр
демограф-ғалым Мақаш Тәтімовпен ... ... ... қазр қазақтың саны қанша?
- Қазақстандағы қазақтың саны қазір 9 миллионнан ... ... 60 ... ... ... 9 ... бала ... облысының
Индер кентінде өмрге келді. Оның аты - Әсел. Ал, сыңары - Әсет ... ... ... 9 ... ... асырды. Бұл – ресми статистикалық
мәлімет. Ал енді бұл жерде айта кететін бір жай бар: ... ... бала ... ... ... деп атап өтіп ... ... екіншісіне Сара, үшіншісіне Мұқағали деп ат қойыпты. Ата-аналарын
құттықтап, сыйлық та беріп жатты.Қаланың әкімі оларға жақсы үй ... ... ... ... мен де – ... Бірақ, статистиканың аты
– статистика, фактінің аты – факт. Ұтымды ... ... ... ... ... Әсем мен ... отбасын құттықтаймын. Оларға бақыт
тілеймін!
- Он ... ... ... Енді ... қаласа, төрт- бес жылда 10 миллион аз емес. Тоғыз миллион
да аз ... ... ...... кейін қазақтың саны 1
миллион 800 мың болып ... ... ... бес ... ... ... шүкір
етемін. Ал шетелдегі қазақтардың саны, ресми деректерде 5 миллион ... жүр, ал шын ... 4,5 ... ... Сонда барлық қазақтың саны-
13,5 миллион. Әрине, бұл көпте емес. Олай дейтін ...... ... ... ... Қазақстанда 20-22 миллион, әлем
бойынша 25-27 ... ... ... еді. Демек біз халқымыздың жартысынан,
потенциалымыздың жартысынан айырылып қалдық. Тың игеру кезінде халықтың ... ... ... ... азшылық болдық....
- Қазақтың басынан өткен ең ауыр кезең қайсы?
- Қазақтың басынан көптеген нәубет заман өтті. ... ең ... ... ... ... кезең – отызыншы жылдардағы қолдан жасалған
ашаршылық. Ашаршылық қазақтың жартысын жұтты. Мұны «қызыл ... деп ... жүр. ... жылы төрт жарым миллионға жақындап қалған қазақтың 1934
жылы 1,8 ... ғана ... он ... ... патша жарлығына қарсы
көтеріліс, азамат соғысы, екінші дүние жүзілік соғыста да едәуір адам
шығыны ... ... ... ... ... ... мүлде болмайды.
Өйткені, соғысқа еркектер ... ... мен ... ... ... бойынша, мұндай жағдайда елде ... ... ... ... ... ... ... деморафиялық
өсімге аса күшті әсер бермейді. Ал ашаршылықта бала туатын ... ... ... жаппай қырылды, Бұл халықтың өсу потенциалын құртты!
Сондықтан адамдардың ... ... ... ... ... ... ... керек: «еркек», «әйел», «бала», «жас»,
«кәрі» деп, бәрін бөлек-бөлек ... ... ... ... ... ... зұлмат кезеңдерді айтқанда азамат
соғысына ерекше тоқталмаса болмайды.Бұл зұлмат әсіресе ... ... ауыр ... жылы Адай ... басып-жаншылған соң, ондағы
қазақтар туған жерінен ауып, Қарақалпақ, Түрікменстан, Иран, Ауғанстан
асты. ... ... адам ... Елде ... ... ... ... Бұл оқиға батыстағы қазақтардың санын едәуір азайтып жіберді.
Мен 1972 жылы іссапармен Ақтауға ... рет ... ... қала ... ... Маңғыстау – Гурьев ... бір ... ... ... ... ... ... өндірістің бәрнде жұмыс
істейтндердің бәрі – орыстар.Сонда мен «Бұл ... ... бар ма?» ... ... ... ... ет ... бар, сонда біраз қазақ бар»
деп жауап берген еді ... ... бәрі ... ... ... жатыр. Қазір Ақтау халқының жетпіс пайызға ... ...... ... ... зерттеген адаммын.Қазір Қазақстаннның
батысы – басқалармен салыстырғанда ең қазағы қалың аймақ. Мысалы, Маңғыстау
облысында қазақтар 87 ... ... ... Оңтүстік Қазақстан
облысынан да жоғары.
Қазір қуғын көріп, ... ... ... ... жеріне оралып
жатыр.Бұрын Түрікменстанда 200 ... ... бар еді, ... 95 ... ... ... провинциясында 15 мыңдай еді, қазір 5 мыңы қалды.
Міне, соның бәрі Маңғыстауға, ... ... ... жатыр. Жапсарлас
жатқан Ресейдегі қазақтардың көбі Қазақстан жағына өтті. Орысы қалың бір-
ақ жер қалды, ол – Орал ... мен ... ... ... ... өзенінің
бойында казак станциялары толып тұратын. Кулагин, Орловка, Калмыковка деген
елді мекендерде қазақ болмайтын. ... ... көбі ... ... ... ... орыс-казактар қалмады» десе де болады.
- Қазір қазақ әйелдерінің бала туу деңгейі қандай?
-Бір қуанарлығы – егіздер, ... ... жиі ... жатыр.Бұл
демографиялық «бебибумға» байланысты. Туу деңгейі ең төмен болған кезең
1999 жыл. Сол жылы 136 мың бала ... ... ... 192 мың ... ... ... ... Басқаша айтқанда «қарадомалақтар» демографиялық дүмпуі
басталды. «Тасқын ... ... ... сөз бар. ... ... бер үш рет болды.Ал енді ең күшті «тасқын» алда. Оны ... ... Ол ... сан ... өте ... ... мәні мынада:
қазақ әйелдері мың адамға шаққанда аз бала тууы ... ... ... ... әйелі орта есеппен жеті-сегізы бала, кейінірек төрт-бес
баладан ... ... әр ... бала саны бұрынғыдан аз. Бірақ жалпы
балалардың санына келсек, бұл бұрынғы кезеңдермен салыстырғанда көп
болады.
- Осы «дүмпудің» ... не ... ... Әлде ... ... ... енді бала ... көңіл бөліп, жаппай ден ... ... Бұл ... ... ... жағдайына қатысты емес.Қазақтың пейіліне,
пиғылына, яғни салт-дәстүрден тарамдалатын мінезіне байланысты. Сол ... ... ... ... кете ... жоқ... Мысалы, мен - әкемнің
оныншы баласымын. Әкем «балам көп ... сол үшін үй ... ... деп ешқашан ойламағаны анық. Ол заманның адамдары үшін ... ... әлі бар. ... ... ... ... алда келе жатқан
дүмпу екі жарым есе, ал ... ... үш есе ... ... ... Ал егер осыны мемлекет қолдап, үй-жай,
жәрдемақы және басқа да материалдық жағынан ... ... ... ... ... артады.Онда біз жасап жүрген таза демографиялық ... ... асып ... еді, түптің-түбінде барып тірелетін
демографиялық тұйықты әріге серпіп ... ... ... ... ... ... ... асыру үшн не стеуміз керек?
- Бірінші кезекте оралмандарға қолдау көрсетіп, олардың елге келуіне
жағдай жасау ... ... ... ... ... ... тұратын
жеріне, өмір сүретін ортасына бейімделіп кету жағына баса көңіл бөлген ... ... ... ... көп әсер бере ... потенциалы зор. Оларда дәстүр сақталған: көп балалы; қыздары ерте
күйеуге тиеді; ұлдары ерте үйленеді; ... әйел ... да ... ... ... ... деген түсінік атымен жоқ. Екіншіден, патриотизмді
көтеру керек. Бірақ ол тек «Көк көрпең ... ... ... ... ... ... ... жағына көп көңіл бөлген жөн.Жастардың ипотекамен үй
алуына ... ... ... Мен ... ... бала ... ипотекалық
несиені азайтып отыру керек» деп ұсыныс айтқам. Сөйтсем, оным болмайды
екен... Банкирлермен сөйлестім, ... ... ... түрі ... соң
мынадай тұжырымға келдім: әрбір бала туған сайын сол ... ... ... он ... ... ... да жас ... үлкен көмек болады.
Үшіншіден, отбасы құрған жастарға ата-аналары көмек ... ... ... ... ... ... жағынан болсын үлкен демеу.
Төртіншіден, әрине, ең басты ...... жас ... ... әйелдерге әлеуметтік қолдау көрсету бағдарламасының ауқымына
байланысты. ... ... ... бұрынғы декреттік демалыс толық қалпына
келді.Биылдан бастап әлеуметтік жағдайы нашар отбасыларға материалдық көмек
беріле бастады.Ондай отбасында ... ... он ... ... дейін ай
сайын үш мың теңге жәрдемақы беріледі.Бұл бір қарағанда мардымсыз ... ... ... бала ... ... ... ... алты мың доллардай болады екен.Және келесі баланы ... оған ... ... мың ... ... ... үш бала ... бес мың теңгеге
жуық жәрдемақы алады.Әрине, бұл қалада тұратындар үшн аз ақша болуы ... ауыл ... үшін бұл - ... ... ... ... қазір
жаңа туған балаға он үш мың теңгедей бір реттік жәрдемақы да беріледі.Міне,
мемлекет барынша өз көмегін жасап ... ... ... бәрі Ресейдің қазіргі
демография бағытында жасап жатқан шарасына жетпеуі мүмкін. Бірақ ... ... өте ... ... ... ... ... кетіп барады.Сондықтан олар бар күшін осы
саясатқа бұрды!?
- Енді Қазақстандағы орыстар Ресейге ... көше ... ... ... ... ... соң, әр балаға мемлекет
беретін сегіз мың ... алу үшін ... ... ... қаржыны қолына ұстата қоятын ешкім жоқ. Ол ... үш ... ... ... ... ... ... Осыны түсінгендер,
«ұрпағымның болашағы ... ... ... ... Бұл жағдайда
Қазақстандағы орыстардың пайыздық ... ... ... ... ... тың игеру кезінде 6 миллион 200 мың болған.Қазір азайып бара ... ... саны бір ... ... дейін кемиді» деп болжап
отырмыз. Егер Ресейдің демографиялық жаңа саясатына ... ... ... ... біз ... емес, тіпті орыс қалмауы ықтимал.
-Мемлекеттің қауіпсіздігі мен саяси-экономикалық күш қуатын арттыру
үшін Қазақстанға қанша ... ... ... ... – 50 ... ... оның үштен біріне
жеткен жоқпыз.Бірақ, еліміздің көптеген ... – адам ... ... ... ... табиғаты қатаң аймақтар, экологиясы бұзылған жер көп.
Ауыл шаруашылығының өнмділігі төмен. Сондықтан бұл территорияға 25 ... ... Оған біз ... ... және оның 75-80 ... ... егер ... қазақтарының жартысы келсе, қазақтардың саны ... ... ... ... «2015 жылы ... саны 20 миллионға
жетеді» деген болатын. Сол жүзеге асады ма?
- Мен өзімнің демографиялық болжамдарымда бұл ... 2025 ... ... ... неге ... ... Президент
әкімшілігіндегі сарапшылар менің болжамымды есепке ... ба, ... ... ... аз ғана ... ... Тек миллиондық межеге жету
үшін шетелдегі қандастарымыздың бірде-біреуі қалмай, түп-түгел көтеріліп
көшіп келуі керек...
- ... ... ... ... ... жағдайымызға көп әсер
береді» деп отырсыз. Ал олардың елге оралу процесі қалай ... ... ... тола ... ... он бес мың отбасына квота берді. «Әр отбасында бес ... деп ... ... мыңдай адам Қазақстанға келеді. Ал шын мәнінде
елге келіп жатқан оралмандардың саны әлдеқайда көп.Биыл келетіндер ... есе көп ... ... ... ... ... келеді,
халықтың әл-ауқаты біршама түзелді.Ал көрші елдердегі, әсіресе Орталық Азия
елдеріндегі ... ... ... сол ... ... ... қалайды.Ресейден келіп жатқан оралмандардың
саны айтарлықтай емес. Соған қарамастан ... мен ... ... ... оң – кеткендерден келгендер көп....Әлсіз жағымыз Қытай
болып тұр.Қытайда екі миллион қазақ бар, ... ... ... ... ... ... ешешіліп те қалар.Дегенмен бұған менің өз ... ... ... ... қозғамаған жөн. Қазір онда үш қазақ облысы бар.
Егер біз ... алып ... сол ... ... ... ... осы
жағдайды ұстап тұрған ... ... ... ... ... ... бар. Бірақ менің ойымша, ондай процеске
қытай қазақтары әлі де 50-60 жылдай төтеп бере ... ... ... болса, Қытай қазақтарының осы бастан Қазақстанға
келгені дұрыс емес ... ... ... бара ... оларды елге алып келген дұрыс.Сондай қауіп
бар ... ... ... қытайдың бір азаматы ... ... ... ... ... Қытайда қазір қазақ мектептерін
жаппай жауып,бәрін қытайша оқытуға көшкелі жатыр. Бұл – ... ... ... Мұны біздің өкімет біліп отыр ма?
- Біліп отыр. Айтылып та жатыр.Бірақ бұл ... шешу ... ... тұрған жоқ. Қытай өкіметі шешеді.Тағы да мұның бәрі ... ... ... жоқ, ал ... дәл ... сол екі ... қабылдап ала қоюға жағдайы ... ... мына ... ... ... келешекте қауіп болатын – Қытай.
«Қара қытай ... ... сөз бар. Ал біз ... өз ... жағынан жеңдік. Олар енді бізбен бәсекелес алмайды. Орта Азия
халықтарына келсек, олар қазақ үшін қауіпті ... Олар ... ... біздің салт-дәстүр, ой-санамызды өзгерте алмайды, қайта жақсы
жағынан толықтыра түседі!?
-Мақаш ... ауыл ... ... ... баланы көп туатыны
белгілі.ыБұрын да солай болған, қазір де ... ... ... ... қалаға көшуі басталды. Тіпті кейбір болжамдарға қарағанда,
оншақты жылдан кейін ауылда халықтың бес-алты пайызы ғана ... ... ... ... кері ... ... ... бе?
-Шынында да ауылда жағдайы онша жақсы ... да бала ... ауыл ... тұтыну дәрежесі қарапайым, барына қанағат
етеді. ... ... ... ... ... ауыл мен ... ... туу жағынан шамалас.Бұл тұста мына жайтты да ескерген ... ... көп ... ... Ал ... кәрі-құртаңдар қалып қойды.
Урбанизация - әлемдік үрдіс, оны ... ... ... ... ... ... Қазақ та ауылдан көшіп, түбі қалалық болады.Мұнымыз
дұрыс та. Қазір Қазақстандағы ... ... ... ... – 50 де ... ... Бірте-бірте бұл 60 та 40, 70 те 30 пайыз болып кете береді. Ал
сіз ... ... ... пайыз Қазақстанда бола ... ... ... ... аз болуы Германия, Нидерланд сияқты
агроөнеркәсібі мықты дамыған, еңбек өнімділігі жоғары елдерге тән.Онда бір
фермер бала-шағасымен мыңдаған адам ... өнім ... ... ... ... осы стандартқа жақындап келеді. Бес-алты болмаса да, он ... ... ... ауыл ... ... ... кері кету емес,
«прогресс» деп қабылдаған жөн.Мәселе ауылда тұру емес, жақсы ... ... ... ете білу ... ... ... деп ... одан
проблема жасаудың қажеті жоқ...
Әрине, қазақтардың қалалық болуы демографиялық ахуалға әсер ... ... да, ... ... ... ... ... тежеу
салады. Алматы қаласының өзінде жыл сайын 25 мыңдай бала туады, оның ... ... ... Бұл нені ... ... жастарының қалаға
шоғырланып жатқанын ... Сол ... ... ... ... ... ауытқып, қалалық қалыпқа кіреді. Ал қалалық қалып бала
тууға ... ... ... ... анық. Мұндай ниет тек
еуропалықтарға ғана тән ... ... ... ... ... ... ... осындай үрдіс қалыптасып келе жатыр!..
- Мақаш мырза, осы сіз айта ... ... ... неге ... Тұрмыс-жағдайы жақсарып, материалдық мүмкіндігі артқанда, адамның
тұтыну қабілеті басқа дәрежеге ... ... екі ... екі ... бар ... жағдайы жақсарса, «бес бөлмелі үй алсам» ... Ал ... үй алды ... ... ол баласының саны бесеуге көбейтуді
ойламайды.Біреу тууы мүмкін.Бірақ оның ойында сол бес ... үйді ... ... ... ... ... ... мәшине мініп жүруді, бұдан
былай шетелде ... ... ... ... көріп қалуды жаны қалап
тұрады.Тіпті, ... ... «осы ... ... ... бола
қолбайлау болады» деген түсінік қалыптасады.Еуропа мен Америкада бала ... ... ... ... ... Байлықтан тумайды!... Жас кезінде
«жүріп қалайық» деп, қартайған соң, бала туу ... өтіп ... соң ... алып жатады.Сондықтан, «материалдық жағдай жақсарды, енді бала саны
көбейеді» деген – бекер сөз. Мен Мәскеуде сегіз жыл, ... екі ... ... ... ... бала ... ... бола қалса, «сол неге
керек, одан да емін-еркін жүрмейміз бе, өзіміз үшін өмір сүрмейміз бе?» ... ... ... ... ... ... ... Орыс халқы демографиялық
катастрофа-апат жағдайында тұр. Қазір олар жыл сайын бір миллионға азайып
барады. Бір ... ... бала ... екі ... ... адам ... ... соғыссыз, эпидемиясыз орыстар жиырма бірінші ғасырда 50 миллион
халқынан айрылады. Ал елден кеткенін былай ... ... ... жыл ... 30 мың ... кеміп барады. Отыз мың адам деген не ол? ... ... бір ... бір ... ... ... ... зұлымдығы! Халық
оны «қауіп» деп санамайды. Халық ақырындап өзінің жойылып бара жатқанын
білмей қалады.Әрине, үш ... гөрі бір бала ... ... ... ... адамдардың санасын улағанда этностың жойылуын тоқтату мүмкін
болмай қалады.Сондықтан ... ... ... үшін ... ... ... кемі төрт, қалада екі-үш бала болуы керек...
- Мақаш мырза, өз отбасыңыздағы демографиялық өсу қандай?
- Менің қазір бес немерем бар: екі ... ... ... ... бір ... бар. Олар әлі жас қой, ... ... Кенже ұлым
әлі үйленген жоқ, ... екі ... ... ... өзім отыз ... ... оқып ... қалдым. Сонда да үлгердік қой.Жалпы еркектер
үшін отыз жаста ... кеш ... ... үшін кеш. ... қырық жастан
кейін бала табу қиындау – ... заңы ... ерте ... ерте ... ... ... ... істейміз» деп кеш үйленетін болды.Қазір ... ... ... бет бұра ... сияқты...
- Еуропалықтар «сексуальды революцияны» бастан өткерген жоқ. Және
ол кезде ғасыр індеті – СПИД жоқ болатын. ... ... ... ... үшін ... ... әлі алда» деген пікір
айтады. Осы жағдай қазақтың өсіміне қалай әсер етеді?
- Оны да, өткереміз, қырылып ... ... ... СПИД те
бар, есірткішілер де бар.Шығын болады, әрине, бірақ қорқудың еш
реті жоқ.Тек соған дайын ... ... Бұл ... ... әсер ... тежейді, бірақ оны тоқтата алмайды. Тек
«құрдымға» түсіп қалмасақ ...... ... ... ... саны ... кетпесін...
-Мақаш мырза, демография туралы білгіміз келсе, сізге ... ... біле ... ... ... ... басқа демограф бар ма, жоқ
па?» деген сұрақ та туады. Қазақстандағы осы ... ... ... ... ... көп елде жоқ. ... ... бойынша зерттеу
жасап, оның нәтижесін жариялап отырамыз.Менің әріптестерім де, шәкірттерім
де көп. ... ... ... ... жұмыс істейді. Сондықтан
«Қазақстандағы демография ғылымы әлемдік деңгейде» деп айта ... ... ... ... ғана ... деген сөзге келсек, шәкірттерім мен сияқты
баспасөзде сөп көрінбейді, олар ... ... ... ... ... қатысты бар мәселені халыққа мен айтам, өкіметке ... ... ... ... ...... Бұған мен көп
еңбек сіңірдім. Осы арқылы қазақтарды бүкіл әлем танып ... - Ораз ...

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Хизб- ут-Тахри Аль-Ислами» -діни экстремистік ұйым болып қалыптасуы42 бет
1931-1933жж. ашаршылық8 бет
XII – XIII ғасырдағы Моңғолдың тарихындағы Шыңғысханның билік құру кезеңі13 бет
Арбитраждық шешімнің жарамсыздығы6 бет
Екінші деңгейлі банктердің несиелік саясатын талдау және негізгі көрсеткіштерін бағалау. Өндірістік практикадан есеп48 бет
Жануарлардың құрып кету себептері7 бет
Заңды фактілер4 бет
Капиталзмнің колониалдық жүйесінің құрылуы және дамуы4 бет
Мұрагерліктің түсінігі және мұрадан бас тарту22 бет
Өндiрiстiк құралдар нарығының инфрақұрылымы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь