Жасушадағы зат алмасу және энергияның айналымы

Зат алмасу процесі дегеніміз—тірі организмдегі белглгілі бір тәртіппен кезектесіп жүретін әр түрлі химиялық реакциялардың жиынтығы. Тірі жасушадағы зат алмасу процесі үздіксіз жүріп жатады. Орыстың ұлы физиологі И.М.Сеченов: «Өзіне қуат беріп, тұрған сыртқы орта болмаса, организм тіршілік ете алмайды» деген болатын. Организм мен оны қоршаған сыртқы орта арасында үздіксіз зат пен энергия алмасып отырады. Зат пен энергияның алмасуы сыртқы ортадан организмге энергиясы мол органикалық заттардың келуінен басталады. Ол органикалық заттар ас қорыту жолына түсіп, ферменттердің жәрдемімен қарапайым заттарға ыдырайды. Содан кейін организмің ішкі ортасы — қан мен лимфаға өтетіні сендерге белгілі. Қарапайым заттар қанмен бірге жасушаға барып, түрлі химиялық өзгерістерге ұшырайды. Демек, сыртқы ортадан заттардың организмге енуінен бастап, ыдырау өнімдерін қайта тысқа шығаруға дейінгі күрделі өзгеру тізбегін заталмасу деп атайды. Зат алмасу немесе метаболизм екі сатыдан — катаболизм мен анаболизмнен тұрады.
Катаболизм (ыдырау реакциясы). Жасуша сыртқы ортадан энергиясы мол органикалық заттарды қабылдайды. Олар ферменттердің жәрдемімен тотыға отырып, энергиясы аз қарапайым заттарға ыдырайды дедік. Мысалы, нәруыздар (белок) — аминқышқылдарына, майлар — май қышқылдары мен глицеринге, ал көмірсулар — моно-сахаридтерге ыдырайды. Бұл қарапайым заттардың ең соңғы өнімі — СО2 мен Н2О. Аминқышқылдары ыдырағанда оның құрамынан аммиак №і3 белініл шығады
        
        III тарау
ЖАСУШАДАҒЫ ЗАТ АЛМАСУ ЖӘНЕ ЭНЕРГИЯНЫҢ
АЙНАЛЫМЫ
§22. Жасушадагы зат алмасу. ... ... ... ... ... ... бір ... жүретін әр түрлі химиялық ... ... ... зат ... процесі үздіксіз жүріп жатады. Орыстың ұлы физиологі
И.М.Сеченов: ... қуат ... ... ... орта болмаса, организм
тіршілік ете алмайды» деген болатын. Организм мен оны ... ... ... ... зат пен ... ... отырады. Зат пен энергияның
алмасуы сыртқы ортадан организмге ... мол ... ... ... Ол органикалық заттар ас қорыту жолына ... ... ... ... ... ... ... ішкі ортасы — қан мен лимфаға өтетіні ... ... ... ... ... ... барып, түрлі химиялық өзгерістерге
ұшырайды. Демек, сыртқы ... ... ... ... ... ыдырау
өнімдерін қайта тысқа шығаруға дейінгі ... ... ... ... ... Зат ... немесе метаболизм екі сатыдан — катаболизм мен
анаболизмнен ... ... ... ... ... ортадан энергиясы мол
органикалық заттарды қабылдайды. Олар ... ... ... ... аз ... ... ыдырайды дедік. Мысалы, нәруыздар
(белок) — аминқышқылдарына, майлар — май қышқылдары мен ... ...... ыдырайды. Бұл қарапайым заттардың ең соңғы
өнімі — СО2 мен Н2О. Аминқышқылдары ыдырағанда оның құрамынан ... ... ... ... мол ... ... ... катаболизм (адеырау)
деп атайды.
Катаболизм реакциясы кезінде бөлініп шыккан әнергияның бір бөлігі — еркін
энергия, яғни АТФ ... ... ... ... энергияга бай сутек
атомын қосьш ... ... ... ... ... НАДФ
(никотинамиддинуклеотидфосфат) — жасушада тұракты болатын тасымалдаушы
молекула, ол энергияға бай сутек ... ... ... ... ... ... бірі — ... энергиямен камтамасыз
ету. Өлі табиғатта энергия алуан түрлі болып ... ... ... ... ... жанармай және т.б. Ал тірі организмдегі жагдай баскаша.
Организмдер, негізінен, катаболизм кезінде ... ... ... ... ... ... ... бөлініп шықкан әнергия ... ... ... ... ... ... ... жүмысы-на, жасушаның белінуіне және т.б. тіршілік әрекеттеріне
жүмсалады.
Өсімдіктекті және жануартекті корекпен коректенетін ... ... ... мол ... заттарды — глюкоза, аминкышқылдары,
витаминдер жөне т.б. түрінде кабылдайды. Бүлардан кабылданған энергия бір
түрден екінші ... ... ... өзгеруі термодинамика заңдарына
бағынады. Термодинамиканың бірінші заңы бойынша — энергия ... ... ... ... ол бір ... екінші түрге ауысып отырады.
Термодинамиканьщ екінші заңы ... ... бір ... ... ... ол ... бір белігін пайдалы кызметке жүмсаса, калған
бөлігі ... ... ... ... жүмысқа жарамайтын энергия
энтропия ... ... ... ... ... ... ... жылуға айналған энергия — салқын кезде организм-дердің денесін
жылытуга, ал ыстьщта ... ... ... ... үшін ... пайдалы энергия АТФ түрінде сақталады.
АТФ кышкылының молекуласы азотты негіз — аденин, рибоза және үш ... ... ... (16-сурет). АТФ-тің молекуласы түрақсыз. Егер
ферменттердің әсерінен фосфор кышңылының бір молекуласы ... ... ... ... ... Нәтижесінде АТФ молекуласы АДФ-ке (аденозин-
дифосфор) айналады. Егер фосфор кышкылының екі молекуласы гидролизденсе АМФ
(аденозинмонофосфат) қыпщылына айналады. Бүл ... ... АМФ -^ АДФ ... 1 моль ... 40 ... жуьщ ... ... шықса, 2 моль АТФ-тан 80
кДж энергия бөлінеді. Бүл ... ... ... ... ... ... ... әлдекайда кәп. Сондықтан фосфор кыш-кылының арасындағы
байланыстарды макроэргияльщ байланыс деп атайды, оны мынадай ... ... ... ... ... процесі кезінде катаболизм
реакциясының нөтижесінде түзілген ... атап ... ... май ... мен ... ... және АТФ пен НАДФ-Н
энергиясы жұмсалып әр түрлі макромолекула ... ... ... ... ... ... үздіксіз жүретін күрделі процесс.
Биосинтез реакциясы өсіп келе жатқан жас ... ... ... ... ... химияльщ күрамы үнемі жаңарып отыратындьщтан, ескірген
жасушаларда да заттар үдайы синтезделеді. Синтезделген нәруыз молекулалары
белгШ бір уакыттан кейін ... оның ... жаңа ... ... отырады.
Сондыңтан жасуша қызметін жөне химиялық кұрамын түрақты сактайды. Бұл
түрактылық ... және ... ... ... ... ... ... және анаболизм арасындағы энергия алмасу. Катаболизм реакциясы
(1-сызбанүска) кезінде АТФ және ... ... ... энергия
бөлінетіндігі белгілі. ... ... ... процесінде
макромолекулаларды синтездеуге жүмсалады. ... жөне ... ... бір ... ... алайда олардың жылдамдығы бір-
біріне төуелсіз реттеледі.
Қорыта айтқйнда, катаболизм мен ... ... ... бірақ
өзара тығыз байланысқан бір процестің — тірі ор-ганизмдегі зат және әнергия
алмасудың екі ... ... ... сатылары. Зат алмасудың алгашқы сатыеыпда— қоректік зат ас
корыту ... ... ... ... отырыл, ыдырайды
(катаболизм). Екінші ...... ... ... ... заттар канға сіңіріліп, организм-дегі жасушаларға таралады.
Үшінші сатысы — аралык алмасу жасушаларда ... Бүл ... ... ... ... ... ... мол күрылыс материалдары
синтез-деледі (анаболизм). Сонымен қатар ыдырау және тотығу реакция-ларының
нәтижесінде аралык, және ... ... ... ... ... ... ... сыртқа шығарылады, ягни зат алмасудың соңғы өнімдері — СО2,
Н2О, NH3 жөне т,б. заттар организмнен ... ... ...... ... ... ... катаболизм және анаболизм.
Катаболизм процесі кезінде энергиясы мол органикалық заттар
ферменттердің көмегімен мономерлерге ыдьфап, энергия бөлінеді. Ана-
болизм ... ... ... аз ... ... ... ... заттар ыдыраған кезде түзілген энергия, термо-
динамика зандарына сөйкес бір түрден екінші түрге айналып отырады.
Жасушадағы пайдалы ... АТФ және НАДФ • Н ... ... ... алу мен жану ... ... және тыныс
алудың фотосинтезге карама-карсы процесс екендігіне көз
жеткізешз.
Энергетикалык тиімділігі жағынан бірдей бола ... да, ... жану ... мен ... ... ... айтар-лыктай
айырмашылықтар да бар. Олар:
Жану ггроцесі жоғары температурада ... ... ... ... ... ... ... жүреді.
Жану кезінде энергия жылу түрінде бөлінш шьщса, биологиялық
тотығуда макроэргиялық фосфорлы косылыстар түрінде бөлініп, сол
қосылыстарда жинакталады (АТФ жөне ... ... және ... кезінде энергия бірден бөлініп шьщса, ал биологиялың I
тотығуларда, ол ұзын тізбекті бірізбен жүретін реакциялардың нәти- I
жесінде біртіндеп ... аз ... ... шығады.
Сулы ортада жану процесі жүрмейді, ал биологиялык тотығуга
су өте қажет.
Сонымен ... ... ... ... алу ... ... ... бөлінеді. Ол энергия термодинамика заңына сәйкес бір 1 ... ... ... ... ... ... ... әрекетіне жұмсалатын энергияның негізгі 1 ... ... ... АТФ ... жинақталатыньш еске I түсірген жөн.
Гликолиз процесі. Ферменттердің катысымен глюкозаның тотыға отырып
ыдырауын ... ... ... Ол ... ...... '■ «lysis» —
ыдырау деген сөзінен шыккан.
Эукариоттар және көптеген прокариоттар (бактериялар) АТФ ... ... ... глюкозаньщ ыдырауынан алады. Бұл процесс үш
сатыға бөлінеді: 1) гликолиз; 2) лимон кыні-қылының ... 3) ... ... алу ... глюкозаның ыдырауы 2-сызбанұсқада бейне-ленген.
2-сызбан^сца. Тыныс алу кезінде ... ... ... ... — глюкоза мен оттек сызбанұсканың сол ... және ... ал ... ... ... — СОа, АТФ және Н20 оң
жақта бейнеленген. Бағдаршамен ... ... ... ... ... ... ... кәрсетілген. Глюкоза ыдырауының әрбір
сатысының соңгы өнімі — энергиялы АТФ молекуласы.
Бнді АТФ-тІң ... ... ... үшін гликолиздін сатыларын
карастырайық. Гликолиз — кеп сатылы күрделі процесс, ол үш ... ... ... ... кезеңі, гликолиздің оттексіз және оттекті кезеңі.
Гликолиздің дайындық ... ... ... ... ясасушаның
цитоплазмасында жүреді. Мүнда арнайы ферменттердің әсерімен энергиясы мол
органикалык заттар ... аз ... ... ... ... ... — моносахаридтерге, майлар — май кышқылы мен глицеринге, нуклеин
қышқылдары — нуклеотидтерге, нәруыз — аминқышкылдарына ыдырайды. Бүл ... ... ... ... ... ... оттексіз (анаэробты) ыдырауы. Бүл процесс ... ... ішкі ... ... Ол ферменттердің
әсерімен бірінен кейін бірі кезектесіп жүретін 13 ... ... ... бастапқы зат ретінде 1 моль С6Н12О6 (глюкоза) қатысады.
Реакция ... 2 моль CgHgOg (сүт ... және 2 моль АТФ ... ... ... мүлде қатыспайды, сондыктан оттексіз ыдырау деп
аталады. Мына реакция теңдеуіне назар ... ашу ... ... ... өте ... көп сатылы ферменттік
ыдырау реакциясы болып табылады. Оның ... ... ... + 2Н3РО4 + 2АДФ -» 2СОа + 2С2Н5ОН + 2АТФ + ... ... ... ... бір молекула глюкоза ыдырағанда 2
молекула АТФ синтезделеді. Реакция нәтижесінде 200 кДж энергия немесе 40%-ы
АДФ-тін АТФ-ке айналуына ... ал 120 кДж ... ... 60%-ы ... түрінде сакталады.
Гликолиздің оттекті (аэробты) ыдырауы. Глюкозаның толық ыдырауы ... ... да — ... ішкі ... ... ... ... глюкозаның оттексіз ыдырауы сиякты аралык заттар ретінде
ферменттер, АДФ және фосфор ... ... Бұл ... ... айырмашылыгы оттектің катысымен глюкоза толык ыдырап, соңғы өнім
ретінде СОа және Н2О түзіледі. Реакцияның ... заты ... 2 ... (сүт қышқылы) қатысады. Нәтижесінде 36 моль АТФ синтезделеді.
Реакция ... + 6О2 + ... + 36АДФ -> 6СО2 + 36АТФ + ... ... негізгі көзі — глюкозаның оттекті ыдырауы кезінде (2600
кДж) түзіледі.
Гликолиздің оттекті ыдырауы кезінде түзілген 2600 кДж энергияньщ 1440 ... 54%-ы ... ... ... ... ... және ... ыдырауының жиынтьщ тенде-ы мынадай:
38Н3РО4
44 Н20
С6Н12О6
6О2
38АДФ -» 6СО2 + 38АТФ
Глюкозаның оттексіз және оттекті ыдырауы кезінде д
шыккан ... 80 кДж + 1440 кДж = 1520 кДж ... 55%-ы ... ... сақталып, жасушаның тіршілік процестеріне жүмсалады. Ал 45%-
ы жылу энергиясы түріңде пайдаланылады.
Қорыта айтқанда, ... ... ... жұмсалатьщ энергия көзі
гликолиз процесі кезіңде АТФ түрінде синтезделеді. Сондықтан бүл процесті
энергетикалыц алмасу дейді. Бүдан біз ... ... ... алу реакциясынан алатындығын көреміз.
АТФ-тің синтезі гликолиздің бүдан кейінгі ... да ... ... ... ... алу және жану ... бөлінеді. Жану реакциясы
табиғатта жүрсе, ал тыныс алу — жасушадағы митохондрияда жүреді.
Жасушаның тіршілік әрекеттеріне жүмсалатын энергия АТФ
молекуласы түрінде жинакталады.
АТФ ... ... ... және оттексіз ыдырауы
кезінде синтезделеді.
4. Гликолиз процесі кезінде бөлінген әнергияның 55%-ы
потенциалды (еркін) энергия түрінде сакталады, ал 45%-ы жылу
энергиясына айналады.
Сұрақтар мен ... ... ... ... ... ... өзгеруі
Лимон қышқылы айналымына даярлық. Лимон қыш-кылының айналымына ... ... ... басталады. Атап айтканда, пируват
көміртектің (SC) бір атомын СО2 ... ... ... ... кофермент «А» пируватының калған екі көміртек ацетил тобын
косып алады да, ... ... ... ... сатысына өтеді.
НАД+ пируват пен кофермент А-дан 2Н-ты косып алып, НАД • Н + ... ... ... ... ацетил К А лимон кышкылының сатысына
өтеді де, ... ... ... даярлык аяқталады (3-сызбанүсқа).
Даярлық аякталғаннан сон. ... ... ... ... ... реакциясы басталады. Ол реакция сагат тілінің ... ... ... зат ... ... К0А ... Ол өзіндегі екі
көміртекті ацетил тобын төрт көміртекті косылыс — ... ... ... алты көміртекті қосылыс — лимон қышкылына айналады (56-сурет). Бүл
реакция — ферменттердщ жәрдемімен ... ... ... ... ... кышқылы 56-суреттен көріп отырранымыздай ... ... СО2 ... ... ... да, калган төрт көміртек
атомынан жаңа қымыздык, сірке молекуласы түзіліп отырады. 56-суретте лимон
қышкылы ... ... түрі ... ... ... 1930 жылдары ағылшын биохимигі Г.Кребс ... бүл ... ... ... ... Осы ... үшін ... жылыНобель сыйлығының лауреаты атағын алды.
Қорытып айтканда, лимон кьішқылы айналымының нәтиже-
лері ...

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Зат алмасудың қалдықтарын денеден шығару және жасқа сай ерекшеліктері5 бет
Жасушаның құрамындағы бейорганикалық заттар5 бет
IP желілерде нақты уақыт режимінде ICQ хабарлар алмасу жүйесінде ақпараттық сервистерін іске асыру38 бет
«Айданқұс» ЖШС-тің өнеркәсібі қорлары айналымына талдау жүргізу19 бет
«Су ресурстары қызметі» ЖШС-ң құжат айналымын автоматтандыру45 бет
Амин қышқылдарының алмасуы5 бет
Амин қышқылдарының алмасуы жайлы7 бет
Аминқышқылдар мен белоктардың алмасуы18 бет
Ауа алмасуды есептеу25 бет
Ашық экономиканы жандандырудағы халықаралық сауда айналымын арттырудың басты маңыздылығы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь