Жасушадағы зат алмасу және энергияның айналымы


Зат алмасу процесі дегеніміз—тірі организмдегі белглгілі бір тәртіппен кезектесіп жүретін әр түрлі химиялық реакциялардың жиынтығы. Тірі жасушадағы зат алмасу процесі үздіксіз жүріп жатады. Орыстың ұлы физиологі И.М.Сеченов: «Өзіне қуат беріп, тұрған сыртқы орта болмаса, организм тіршілік ете алмайды» деген болатын. Организм мен оны қоршаған сыртқы орта арасында үздіксіз зат пен энергия алмасып отырады. Зат пен энергияның алмасуы сыртқы ортадан организмге энергиясы мол органикалық заттардың келуінен басталады. Ол органикалық заттар ас қорыту жолына түсіп, ферменттердің жәрдемімен қарапайым заттарға ыдырайды. Содан кейін организмің ішкі ортасы — қан мен лимфаға өтетіні сендерге белгілі. Қарапайым заттар қанмен бірге жасушаға барып, түрлі химиялық өзгерістерге ұшырайды. Демек, сыртқы ортадан заттардың организмге енуінен бастап, ыдырау өнімдерін қайта тысқа шығаруға дейінгі күрделі өзгеру тізбегін заталмасу деп атайды. Зат алмасу немесе метаболизм екі сатыдан — катаболизм мен анаболизмнен тұрады.
Катаболизм (ыдырау реакциясы). Жасуша сыртқы ортадан энергиясы мол органикалық заттарды қабылдайды. Олар ферменттердің жәрдемімен тотыға отырып, энергиясы аз қарапайым заттарға ыдырайды дедік. Мысалы, нәруыздар (белок) — аминқышқылдарына, майлар — май қышқылдары мен глицеринге, ал көмірсулар — моно-сахаридтерге ыдырайды. Бұл қарапайым заттардың ең соңғы өнімі — СО2 мен Н2О. Аминқышқылдары ыдырағанда оның құрамынан аммиак №і3 белініл шығады

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




III тарау

ЖАСУШАДАҒЫ ЗАТ АЛМАСУ ЖӘНЕ ЭНЕРГИЯНЫҢ
АЙНАЛЫМЫ

§22. Жасушадагы зат алмасу. АТФ

Зат алмасу процесі дегеніміз—тірі организмдегі белглгілі бір тәртіппен
кезектесіп жүретін әр түрлі химиялық реакциялардың жиынтығы. Тірі
жасушадағы зат алмасу процесі үздіксіз жүріп жатады. Орыстың ұлы физиологі
И.М.Сеченов: Өзіне қуат беріп, тұрған сыртқы орта болмаса, организм
тіршілік ете алмайды деген болатын. Организм мен оны қоршаған сыртқы орта
арасында үздіксіз зат пен энергия алмасып отырады. Зат пен энергияның
алмасуы сыртқы ортадан организмге энергиясы мол органикалық заттардың
келуінен басталады. Ол органикалық заттар ас қорыту жолына түсіп,
ферменттердің жәрдемімен қарапайым заттарға ыдырайды. Содан кейін
организмің ішкі ортасы — қан мен лимфаға өтетіні сендерге белгілі.
Қарапайым заттар қанмен бірге жасушаға барып, түрлі химиялық өзгерістерге
ұшырайды. Демек, сыртқы ортадан заттардың организмге енуінен бастап, ыдырау
өнімдерін қайта тысқа шығаруға дейінгі күрделі өзгеру тізбегін заталмасу
деп атайды. Зат алмасу немесе метаболизм екі сатыдан — катаболизм мен
анаболизмнен тұрады.

Катаболизм (ыдырау реакциясы). Жасуша сыртқы ортадан энергиясы мол
органикалық заттарды қабылдайды. Олар ферменттердің жәрдемімен тотыға
отырып, энергиясы аз қарапайым заттарға ыдырайды дедік. Мысалы, нәруыздар
(белок) — аминқышқылдарына, майлар — май қышқылдары мен глицеринге, ал
көмірсулар — моно-сахаридтерге ыдырайды. Бұл қарапайым заттардың ең соңғы
өнімі — СО2 мен Н2О. Аминқышқылдары ыдырағанда оның құрамынан аммиак №і3
белініл шығады (1-сызбавүсқа).
Энергиясы мол органикалық заттардын ыдырауын катаболизм (адеырау)
деп атайды.
Катаболизм реакциясы кезінде бөлініп шыккан әнергияның бір бөлігі — еркін
энергия, яғни АТФ түрінде сақталады. Екінші белігі, энергияга бай сутек
атомын қосьш алган кофермент НАДФ-Н түрінде сакталады. НАДФ
(никотинамиддинуклеотидфосфат) — жасушада тұракты болатын тасымалдаушы
молекула, ол энергияға бай сутек атомын үнемі тасымалдайды.
Зат алмасудын негізгі қызметтерінің бірі — жасушаны энергиямен камтамасыз
ету. Өлі табиғатта энергия алуан түрлі болып кездеседі: жылу, электр, Күы
сәулесі, химиялык жанармай және т.б. Ал тірі организмдегі жагдай баскаша.
Организмдер, негізінен, катаболизм кезінде бәлініп шыққан энергияны
пайдаланады. Демек, ыдырау реакциясы кезінде бөлініп шықкан әнергия —
заттарды белсенді тасымалдауға, синтез реакциясына, қозғалуға, бүлшык,
еттің жүмысы-на, жасушаның белінуіне және т.б. тіршілік әрекеттеріне
жүмсалады.
Өсімдіктекті және жануартекті корекпен коректенетін организм-дер сыртқы
ортадан энергиясы мол органикалық заттарды — глюкоза, аминкышқылдары,
витаминдер жөне т.б. түрінде кабылдайды. Бүлардан кабылданған энергия бір
түрден екінші түрге айналады. Энергияның өзгеруі термодинамика заңдарына
бағынады. Термодинамиканың бірінші заңы бойынша — энергия жойылмайды және
жоктан пайда болмайды, ол бір түрден екінші түрге ауысып отырады.
Термодинамиканьщ екінші заңы бойынша, энергия бір түрден екінші түрге
ауысқанда, ол энергияның бір белігін пайдалы кызметке жүмсаса, калған
бөлігі пайдасыз жылуга айналады. Пайдалы жүмысқа жарамайтын энергия
энтропия деген өлшеммен сипатталады, энергия езгерген сайын энтропия
көбейеді.
Пайдасыз жылуға айналған энергия — салқын кезде организм-дердің денесін
жылытуга, ал ыстьщта дененің түракты температурасын сактау үшін жүмсалады.
Организмдегі пайдалы энергия АТФ түрінде сақталады.
АТФ кышкылының молекуласы азотты негіз — аденин, рибоза және үш фосфор
кышқылының қалдығынан түрады (16-сурет). АТФ-тің молекуласы түрақсыз. Егер
ферменттердің әсерінен фосфор кышңылының бір молекуласы гидролизденсе 40
кДжмоль энергия бөлінш шығады. Нәтижесінде АТФ молекуласы АДФ-ке (аденозин-
дифосфор) айналады. Егер фосфор кышкылының екі молекуласы гидролизденсе АМФ
(аденозинмонофосфат) қыпщылына айналады. Бүл кайтымды процесс: АМФ -^ АДФ ^
АТФ. 1 моль АТФ-тан 40 кДж-ға жуьщ энергия босап шықса, 2 моль АТФ-тан 80
кДж энергия бөлінеді. Бүл әнергия жасушадағы жүріп жатқан барлық экзо-
термиялық энергиядан әлдекайда кәп. Сондықтан фосфор кыш-кылының арасындағы
байланыстарды макроэргияльщ байланыс деп атайды, оны мынадай белгімен: ~
белгілейді.

93
Анаболизм (синтез реакциясы). Анаболизм процесі кезінде катаболизм
реакциясының нөтижесінде түзілген заттар, атап айтқанда аминқышкылдары,
моносахаридтер, май кышқылдары мен азотты негіздер және АТФ пен НАДФ-Н
энергиясы жұмсалып әр түрлі макромолекула синтезделеді. Анаболизм —
организмнін тіршілігін жойғанға дейін үздіксіз жүретін күрделі процесс.
Биосинтез реакциясы өсіп келе жатқан жас жасушаларда карқынды түрде жүреді.
Алайда жасушалардың химияльщ күрамы үнемі жаңарып отыратындьщтан, ескірген
жасушаларда да заттар үдайы синтезделеді. Синтезделген нәруыз молекулалары
белгШ бір уакыттан кейін ыдырап, оның орньщ жаңа молекулалар басып отырады.
Сондыңтан жасуша қызметін жөне химиялық кұрамын түрақты сактайды. Бұл
түрактылық катаболизм және анаболизм процестерінің бір-бірімен үнемі
байланыста жүретіндігімен түсіндіріледі.
Катаболизм және анаболизм арасындағы энергия алмасу. Катаболизм реакциясы
(1-сызбанүска) кезінде АТФ және НАДФ-Н түрінде химиялық энергия
бөлінетіндігі белгілі. Бөлінген энергия анаболизм процесінде
макромолекулаларды синтездеуге жүмсалады. Катаболизм жөне анаболизм
процестері жасушада бір уакытта жүреді, алайда олардың жылдамдығы бір-
біріне төуелсіз реттеледі.
Қорыта айтқйнда, катаболизм мен анаболизм біріне-бірі қарама-қарсы, бірақ
өзара тығыз байланысқан бір процестің — тірі ор-ганизмдегі зат және әнергия
алмасудың екі түрлі көрінісі.
Зат алмасудың сатылары. Зат алмасудың алгашқы сатыеыпда— қоректік зат ас
корыту мүшелерінде ферменттердің көмегімен тотыға отырыл, ыдырайды
(катаболизм). Екінші сатысында — ыдыраудын нәтижесінде пайда болған
қарапайым заттар канға сіңіріліп, организм-дегі жасушаларға таралады.
Үшінші сатысы — аралык алмасу жасушаларда жүреді. Бүл сатыда организмді
жаңартуға қажетті жасушаларды түзетін энергиясы мол күрылыс материалдары
синтез-деледі (анаболизм). Сонымен қатар ыдырау және тотығу реакция-ларының
нәтижесінде аралык, және соңгы өнімдер тузіледі. Төртітиі сатысында —
ыдырау өнімдері сыртқа шығарылады, ягни зат алмасудың соңғы өнімдері — СО2,
Н2О, NH3 жөне т,б. заттар организмнен шығарылады.

Тақырылтың түйіні ... .. ,,

Метаболизм екіге бөлінеді: катаболизм және анаболизм.
Катаболизм процесі кезінде энергиясы мол органикалық заттар
ферменттердің көмегімен мономерлерге ыдьфап, энергия бөлінеді. Ана-
болизм процесі кезінде энергиясы аз қарапайым заттардан макро-
молекулалар синтезделеді.
Органикалык заттар ыдыраған кезде түзілген энергия, термо-
динамика зандарына сөйкес бір түрден екінші түрге айналып отырады.
Жасушадағы пайдалы энергия АТФ және НАДФ • Н түрінде
сакталады.
94
Бұл теңдеуден тыныс алу мен жану процестерінін; үксастығын және тыныс
алудың фотосинтезге карама-карсы процесс екендігіне көз
жеткізешз.
Энергетикалык тиімділігі жағынан бірдей бола тұрса да, органи-калық
заттардьщ жану процесі мен тыныс алудың арасында айтар-лыктай
айырмашылықтар да бар. Олар:
Жану ггроцесі жоғары температурада жүрсе, жасушаның тыныс
алуы организмнің калыпты температурасында (36,5—37°С) жүреді.
Жану кезінде энергия жылу түрінде ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Жасушадағы зат алмасу және энергия айналымы
Жасушадағы зат алмасу
Биосферадағы зат айналымы және энергияның өзгеруі
Зат және энергия алмасу
Зат алмасу
Зат алмасу. Биомембараналар
Биосферадағы зат айналымы
Зат пен қуат алмасу физиологиясы
Тірі жүйелердегі зат және энергия алмасу типтері
Зат алмасу үрдісінде дәрумендердің маңызы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь