"Lиаспора" сөзінің хатқа түсу тарихы мен "диаспора", "этнос" терминдерін қолдану аясы

Қазақстандағы диаспораның қалыптасуы туралы әңгімені бастамас бұрын "диаспора" туралы ұғымға түсінік берген жөн. Бұл ұғым біздің дәуірімізден бұрын 722 жылы және 586 жылы Палестинадағы ежелгі еврей мемлекеттері — Израиль және Иудия патшалықтарын Ассирия мен Вавилон жаулап алғаннан кейін еврейлер дүние жүзіне шашырап кетуіне орай туған. Еврейлер барған жеріндегі жергілікті халықтардың тілін қабылдап қана қоймай, өздерінің тілін, дінін, мәдениетін, салтын сақтап қалған. Сондықтан бұл құбылыс "диаспора" деген грек сөзімен аталған "шашыраңқы" немесе "елінен жерінен ажыраған" деген мағына береді.
Қазақ жеріңдегі диаспоралардың тарихын таразыға салып, ғылыми тұжырымдар жасасақ "Диаспора дегеніміз—халықтың (этностық қауымдастықтың) белгілі бір бөлігінің өзі қалыптасқан елден тыс жерде отанымен біріздену сезімін сақтауда болатындар". Осы тұжырымның төңірегіне тоқталатын болсақ, кейбіреулер Қазақстанда ұлт деңгейіне кетергісі келетіндердің бәрі диаспора болып шығады. Ғылымға сүйенсек, орыстардың санының көптігіне қарасақ та, қарамасақ та ол диаспора ұғымының еншісінде. Олардың өздерінің тарихи отаны бар. Украиндар да, немістер де, кәрістер де, татарлар да, өзбектер де солай. Ұйғырлар мен күрдтердің төл мемлекеті болмағанымен, олардың маңдайына жазған тарих- тағдырдың өз сыбағасы бар. Сол себепті олар да диаспора шеңберінен шыға алмайды. Сондықтан қай жағынан алғанда да еліміздегі диаспора өкілдерін ұлттар деңгейіне көтеруге ешқандай негіз жоқ деп түйіндеуге болады.
Әсте, бұл еліміздегі диаспора өкілдерін ешқандай құқықтық жағынан кемсітушілік емес. Ондай болса, Қазақстанда ұлттық-мәдени орталықтар құрылып, диаспоралардың жан-жақты дамуына мемлекет тарапынан қамқорлық жасалмас та еді ғой. Республикада этноцентристік немесе этнократиялық әрекеттің жүргізіліп отырмағаны да мәлім. Мұндай өрекетке

бармақ түгілі, қазақ этносы толыққанды тарихтың өң бойында өзіне келген зардаіггардан әлі айығып болған жоқ. Сол себепті де қазақ ұлтына белгілі бір деңгейде басымдық беріліп отыр деудің өзі артық болар еді.
Тағы бір айта кететіні, диаспора өкілдерінің қазақ даласьша жаппай қоныстана бастағаны соңғы бір ғасырдың иелігіне тиеді. Оның ар жағында Ресей патшасының отарлау саясатьша қатысты қазақ даласына карашекпенділердің келе бастағаны мәлім. Алайда, қазақ жеріне басқа ұлт өкілдерінің жаппай қоныс аудара бастауы Қазан төңкерісінен кейін ғана күрт өсті. Қуғын-сүргінге ұшырап, қазақ жерін паналап, тұрақтап қалғандар да сол уақыттың құрбандары. Одан кейін Мәскеуден жергілікгі халықты ассимиляциялау саясатының шеңберінде тың көтеру, кәсіпорындар салу тәрізді түрлі шаралардың ықпалымен келгендерде жеткілікті болды. Осының бәрі жинақтала келіп жергілікті ұлттың азшылықта қалуына әкеліп соқтырды. Санының аздығы қазақта әсте этнос құқығынан айыруға немесе саны көп диаспораны этнос деңгейіне көтеруге ешқандай мүмкіндік бермейді. Осы жерде ерекше атап өтетін, біздің қозғаған мәселемізге төрелік болатын бір дәйек бар. Ол калай болғанда да, қандай жағдаймен болса да қазақ жеріне қоныс аударған диаспора өкілдерінің бүгінгі Қазақстан халқын қүрып отырғандығы. Бұл туралы Ата Заңымызда да айқын жазылған "Біз, ортақ тарихи тағдыр біріктірген Қазақстан халқы...". Міне, "Қазақстан көп ұлтгы мемлекет" дегендерге беретін негізгі жауаптың бірі осы.
        
        1. "Диаспора" сөзінің хатқа түсу тарихы мен "диаспора", "этнос"
терминдерін қолдану аясы
Қазақстандағы диаспораның ... ... ... ... ... ... ... түсінік берген жөн. Бұл ұғым біздің дәуірімізден
бұрын 722 жылы және 586 жылы ... ... ... ... ... және ... ... Ассирия мен Вавилон жаулап алғаннан кейін
еврейлер дүние жүзіне шашырап кетуіне орай туған. Еврейлер барған ... ... ... қабылдап қана қоймай, өздерінің тілін, дінін,
мәдениетін, салтын сақтап қалған. Сондықтан бұл ... ... ... ... ... "шашыраңқы" немесе "елінен жерінен ажыраған" деген
мағына береді.
Қазақ жеріңдегі диаспоралардың ... ... ... ... ... ... дегеніміз—халықтың (этностық қауымдастықтың) белгілі бір
бөлігінің өзі қалыптасқан елден тыс ... ... ... ... ... Осы ... төңірегіне тоқталатын болсақ,
кейбіреулер Қазақстанда ұлт деңгейіне ... ... бәрі ... ... ... ... орыстардың санының көптігіне қарасақ ... та ол ... ... ... ... ... ... отаны
бар. Украиндар да, немістер де, ... де, ... да, ... ... ... мен ... төл ... болмағанымен, олардың
маңдайына жазған ... ... өз ... бар. Сол ... олар ... ... шыға алмайды. Сондықтан қай жағынан алғанда ... ... ... ... деңгейіне көтеруге ешқандай негіз жоқ
деп түйіндеуге болады.
Әсте, бұл еліміздегі диаспора өкілдерін ... ... ... ... ... болса, Қазақстанда ұлттық-мәдени орталықтар
құрылып, ... ... ... мемлекет тарапынан қамқорлық
жасалмас та еді ғой. Республикада ... ... ... ... ... да мәлім. Мұндай өрекетке
бармақ түгілі, қазақ этносы толыққанды тарихтың өң бойында өзіне келген
зардаіггардан әлі ... ... жоқ. Сол ... де қазақ ұлтына ... ... ... ... отыр ... өзі ... ... еді.
Тағы бір айта кететіні, диаспора өкілдерінің қазақ ... ... ... ... бір ғасырдың иелігіне тиеді. Оның ар жағында
Ресей ... ... ... қатысты қазақ даласына
карашекпенділердің келе ... ... ... ... ... ... ... жаппай қоныс аудара бастауы Қазан төңкерісінен кейін ғана күрт
өсті. Қуғын-сүргінге ұшырап, ... ... ... ... қалғандар да сол
уақыттың құрбандары. Одан кейін Мәскеуден жергілікгі халықты ассимиляциялау
саясатының шеңберінде тың көтеру, ... салу ... ... ... ... ... болды. Осының бәрі жинақтала
келіп жергілікті ... ... ... ... ... Санының аздығы
қазақта әсте этнос құқығынан айыруға немесе саны көп ... ... ... ... ... бермейді. Осы жерде ерекше атап
өтетін, біздің қозғаған мәселемізге төрелік болатын бір дәйек бар. Ол ... да, ... ... болса да қазақ жеріне қоныс аударған диаспора
өкілдерінің бүгінгі Қазақстан халқын қүрып отырғандығы. Бұл ... ... да ... ... "Біз, ортақ тарихи тағдыр біріктірген Қазақстан
халқы...". Міне, "Қазақстан көп ... ... ... ... ... бірі ... ... 56 пайызын қазақ этносы ... 28 ... ... ... ... ұлт) өкілдерінің еншісіне 16 пайыз ғана
тиеді. Алдымен "этнос" ұғымының ... көз ... ... ... ...... дамуының бастапқы кезеңінде аумағының
бірдейлігі, бірдей ... ... ... ... ... өзіне тән бірқатар белгілері бар тарихи жағынан
қалыптасқан әлеуметтік топ". Енді осы ... ... ... ... ... тек ... ұлтының шеңберіне ғана сәйкес келеді.
Қазақ этносы бабалардың бүгінгі күнге жеткен бір ... ұлан - ... ... ... ... ... Тіпті оны Ата Заңымыздың басталуындағы
"Біз, ортақ ... ... ... ... ... байырғы қазақ
жерінде мемлекеттік құра отырып..." деп жазылған преамбула да айғақтайды.
Қазақ этносының қадым ... бері ... ... еркін жүріп, ең
жайлағандығына қатысты басты темірқазығының бірі де осы. Бұл ... ... ... ... ... биік ... ... орны
бөлек екен-дігін әсте ешкім де ... ... ... ... ... ... дала мәдениетінің өркениетіне ... ... ... ерекшеліктері болғандығын тарихтан хабардар
кез келген адамның мойындайтыны да белгілі. ... ... ... қатысты бір дәйектің ұшын ... ... тура ... ... ... 129 ... бірде біреуін әлеуметтік
қауымдастық қатарына жатқызуға болмайды. Өйткені, біз ... ... ... ... ұлт ... ... келгені-мен,
жоғарыда этнос ұғымына берілетін қасиеттер мен ғылыми тұжырым ... ... ... ... ... ... ... халқы" деп
басталады. Алдиіміздегі диаспоралардың ана тілін, мәдениетін өркендетуге
үлкен септігін тигізіп ... ... ... Қазақстан
халықтарының Ассамблеясы деп аталады. Бұл атау мемлекеттің ... ... ... Елімізде ұлттар емес диаспоралар бар. ... ... және ... ұлт ... ... Ал ... органды
Қазақстан халқының Ассамблеясы дегеніміз зандылыққа сәйкес келеді. Оның
үстіне бұл Ата ... ... ... ... Қорыта
келгенде Қазақстанда қазақ ұлты және басқа ұлт ... ... ... ұлт өкіддерін қолғаштап Қазақстанда тұратын басқа ұлт ... ... ... ... сәйкес келмейді және ... ... ... ... ... ... ... мұрағатында арнайы комиссия қатысуымен ... ... ... ... ... ... Қазақ ССР Министрлер Кеңесі мен
Жоғарғы Кеңесі Президиумы құжатгарының құпиясын ашу жүргізілді.
Құпиясы ашылған құжаттар 1936 жылдан 1955 ... ... ... ... қамтыды. Бұл кезең өзіне жаппай ... ... ... ... ... жылдарында халықтардың елден қуылуын, "хрущевтік
жылымық" деп аталатын кезеңнің басталуын сиғызады.
Сипатталған кезеңнің басында-ақ ... ... ... ... ... эксперименттер жасауда біршама тәжірибесі болды: күштеп
коллективтендіруді ұйымдастыру, бай мен кулактікті жою, ... ... ... ... ... деп аталатын), жасанды аштықты
ұйымдастыру, бостандық сүйгіш халыққа қарсы зұлмат, зияткер және ... ... ... ... жою.
Тоталитаризмнің бұнымен қатар аса ауыр қылмысының бірі ... өз ... ... қуу — ... ... және аумақтық бірлігін күш
көрсетумен қирату.
1930-1950 жылдар аралығында 3 миллионнан астам адам ... ... ... 1 ... ... қоныс аударылды.
Қазақтардың елден куылған адамдарды қалай қабылдағаны жөнінде Қазақстан
Республикасының Презңденті Н.Ә.Назарбаев өз сөзінде былай ... ... ... ... ... ... кеңпейілдікпен қарсы
алғандары бәрімізге белгілі. Коллективтендіру мен ұлы жұтқан ... өмір ... олар ... ... ... ... қалған адамдармен
соңғы бір үзім нандарын бөлісіп, оларға жылу, бастарына ... ... ... олар қадір-қасиетпен, риясыз жасады. Сол қиын кезде олар өмір
сүруге, аяғынан тұрып кетуге көмек-тескендердің бәрі күні ... ... ... үшін ... ... ... шексіз. Осылардың
бәрімен мен тек айтылған сөздерді естумен ғана таныс ... Әлі ... мен алты ... жеті ... ... Бір күні әкем үйге бейтаныс
адамдарды — ер ... ... мен үш ... алып ... Олардьщ үстіндегі
киімдері жүпыны, жуылмаған және өздерінің тамақ ... ... ... ... ... ... балалары жылаған. Кейіннен
білгенімдей, бұлар балқарлар екен — сол жылы ... ... ... ... ... Кабарда-Балқардан жөнелтілген бірнеше жанұяны "асыра
лақтыруды" және алыстағы бір ауылға, біздің Шамалған ... ... ... Оларды ат үсті — ... ... енді ... ... ... ... ... етерлік өмір жағдайын ... ... ... ... ... ... тұрғындар
басқаша шешіп, қоныс аударушыларға өз баспаналарын ұсынды.
Біздің де жанүямыз аштықтың алдында өмір сүрді: егер сиырдан сүт ... ол күні үйде ... ... таныстарға біз бұдан басқа ештеңе ... ... ... ... дастарқан, ыстық пеш, жылу жөне ата-аналарымыздың ықыласы олардың
өмір сүруіне, балаларын құтқаруға көмектесті.
Әкем сол отбасының басшысы ... тез ... ... оның ... ... ... ... соң балқарлармен олардың ана тілінде
еркін сейлесе алатын болды.
Басқа шамалғандықтар сияқты, біздің ... да ... ... ... қарым-қатынас орнады. Біраз жылдан соң менің бір алыс ағайыным
балқар қызына үйлеңді, ал ... ... ... көпшілігімен мен
күні бүгінге дейін хат алысып тұрамын.
Бұл республикаға қоныс аударушы ... ... ... ... алғаны
туралы мәселеге орай.
1930—1950 жыддары он беске жуық этностар жаппай қуғындауға ұшырады,
олардың ... ... ... болгарлар, қырым татарлары,
қабардалықтар, балқарлар, шешендер, ингуштар, ... ... ... кәрістер және т.б. болды. Олардың миллионнан көбі
Қазақстаннан ... ... ... Бұл ... ... ... ... жеке-жеке тоқталамыз.
2. Қазақстандағы ұйғыр және дүнген диаспорасы
Мыңдаған жылдардан бері ұйғыр мен ... ... ... ... үлес ... келе ... ... Кезінде ұйғыр мемлекеті болған.
Бірақ тарих керуені бір халықтарды судай сапырылыстырды, мемлекеттері ... ... ... ... ... өз ... ... қалды.
Сондай ескі тарихта ізі сайрап жатқан ұлт — ұйғырлар, ... ... ... ... ... XIX ... ... Қытай
империясынан қуғын көрген біраз ұйғыр отбасы қазақ жеріне қоныс аударды.
1881 жьшы ... ... ... қаласында "теңқұқық-сыздық келісімін"
жасасты: Қытай провинциясы ... іс ... орыс ... ... ... Түркістан халқына уақытша қытай үстемдігінен босатылып,
тәуелсіз Түркістан ... ... ... ... өзі үшін бұл ... бола ... қытайлармен қанды күрес
жекеленген мұсылман халқы, көш басылары мен ... ... ... сияқты сипат алды. Күрес тек ислам туының астында жүргізідці, ұлттық
сана-сезім болған жоқ, тұрғындар өздерін өз ... ... ... ... және т.б., ... ... қытай тілінде сөйлей алатын
XVIII ғасырда Қашқариядан Іле алқабына қоныс аударған қытайлар, олар ислам
дінін ... ... ... ... деп ... ... соң ... бір тобы ұйғырлар мен дүнгендер
Қазақстан мен Қырғызстанға босты. Қазақстанға ... және ... ... жылы ... 9572 ... ... (45373 ... және 1147 дүнген отбасы
(4682 адам) қоныс аударды.
Жетісуға ұйғырлар мен дүнгендердің қоныстануы екі ... ... ... 1877 ... аяғы мен 1878 жыддың басы жатады. ... ... ... үш тобы келді. Бірінші топ 3314 адам Нарын
шекара пункті арқылы ... Олар 1877 ... 27 ... ... ... кезенде ұйғыр-дүнген аралас 1881 жылдың ақпанынан 1884
жыддың басына дейін Жетісуға ... 9572 ... ... (45373 ... ... ... (19209 ... болды. Ал 1897 жылы жылғы санақ бойынша
қоныстанғандар ... ... 14130 ... ... 55999 адам ... ... мен ұйғырлардың қоныс аударуы екі кезеңге бөлінеді.
Олардың қоныс аударуы ... ... ... 4477 ұйғыр отбасы
(19209 адам) Жаркент ауданына, Шарын мен Өсек ауданының бойына қоныстанды,
қалған үлкен бөлігі — 5275 ... (26164 ... ... ... ... және
Талғар өзендерінің арасына қоныстанды. 1897 жылы қоныс аудару-шылар санағы
бойынша 14130 дүнген, 55999 ұйғыр болды.
Бір ... еске ... ... ... ... шекарасына
дейін бүрын ешқашан жеткен жоқ.
Ұйғырлар мен ... ... ... өсірілетін шұрайлы жерлерге
қоныстандырылады; бұл ... ... ... ... Ұйғырлар мен
дүнгендердің шаруашылық тұрмысында егістің түсімі басым болды. ... жер 30 694 ... (97,2 ... жайылым жер 882 десятина (2,8
пайыз) ... ... ... 11025 ... (71,5 ... және 4386
десятина (28,5 пайыз бодды). Қазақстанға дүнген қоныс аударушылары өздеріне
"тараншы" атауын аса бір ... ... ... ... ... қоныс аударған ұйғырлар 1959 жылғы санақ бойынша 60 мың
адам. 1989 жылғы санақта— 185 мың адам ... ... ... ... ... 1959 ... қарағанда 3 есеге көбейді, олардың 40 мың адамы
Алматы қаласыңда тұрады (немесе 23 пайызы). Ал 1999 жылы ... ... ... ... ... ... тәуелсіз Қазақстан мемлекетінде қазақстандық
ұйғырлар бізбен ... өмір ... ... қазақтарға діні мен тілі,
діні мен иманы ұқсас түркі ... ... ... Олар ... ұлттық дәстүрлерін сақтаған, бір жеңнен қол, бір ... ... ... ... ... ерте ілескен дүнген, ұйғыр халықтары
сауда-саттығын жасайды, жер еміп ... ... ... ... ... ... ... жылы Қазақстандағы көрістердің саны — 98454 адамға жетті.
1959 жылы - 74 мың адам. 1999 жылы - 99657. ... орыс ... ... ... рет 1905 жылы Унтербергер білдірді. Ол
кәрістерге қарсы сенімсіздіктің ... ... ... ... ... діни ... ... әдет-ғұрып, экономикалық өмір
жағдайындағы дүниеге көзқарасы бойынша орыстардан бөтен; Ресей ... және ... ... ... өзінде де олар орыс ... кете ... ... ... ... ... бола қалған
жағдайда олардың ададдығына сенуге болмайды, тыңшылық әрекетінің жазылуына
олар қолайлы жағдай тудырады.
Көрістерге жерді ... беру жолы ... ауыл ... ... ... ... азғындыққа ұшыратады.
Олар жерге қоныстана отырып орыстарға арналған жерлерді басып алады, бұл
Тынық мұхиты жағалауындағы олардың жағдайын ... тең ... жылы Қиыр ... ... қауымы 200 мың адамды құрады, олардың
ішінде қиыр ... ... (ҚШК) — 110280 ... ... 27,2 ... ... бодандары 67,8 мың адам.2
1937 жылғы тамыз айында Сталин елдің шығыс ... НКВД ... ... ... әңгімесінде "кәрістердің көші-қон мәселесін
күшейту жөніндегі" ұсынысын айтты. Кеңес ... ... ... "кәрістерге" сенбейтінін айтты. ... мен ... ... тыңшыларының арасында тығыз байланыс болуы ... ... олар ... ... ... кезде кәрістерге сенімсіздік
білдірді.
Қиыр Шығыстағы 200 мың кәріс халқының тағдырын ... 1937 ... ... КСРО ХКК мен БКП ... аса қүпия қаулысының толық ... ... ... ... мен БКП ... ... 1937 жылғы 21
тамыздағы № 1428-326 қаулысында кәріс халқын ... ... ... ... аударту туралы КСРО Халық Комиссарлар Кеңесі
мен БКП (б) ... ... ... етеді: Қиыршығыстық өлкелердегі жапоңцық
тыңшылардың өтіп кетуінің жолын кесу мақсатында:
БКП (б) Қиыршығыстық өлке ... ... ... комитеті мен Қиыр
Шығыс өлкелік УНКВД-ға Қиыр ... ... ... ... ... Хан кай, Хороль, Чернигов, Спасск, Шмаков, Постышев, ... ... ... ... ... ... Свободненск,
Благовещенск, Тамбов, Михайлов, Архаринск, Сталинск және ... ... ... ... ... ... ... Оңтүстік-Қазақстан
облысының Арал теңізі мен Балхаш аудандарына және Өзбек КСР - ына көшіруді
ұсыну. Қоныс аудартуды Посьет ... мен ... ... тиіп ... ... ... ... кірісу және 1938 жылдың 1 қаңтарына дейін аяқтау.
Көшірілуге жататын көрістерге көшу ... ... ... мүліктерін,
шаруашылық заттары мен асыраған қүстарын алып кетуге рұқсат беру.
Қоныс аударушыларға олар қалдырып кеткен ... және ... мен ... ... ... ... ... көрістер шекарадан ары асып кетуге тілек білдірсе, кедергі
келтірмеу.
КСРО Халықтық ішкі істер комитетіне көшуге ... ... ... ... ... мен ... қарсы шаралар қабылдау.
Қазақ КСР мен Өзбек КСР Халық комитетінің кеңесіне тез арада орналастыру
пункттері мен ... ... ... аударушылардың жаңа орындағы
шаруашылыққа жерсініп кету шараларын қарастыру, ... ... ... ... ... кәрістер мен олардың мүліктерін Қиыр Шығыс өлкесінен
Қазақ КСР мен Өзбек КСР-сына ... үшін ... ... ... өз ... вагондарға тапсырыс беруді қамтамасыз
етуге міндеттеу.
БКП (б) Шығыс өлке комитеті мен Шығыс елкелік ... ... үш ... ... қоныс аударуға жататынын адамдар мен шаруашылықтардың санын
хабарлауды міндеттеу.
10) Қоныс аудару барысы, қоныс ... ... ... ... ... ... саны мен ... жіберілгендердің саны
женінде телеграфпен он күндік мәліметтерді жеткізу.
Кәрістер ... ... ... ... ... ... үшін
шекара әскерлерінің санын 3 мың адамға көбейту.
КСРО ішкі істер халық комитетіне ... ... ... ... рұқсат ету.
Қазақстанға көшірілген көрістер нақты түрде қоныс аударудың екі кезеңін
бастарынан ... — 1937 ... ... 1938 ... ... ... Олар уақытша
босатылған жерлерде болды, осы уақытта олар ... ... ... мен ... ұқсас орындарда, өздерімен алып келген
қаражатаен өмір сүрді. Ал олар ... ... тек ... ... есептелген мардымсыз азық-түлік қорын әкелген болатын.
1938 жылғы көктемде кәрістерді қоныс аудартудың екінші Кезеңі басталды.
Кәрістерді жүк вагонымен тасымалдады, олар ... ... ... ... ... әр ... ... тиеп жіберіп, жолда туыстарын
жоғалтып алу, ... ... ... ... ... 1937 ... 28
қазандағы мәлімет бойынша Қазақстанға 70 ... 12129 ... 58427 ... тағы да 7927 ... жолда болды.
Қазақстанға барлығы 20789 отбасы, 98457 адам өкеліңді.
Әкелінген қоныс ... мына ... ... облысы бойынша ... —1616 отбасы, 7581 адам.
Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша...— 8867 отбасы, 43181 ... ... ... ... ... 7666 адам.
Солтүстік Қазақстан облысы бойынша —2299 отбасьі, 9350 адам.
Қарағанды облысы бойынша —3073 отбасы, 14792 адам.
Қостанай облысы бойынша —720 ... 3476 ... ... ... ... — 1950 отбасы, 9017 адам.
Кәріс ұлтының Қазақстанға қоныс ... ... ... ... ... комитеті кеңесінің 1938 жылғы 20 ақпаңцағы ... ... ... ... қоныс аударушыларды орналастыру үшін ең құнарлы
жерлері бар ... 25 мың ... ... ... ... жер ... ... гектар №3 Қарғұл совхозы, 84399 ... ... ... ... совхозы,
128588 гектар Жармуханбетов ет-сүт совхозы, 10438 гектар ... ... ... және Қазалы қаласындағы шаруашылықтар жойылып жіберілді1, ал
жергілікті тұрғындар - ... бұл ... ... ... ... ретіңде сотталып кетті.
Қазақстанның ХКК мен КП(б) ОК 1938 ... 3 ... ... ... ... және шаруашылыққа орналастыру ... ... 20530 ... көшірілді, оның ішінде 14600 отбасы
күріш ... мал ... және ... ... өсіру, 2400 отбасы — балық
шаруашылығына, 3530 - өндірістік орындарға, совхоздарға, МТС, артель және
басқа мемлекетгік мекемелерге ... ... ... ... ... ... ... және Алматы облыстарына орналастырылды.
4. Қазақстандағы неміс диаспорасы
Қазақстан Республикасының ресми мәліметтері бойынша осында тұрып жатқан
957518 немістердің 1989 ... ... 613 мыңы ... ... кетті.
Олардың ішінде 1992— 93 жылдары 114000 1994 жылы 104 мың адам қоныс аударды
Қазақстандағы 1999 ... ... ... ... мұнда 353441 неміс халқы
тұрып жатыр. Поволжье немістерінің елден қуылуы туралы қысқаша тарихы 1915
жылы Николай II ... іске ... ... ... жою ... басталды, немістердің жерді
пайдалануы мен Ресейдің экономикалық жағдайына әсер етуін шектеу туралы
зандар асығыс ... ... ... ішкі ... ... мәселесіне"
арналған мақалалар жинағы асығыс түрде шығарылып жатты (Немецкое зло",
Москва 1915; ... с ... ... ... 1916) ... ... ... идея 1937-1938 жылы қайта кетеріледі. 1941
жылы 28 тамызда КСРО Жоғарғы ... ... №21-60 ... ... ... ... қоныстандыру туралы" Жарлығы жарық
көрді. Жарлық мөтіні оқырмаңцарға ... ... ... оны
толықтай келтірейік: әскери биліктен алынған бұлтартпас мәліметтер бойынша,
Поволжье ауданында тұрып жатқан неміс халқының ... мың және ... ... мен тыңшылар бар. Олар ... ... ... Поволжье немістері қоныстанған аудаңдарда жарылыстар
ұйымдастырмақшы.
Осындай диверсанттар мен тыңшылардың немістер арасында көп ... ... ... ... яғни, с Поволжье ауданындағы неміс халқы өз
ортасында кеңес халқы мен Кеңес өкіметіне қарсы жауларды ... ... ... ... диверсанттары мен тыңшылары ниет еткен диверсиялық
актілер Поволжье неміс Республикасында немесе оған жақын жатқан ... ... ... қан ... ... ... ... да, Кеңес үкіметі
соғыс (әскери) уақыты заңымен ... ... ... ... ... шараларын қолдануға мәжбүр болады.
Осындай жағымсыз құбылыстардан қашу және қатал қантөгістердің алдын алу
үшін КСРО Жоғарғы Кеңесінің Президиумы ... ... ... ... ... басқа аудандарға қоныс аударту қажет, оларға жер ... жаңа ... ... ... ... ... деп ... жерге орналастыру үшін жер жыртуы мол аудандар, ... және ... ... ... ... және ... да республиканың жерлері
бөлініп берілді.
Осыған байланысты Мемлекеттік Қорғаныс ... тез ... ... ... ... ... және ... аударушы — Поволжье немістеріне
жер және жаңа аудандарда пайдаланылатын жерлерді үлесгіріп беру жүктелді.
КСРО ІІХ К-нің арнайы елдеңціру бөлімінің ... ... ... жылы — 1942 ... ... ... ... шығысында 344 эшелондармен
1 084929 неміс әкелінген. Қоныс аударушылардың едәуір белігі — 444005 адам
Қазақ ССР-да ... ... Ал ... Омбы ... ... ... Қазақ ССР-на барлығы 786279 Ресей немістері елдендірілденді.
Басқа қуғынға ұшыраған халықтар сияқты, Ресей немістері де өзіндік "мен"-
ін жоғалтпады, қиын жылдардың өзіңде де ... ... ... ... ... тағдырларына қазақтардың тигізген ықпалы айтарлықтай
болды, шын көңілден, ешпенділіксіз өз ата-бабаларының жерінде ... ... ... ... ... қабылдады. Екі халықтың жақындасу
үрдісі өзара ... ... ... ... Иә, сталиндік
коллективтендіру кезінде өз отандастарының 42 ... ... ... ... бірі қалмастан қуылған немістерді ... емес ... ... ... сөтті сағаттағы достыққа жалғасады" — деген
қазақ мақалында.
Кеңес ... ... ... соғыстан кейін де жалғасты. ... ... ... ... және ... тиерлік комендаттық
бақылауына адды. 1948 жылғы 26 ... КСРО ... ... ... да құпия грифпен) шығарылады. Оңца арнайы елдендіру режимі (тәртібі)
қаталданады. Міндетті түрде қоныстандырылған ... өз ... ... үшін 20 жыл ... ... ... болды.
Ресей немістерімен Қазақстаңдағы неміс диаспорасы осы ... ... не ... не ... не ... қатынас жағынан ақталған жоқ.
Заңсыз қуғынға ұшырату фактісі екі ... заң ... ... ... де ... ... ұшыраған халықтарды ақтау туралы"
(1991, 26 сәуір) және ... ... ... ... ... ... 18 қазан). Бүкіл еркениетті елдер ... ... ... режимінде тағылық қуғындау сансыз құрбандарына өз күйініштерін
білдіруде.
Неміс халқының бірнеше дүркін қалыптасқан ... ... ... де ... ... етгі, соның ішінде Қазақстанда да 1959
және 1970 жылдың кезеңінде немістердің біраз бөлігі ... ... тың ... ... ... 1970 жылы ... ... 359 мың адамға артты. Немесе бүкіл халықтың 6,6 пайызын құрады.
Немістердің қоныстану ерекшелігінің бірі ... ... ... жайлары,
ауылдық жерлер болып табылған, ал жаңа аудандарда Қарағанды, ... ... ... ... ... ... ... халық санағы мәліметтері бойынша Қазақстандағы немістердің
қалада тұратын ... 469808 ... ал ... ... - 487715 ... Жалпы саны -957518 адам.
Сталиндік режимнің екі жүзділігі мынадан көрші, немютерді Сібірден
Қазақстанға ... ... ... 1941 ... 28 ... ... ... АКСР занды түрде ыдырату туралы бір ауыз сөз айтпады.
Соғыстан кейінгі жылдары да ... ... ... 1960 жылы ... 209-дан 1245 дейін неміс тастап кетіпжатса, 1970ж.-
342, 197ІЖ.-П45, 1972-3420, 1973ж.-4493 және 1974ж.-6541 адам кешіп кетті.
1974 жылы ай ... 500-ге ... ... ... ... ... алып
отырды, бірақ кеткісі келгендер саны одан әрі ... ... ... ... де ... Егер бұрын олар елшілік хат жазумен ғана
шектелсе, ендігі жерде ГФР кандлері Г.Шмидтке, БҰҰ-ның бас хатшысына ... ... ... ашық ... ... хатпен өтініш жасады.
Ізденушілердің бірлесіп ұжыммен әрекет етуі де жаңалық болды. Сонымен, 1974
жылғы қыркүйекте ... ... 3,5 мың ... ... қол ... хаты ... белгілі болды. Кету өтініштерін қабылдамауға олар
кеңестік төлқұжаттарын ... ... ... ... ереуілге
шығумен, аштық жариялаумен жауап берді. Бұл ... ... ... ... ... оның қатарына КСРО аумағындғы
"радиодауыстарда" ... ... ... өкілдерімен ресми
сұхбаттасуларыңда ... КП ... 1976 ... 16 ... ... "неміс
азаматгарының арасывдағы вдеялық - тәрбие жұмыстарын күшейту жөнінде"
қаулысында неміс ... ... ... мен ... ... толқынын
өшірудің бірқатар шаралары қарастырыдды.
Ұлты неміс кеңес азаматтарының арасында ... ... ... ... ... мен шетелдік кеңестік идеологикалыққа
қарсы орталықтардың зиянкестік әрекеттерін әшкерелеуші документальды фильм
түсіру керектігі де ойластырылды.
Кеңес ... ... ... ... ... ... көп бөлігі қоныс
аударып кеткеніне ... ... ... ... ... ... шешілді деуге болады. 1992-1996 жылдары бұрынғы Кесең Одағынан ГФР-на
1,5 миллион этникалық немістер ... ... ... 550 мыңы ... ... ... эмиграциялық толқынын тоқтатуға тырысуда.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев 1997 ... ... ... сапарын қорытындылау кезіндегі өз сөзінде
былай деп атап ... ... бола ... ... "неміс мәселесіне"
көңіл аудармай кету мүмкін емес. Барлық жерде — ... ... ... ... ... ... болған сұхбаттасуларда
бұл мәселе ұдайы ... ... Ұлты ... ... азаматтардың
Қазақстанда қалуына Германия жағы ез қызығушьшықтарын білдірді. 1997 жылы 7
мың қазақстандық ... ... өз ... ... республикамызға
қайтып оралды. Бұл жаңалық хабар ғанибетпен қарсы алыңды".
1998 жылғы 20 наурызда Қазақстандағы ГФР-ның төтенше және өкілетті елшісі
Х.Фон Вистингхаузен ... ... ... ... мына мәселені
ерекше атап көрсетгі.
"1989 жылдан бері Қазақстаннан Імлн ... ... ... аударушылары ГФР-
на қабылданды"
Бүрынғы Кеңес Одағының елдерінде ... ... ... ... отандарына қоныс аудару қүқықтары ГФР-ның Негізгі Зандарымен
бекітілген.
Қабылдау процедурасының барлық ... ... мен ... ... ... ... ... үкімет барлық этникалық
немістерді Германияға қабылдауға әрекет ету құқығын мойындауына қарамастан,
ол этникалық немістер Қазақстанда қалуы үшін міндетті ... ... күш ... ету ... деген Қазақстан мемлекетімен бір пікірде. Осы мақсатта
1996 жылдың 30 ... ұлты ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы мен Герман Федеративті
Республикасы үкіметінің арасында келісім шартқа қол қойылды.
5. Қазақстандағы Солтүстік ... ... ... ... ... қуу 1943 жылы 27 ... ... Герман
басқыншыларьшан азат етіп, бір жыл еткен соң, КСРО Жоғарғы Кеңесі Президумы
Қалмақ КСР-ның жойылуы ... ... ... Келесі күні КСРО ... қол ... ... ... ... ... қаулысы
қабылданды. 1944 жылдың 10 ... ... 92 983 ... ... оның ... Омбы облысын-да — 27069; Новосібір облысында
— 16436, Алтай аймағында — 22212, ... ... — 24998, ... КСР-
нда — 2268 адам.
Сонымен, Қазақ КСР-на қалмақтардың 648 отбасы (2268 адам) ... ... ... ... эпидемия, қарапайым түрмыс жағдайының
болмауынан пайда болған мүқтаждыққа қарамастан жаңа жерде өмір ... ... жер ... мен окімет арнайы елдендіріл-гендерге қолдау
жасап, оларға киім-кешек, азық-түлік бөлді. Сонымен, Қызыл-Орда облысына
көшіп ... ... 45т. үн және 15 т. ... ... ... 9 ... ... халқының мемлекеттілігі қайта құрылды. 1958
жылдың 29 шілдесіне дейін Қалмақ автономиялық облыс болып, ал содан соң
Қалмақ КСР ... ... ТМД ... 127 мың ... ... оның ... Республикасында — 110 мыңнан астам адам өмір сүруде.1
Солтүстік Кавказ халқын елден куу. Солтүстік Кавказ, Кіші Кавказ ... ... ... ... қамтитын аймақты алып жатыр. Солтүстік
Кавказдағы экономи-калық ауданға Ростов облысы, Краснодар және Ставрополь
өлкесі, ... ... ... ... ... ... халықтар өзінің тарихи Отанынан, Солтүстік Кавказдан көпшіліктің
елден кетуі ... ... ... Орта Азия, Оралдағы жұмыстарға
жіберілді.
Қазақ және Қырғыз КСР-на тұрақты мекенге Солтүстік ... ... жер ... оның ... шешендер мен ингуштар- 496460 адам,
карашайлар-68327 адам, балғарлар- 37406 адам2.
Қазақ КСР ... ... ... ... — (477809 ... негізгі
көпшілігі көшірілді.
Қарашайларды жерінен қуу. 1999—жылғы санақ ... ... саны — 1400 ... ... елден кетірудегі бірінші
кезеңінің басталу себебі стандартты "сатқындық" ... 1943 ... ... КСРО НКВД және КСРО ... №52-6927 директивасы жарық
көрді, ол ... ... ... 477 отбасы көшірілуге белгіленді.
(573 ... ... "67 ... ... өкіметтің кеңес органдарына
кінәларын мойындаған соң елден кетірілетін отбасы саны 110-ға (472 ... Олар 1943 ... 9 ... ... ... тыс
жерлерге көшірілді.
Содан соң бүл шара бүкіл қарашай еліне таралды. Елден кетірудің екінші
кезеңі басталды. КСРО НКВД ... ... 62842 адам ... 1943 жылы 14 ... КСРО ... Кенесі Президиумының жарлығы
негізінде Қазақ және Қырғыз КСР-на қайта көшірілді.
1944 жылдың 1 ... ... КСРО ... ... ... аударушылардың
12342 отбасы елдендірідді, қарашайлықтар 45500 адам, оның ... ... ... 5699 ... 20285 адам ... ... көрсетуге 24 арнайы комендатура ұйымдастырылды, оның ішінде
Оңтүстік Қазақстан облысында 13 және Жамбыл ... — 11. ... ... контингенті ұжымшыларға орналасып сонда жұмысқа тұрды.
Шешен-Ингуш АКСР халқын ... қуу. 1999 ... ... ... Қазақстандағы
шешендердің саны 31799 адам. Ингуштар — 16893 ... 1939 ... ... республика халқының санын ауылда — 494114 адам, қалада — ... ... — 697009 адам ... ... 30 ... Шешен автономиялық облысы құрылды. 1934 жылдың
15 қаңтарында Шешен— Ингуш автономиялық облысы құрылды, ол 1936 ... ... ... ... ... құрылды. Республика аумағында 224
ауылдық ... ... ... Отан ... ... ... халқы жаппай батырлық көрсетті.
Грозный қаласында күшпен кіруге тырысқан неміс танк ... ... ... ... өрт ... командалары танкіге қарсы орлардьщ 28
шақырымына мұнай ... ... ... ... 9 ... ... жалпы көлемі 1 миллион шаршы метр құрайтын танк жолдарына мұнай
және 7000 куб. су ... АКСР ... ... Грозный кіре берісіндегі
қорғаныс шептері Солтүстік Кавказ қорғанысында маңызды рөл ... ... ... етегінде, есіресе Малгобектүбінде, мыңдаған
фашист сарбаздары мен офицерлері қазаға ұшырады, жаудың көптеген танкілері,
зеңбіректері мен басқа да ... ... ... ... деп ... "Қыркүйек айында ғана қарсыластың үш
танк және екі жаяу әскер дивизиясының 19 мың сарбаздары мен ... және ... да ... ... ... ... жүз жау
машиналарын ертеп құртты. Қазан айында да фашистер аз шығындалған жоқ.
1944 жылдың ... ГКО ... ... ... ... ... елден кетіру операциясы басталды. 1944 жылдың 7 наурызында Шешен-
Ингуш автономиялық ... жою ... КСРО ... ... ... осылай бұл халықтың елден кетуі аяқталды. Қазақ КСР-на 1944 жылы
239768 шешендер және 78479 ингуштар келіп мекендеді.
Олар ... мына ... ... ... ... Ақмола, Солтүстік Қазақстан, Жамбыл; Оңтүстік Қазақстан, Семей
және тағы басқа.
Балкар халқын елден қуу. 1999 жылғы ... ... ... ... ... ... Кабарда-Балкар АКСР-сы 1936 жылдың желтоқсанында құрылды. ... ... ... 350 мың адам ... оның ішінде 164,2 кабардалықтар
және 42,7 балкарлар. ... 265 мың, ... мың адам ... ... 23 ... халық комитетінің ішкі ... ... ... ... мен ... Кавказдағы автономиялық
республикаларының Кеңестік халық комитеттерінің төрағалары шақырылды, оның
ішінде Кабарда-Балкар партия обкомының бірінші хатшысы Э.Д. ... ... ... ... ... ... ... алмай немістерге беріп
қойғанын ... ... ... ... ... ... айтты.
1944 жылдың сәуір айында КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумның "Кабарда-Балкар
АКСР-нда тұрып жатқан балкарларды көшіру және ... ... АКСР деп ... ... ... ... ... КСРО Жоғарғы
Кеңесінің Президиумы қаулы шығарды:
Кабарда-Балкар АКСР ... ... ... ... ... КСРО-ның
басқа аудандарына көшірілсін КСРО Одағы ... ... ... жаңа мекендеген жерлерінде жер бөліп берсін және шаруашылық
жағынан қажетті мемлекеттік жәрдем көрсетсін.
2. ... ... соң бос ... ... ... ... жерлері аз
колхозшыларға берілсін. Кабарда-Балкар АКСР-сы Кабарда Автономиялық
Кеңестік Социалистік Республикасы деп ... ... ... ... ... ... құрамына Кабарда КСР-дағы
Эльбрус және Нагорный аудандарының, оңтүстік-батыс жақтары ... ... бұл ... ... мен ... КСР ... шекарасы
келесі түрде өзгертілсін: Эльбрус тауының солтүстік беткейіндегі Бүрун-Таш
асуынан шекара сызығы шығысқа қарай Малка өзені бойымен 3242 ... ... соң ... ... ... ... бойымен 3242
биіктік арқылы Қыртық-Ауш асуы түбінде, оңтүстік-шығысқа Қыртық өзенімен
жоғарғы Баксан ауылының батыс ... ... және ... Адыр-су
өзенімен Месхетия асуына дейін.
5. Қазақ КСР-сында 4660 балкар отбасы (18219) Алматы облысында-5541адам,
Шығыс-Қазақстанда 5278 адам, ... ... ... 2614 ... адам ... ... Кавказ сырты халықтарының диаспорасы 1944 ... ... ... ... 81324 ... ... курд және ... ал 1944 жылдың соңына қарай 94955 ... үлт ... ... ... ... хемщиндерге таққан айыбы сол
баяғы стандарггы "сатқындық" жаласы болды. Месхетин ... ... ... ... ғылыми талас жүруде. Біреулері олардың түбірі
әзербайжандардан басталатынын айтса, екіншілері, ... жай ... ... ... ... ... ... дәлелдейді, үшіншілері
месхетиндік түркілер олар ... ... ... жай ... ... жоқ, бұл оңай ... емес. Түркілер өздері де тарихи білімге мұқтаж,
олардың бүгінгі күнге ұрпақтарға ... ... ... не ... ... оқу ... да жоқ.
Ұлы Отан оғысы басталғаңда түрік- месхетиңдіктер жалпы саны 150 мың адам
бола түрып, Отанды қорғауға 40 мың ... ... ... көбі ... ... ... Осы 40 ... 14 мыңы ғана елге қайтып оралды,
қалғандары шайқас алаңында қаза тапты. Жеті ... ... ... ... ... ... Буджигиль, Агали Мамедов, Бадир
Мурадов, Карим Исмаилов—Кеңес Одағының Батыры ... ... ие ... ... және ... ... Даңқ ... толық кавалері болды.
Түрік ұлтты жауынгерлер Брест қамалын ... ... ... ... азат ... шығыс аймақтың ең ірі этникалық тобы. Бұл ... ... ... ... ... бірі. Олардың пайда болуы біздің дәуірге
дейінгі екінші мыңжылдықпен белгіленді.
Курд тілі батыс иран ... ... ... ... ең ... әдеби шығарма
Х-ХІ ғасырға жататын.
Курдтар тарихта өшпес із қалдырып, Түркия, Иран және тағы да ... ... ... айтарлықтай үлес қосты. XII ғасырда курд Саладин
соңыңца Сириядағы Эйюбид арақашықтығын орнатты, аты ... ... ... ... ... ... ... қатысушылар
қозғалысын тоқтатты.
Әдеби мектеп классикалық курд әдебиетінің негізін ... ... ... ... ... ақын және ғалым Малас Джазири (XII ғасырдың
екінші жартысы) аттарын шығыстанушылар ұлы ... мен ... ... ... және ... аттарымен бір қатарға қояды. XIV—XIX ғасырда
қазіргі Курдістан аумағында мекендеген ... курд ... Иран шахы ... ... ... ... болды. Бірақ мықты ... ... ... ... ... ... ... парсы және түрік
ортасында ассимиляциялау кезекті көтеріліске, саясатты ... ... ғана әкеп ... ... ... ... соғысынан соң тарихи Курдістан аумағының бөлігі
1813 жылы ... ... ... мен 1828 жылы ... ... сәйкес Ресей империясы иелігіне көшті де, курдтар Әзербайжан,
Армения және Грузия ... ... ... ... Одағының алғашқы жылдарында Әзербайжанның Кеңестік халық комитеті
республикасындағы ОАК-не орталығы Лачин (Карабак) автономиялық ... құру ... жоба ... 1923 жылы ... республика
құрамына Қарақышлақ, Кельбаджар, Котурлу, Курд-Гаджи, Муратханлы кірді.
Кеңестік Курдістан өкіметінің алғашқы төрағасы Гуси Гаджаев болды.
XX ... ... ... бастап КСРО-да курдтарға қатысты саясат
өзгере бастады. 1930 жылы Курдістан уезі ... ... ... ... ... соң мүлдем жойылды. Курдтарды ассимиляциялау басталды. Бұл кезде
олардың ұлттық құқықтары ескерілмеді, ауылдарында ана ... ... ... ... ... ... ... 30-жылдары "курд" сөзі қолданудан шықты, күрдтердың ... ... 1937 жылы ... ... ... ... интеллигенциясы тұтқынға алды. Курд балалары өздерінщ ... соң, ... ... ... ... ... бірақ онда да
көп оқыған жоқ тіл ... ... ... ... ... Сауатсыздар саны өсе бастады, жаңа дамып, ... келе ... ... ... қайтарылды.
КСРО үкіметі 1937—38 жылдары Әзербайжан мен Армениядағы ... Орта Азия мен ... ... былай орналастырылды: әрбір елді мекен пунктіне 3-4 ... ұлт ... ... ... нақты мақсат әлдекімнің құрған
жоспары болды.
Осылай немесе басқаша түрде курд ... ... Бұл іс ... Сол ... ... КП ОК- ... Багиров оларды:
"Егер Армения мен Нахичеван ... ... ... ... ... онда "курд" деген сөзді мүлдем ұмытуларың керек",—деп
қорқыта бастады.
Адамдар өздерін өзербайжан деп жаза бастады, әрине, төлқұжаттағы ... ... ... ана тілін езгерте алмады. Бірақ ... ... ... дегендер жоқ болғандықтан, курд мәселесі де жойылды,
ал жоқ халыққа қандай автономия қажет...
Мемлекеттік Қорғаныс Комитетіне, ... ... ... 1944 жылы ... ішкі ... халық комитетінің торағасы Л. Берия өз баяндамасында
былай деп хабарлады:
КСРО НКБД ... ... ... ... сәйкес Грузия КСР-
ның шекара ... ... ... ... ... ... жүргізілді. Бұл халықтың Түркия шекара аудандарының
тұрғындарымен ... ... ... ... ... барлау органдары
үшін тыңшы элементгеріне тартылып, қарақшылар топтарын толықтырды.
Қоныс аударуға дайыңцық 1944 жылдың 20 ... 15 ... ... бұл кезде қоныс аударуға жататын адамдардың шекарадан өтіп
кетпеуін алдын алу мақсатында ... ... ... ... қорғау
күшейтілді. Ахалцик, Адиген, Аспиндз, Ахалкалақ және Богдан аудавдарының
қоныс аудару операциясы 1944 жылдың 15-нен 18-ші ... ... ал ... 1944 жылы 25 қарашасында жүргізілді.
Қоныс аударғандардың саны — 91095 адам. Қоныс аударушылар ... ... олар ... ... және ... ... жаңа ... құрды.
Қоныс аудару операциясы ұйымдасқан түрде өткізідді.
Жоғарыда ... ... ... ... ... ... аз
жерді аудандарынан 7000 шаруашылықтар көшірілді.
Бір уақытта КСРО НКВД Түркиямен шектесетін Грузия КСР аудандарында шекара
төртібін күшейту арнайы шаралар ... 17 ... ... 1600-да Грузия КСР-нан 81324 түрік, курд
жөне хемшин жіберілді, ал 1944 жыддың соңына қарай 94955 ... ... ... ... 6455 курд отбасы (27677 адам) ... ... 16 ... дейінгі балалар саны-13735 құрады. Колхоздарда-9332
адам, совхозда-846 адам, өнеркәсіп орындарында 588 ... (10734 ... ... ... істемеді. Білікті мамандар-48 адам. Бүгін Қазақстанда курд
интеллигенциясының көптеген жасақтары еңбек етід өмір ... ... ... қызметкерлер, өнеркәсіп және өртүрлі мекеме бастықтары
бар. Олардың ... ... ... ... ... ... Ол-Қазақстан
Республикасы ҒА академигі, профессор, химия ғылымының докторы, Республика
ғылымының еңбегі сіңген ... ... КСР ... ... ... астам монографиялардың авторы. Ғылымға белгілі үлес қосып
жатқан химия ... ...... Г.Ц.Мусаева,
К.А.Жалилова, К.С.Надирова, медицина ғылымының кандидаттары-Р.И.Исаева,
М.А.Бадиров, ауылшаруашылық ... ...... ... С ... ... ғылымының каңцидаты У.Садыков және
басқалар.

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кәсіпкерлік қызмет ұғымы және белгілері3 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар4 бет
Акушерлік қан кету5 бет
Анатомиялық терминдердің латын тіліндегі дәріптелуі туралы ақпарат6 бет
Аударматану терминдерінің когнитивтік-семантикалық құрылымы37 бет
Кредит формалары6 бет
Стресс, домбығу3 бет
Халел Досмұхамедов және түркітану мәселелері4 бет
Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы және Аймақтық қауіпсіздік мәселелері20 бет
Электрондық почта ( E- mail)9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь