Кеңестік дәуірдегі дамуына орыс тілінің тигізген әсері

1920—30 жылдар — әдеби тіліміздің қаурыт дами бастаған кезі. Бұл аралық — бүгінде әбден қалыптасқан көптеген терминдердің түрлі формада көріне бастаған шағы. Өйткені қазіргі терминдер бірден қалыптаса қалған жоқ. Сол дәуірде орыс тіліндегі атаулардың баламасы ретінде алынған бірсыпыра терминдер былайғы жерде сіңбей, қолданыла келе шығып қалып та жатты. Авторлар орыс тіліндегі терминдердің қай-қайсысының да қазақша баламасын табуға тырысты. Бұл, әрине, функционалдық стильдердің енді-енді қалыптаса бастаған кезеңі үшін белгілі шамада орынды да құбылыс еді. Тіпті тәжірибе тұрғысынан алсақ та едәуір септігі тиді.
Осы кезеңдегі шығармалардағы әр алуан терминдер, орыс тіліндегі ұғымдарды қазақша беру нәтижесінде туған жаңа сөз орамдары, атаулар, аударылмай тіпті сол күйі алынған орыс сөздерінің қолданылуы зерттеліп отырған кезеңдегі әдеби тілдің жалпы даму дәрежесін, ондағы стильдік құбылыстардың да бірте-бірте кемелдене бастағандығын көрсетеді. Әрине, бұл тәрізді терминдерді, орыс тіліндегі кейбір атауларды, жеке ұғымдарды қазақшаға аударып алу процесінде кездесетін соны тіркестерді, жаңа мағыналы лексемаларды автордың немесе оның шығармасының стильдік ерекшелігін, көркемдік бояуын ашып тұрған фактор ретінде қарауға болмайды. Өйткені бұл ерекшеліктер тек осы кезеңдегі шығармаларда кездесе бермейді. Олардың көпшілігі зерттеліп отырған кезеңдегі жалпы баспа тілінде, сондай-ақ оқулықтар мен басқа да түрлі еңбектерде көріне бастайды. Жеке сөздерге байланысты мұндай ерекшеліктерді әдетте әдеби тілдің дамуының көркем әдебиеттегі көрініс ыңғайында талдайтынымыз осы себепті.
Тілімізге сол кезде ене бастаған қазақша жаңа баламалар терминнің негізгі мағынасын мүмкін болғанша дәл беретіндей етіліп алынған. 1920—30 жылдарда әдеби тіліміздің лексикасында көптеген өзгерістер болғандығы тек осы тұстағы кітаптар мен функционалдық (кеңсе, публицистикалық, ғылми т. б.) стильдерден ғана емес, сондай-ақ осы дәуірдегі көркем шығармалар тілінен айрықша байқалады.
        
        Кеңестік дәуірдегі дамуына орыс тілінің тигізген әсері.
1920—30 жылдар — әдеби тіліміздің ... дами ... ... ...... ... ... көптеген терминдердің түрлі формада
көріне бастаған шағы. Өйткені қазіргі ... ... ... қалған
жоқ. Сол дәуірде орыс ... ... ... ретінде алынған
бірсыпыра терминдер былайғы жерде сіңбей, қолданыла келе ... ... ... Авторлар орыс тіліндегі терминдердің қай-қайсысының да қазақша
баламасын ... ... Бұл, ... ... ... енді-енді
қалыптаса бастаған кезеңі үшін белгілі шамада орынды да құбылыс еді. Тіпті
тәжірибе тұрғысынан алсақ та ... ... ... ... ... әр ... терминдер, орыс тіліндегі
ұғымдарды қазақша беру нәтижесінде туған жаңа сөз орамдары, ... ... сол күйі ... орыс сөздерінің қолданылуы зерттеліп
отырған кезеңдегі әдеби ... ... даму ... ондағы стильдік
құбылыстардың да бірте-бірте кемелдене бастағандығын көрсетеді. ... ... ... орыс тіліндегі кейбір атауларды, жеке ұғымдарды
қазақшаға ... алу ... ... соны ... жаңа мағыналы
лексемаларды автордың немесе оның шығармасының стильдік ерекшелігін,
көркемдік ... ашып ... ... ... ... болмайды. Өйткені бұл
ерекшеліктер тек осы кезеңдегі шығармаларда кездесе бермейді. ... ... ... ... ... ... тілінде, сондай-ақ
оқулықтар мен басқа да түрлі еңбектерде ... ... Жеке ... ... ... ... ... тілдің дамуының көркем
әдебиеттегі көрініс ыңғайында талдайтынымыз осы себепті.
Тілімізге сол ... ене ... ... жаңа ... ... ... ... болғанша дәл беретіндей етіліп алынған. ... ... ... ... ... өзгерістер болғандығы тек
осы тұстағы кітаптар мен функционалдық (кеңсе, публицистикалық, ғылми ... ... ғана ... сондай-ақ осы дәуірдегі көркем шығармалар
тілінен айрықша ... Рас, бұл ... орыс ... жеке ... ... ... ... кейде жалпылама түсіндіру
ыңғайында (описательно) екі не үш-төрт сөзбен де келіп отырады. ... ... ... жаңа ... мен ... ... ... қазақша
аударып беруге тырысуы, түсіндірме түрде (описательно) ... ... ... — сол ... ... ... ... ұғымына лайық,
түсініктілік үшін жасалған тәсіл.
1920—30 жылдардағы ... ... ... лексикалық
ерекшеліктер жалпы құрамы жөнінен әр түрлі.
1920—30 жылдардағы жалпы әдеби тілде термин ретінде ... ... жаңа ... ... ... орыс тіліндегі общественный
обвинитель термині ... ... ... ... делініп жүр. Сондай-
ақ осы күні әбден орныққан қоғам жұмысы термині де сол орыс ... ... ... ... баламасы ретінде сіңісті. Бірақ орыс
тіліндегі бұл екі ұғымның да 1920—30 жылдардағы аудармасы ... ... ... ... ... ... отырған жиырма жылдағы
кейбір көркем шығармаларда общественный обвинитель, ... ... ... айыптаушысы, әлеумет жұмысы болып аударылыпты.
Өкіл, Ермұқамбет ұлы, әлеумет айыптаушысы ... ... тап ... Ащы өзек ... ... рет ... өтті («Сот алдында»); Әлеумет
жумысына араласып, қатардағы іскердің бірі болып жүрген ... ... деп ... ... Азаматыш»); кеңсеге барғанын, кеңседен
қайтқанын, ... ... өзін ... ... ... тағы тағыларды айтып... (сонда);
Міне, бұл мысалдарға қарағанда, әлеумет сөзінің қоғам ... ... ... ... ... ол тек жұмыс сөзімен емес,
ісі, тарих, күрес сөздерімен де тіркесе жұмсалады. Бұл ретте әлеумет сөзіне
кейде ... ... та ... ... оның ... ... ... өзгеріс байқалмайды. Рас, ісі лексемасымен тіркесіп
жүмсалғанда ол ... ... ... гөрі ... ... ... ... вопрос тәрізді сөз орамдарымен ... ... ... ... саяси жолы, әлеумепгтік ісі, біздің
Ақмоланың обылыстыщ комитеттерінен өзгеше емес («Тар жол, ... ... ... ... ... ... бастаған көрінеді (сонда);
Әлеумет тарихына қарағанда, 1917—18 ... ... ... зор ... ... ... ... саясат, әлеумеш күресіне қатысқандарының
бәрі де, сол ... ... ... ... жорналдардың айналасына
жиналмақ. Егерде әлеуметп ісіне қатысқандар маңайындағы ... ... риза ... ... бөлек газет, журнал шығарып майданға шықпақ
(сонда).
Осы келтірілген үзінділерде әсіресе әлеумет (күресіне) деген сөз ... ... ... гөрі ... ... ... келіңкірейді. Осы мағына сондай-ақ мына бір ... ... ... тіпті социолог термині әлеуметшіл түрінде берілген.
Онсоң, біз кеп сырларын білмейтін, бірақ ... ... ... ерлі-байлы кісілер бар еді («Тар жол, тайғақ кешу»).
Орыс тіліндегі ... ... ... интернационалдық
атаулардың да түркі тілдеріне жалпы баламасыз-ақ, әуелгі нұсқасында еніп
кеткені мәлім. ... орыс ... ... ... ... ... терминдер қазіргі қазақ әдеби тілінде осылай аударылмай, формалық
жағынан да олар өзгеріссіз қалыптасты. Ал ... ... ... ... қазақ тіліндегі баламасын табуға тырысқандық
аңғарылады. Мысалы, станция (разъезд) — ... ... ... ... ... ... арба екінші бір тоқтаған бекепггпе жолдастар түсіп жүгіріп әзге
вагондардан іздеді (Сейфуллин); Бұлар ... таяу ... Ақша ... ... ... ... ... Соңғы екі сөйлемге қарағанда,
1920—30 ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ президиум термині ретінде жұмсалғандығын көреміз.
Қазақша балама тауып қолдану дағдысы тек осы екі ... ғана ... ... да ... термин мен жекелеген жаңа атаулар осылай аударылып
беріледі. Мысалы, ... ... ... революция, революционер, гектар
тәрізді ұғымдар да аударылып қолданылған. ... ... ... ... ... ... сөздер мынадай:
Гирасимып шақтыда тек азуын жасырған арыстан есебінде жұмыс істейді.
Аңырындап жұмысшыларды тпөңкеріске баулиды ... Елу ... ... ... ... ... ... Шолпан
төңкеріске шейін ауылдағы мұғалімнен оқып жақсы хат танып ... ... ... ... ... ... ... жер
егіні тәуір болып шығып... (Әуезов); Он жеріміз бір жерге тұрмады ма
(Мүсірепов);
1920—30 ... ... ... ... сөз мағынасына,
терминдік формаға, тіркес түріндегі атауларға, ... ... ... алып ... мына ерекшеліктер айрықша көңіл аударады.
Мысалы, үзіліс, қонақ үй, нұсқау, газет ... ... ... ... ұйым, дүние жүзілік соғыс, Мұзды мұхит, сайлау ережесі, кеңейтілген
мәжіліс, ... жол, ... ... ... ... көркем өнер
үйірмесіне қатысушылар (әуесқойлар), еңбек ері, ауыл шаруашылық көрмесі,
тергеуші, ... ... ... ... ... ... ... орыс
тілі арқылы, яғни ондағы жеке атауларды, жаңа ұғымдарды аудару ... ... Шын ... ... ... алсақ та 1920—30
жылдардағы көркем әңгімелерде, ... ... ... ... Осы кезде әбден қалыптасып кеткен қонақүй термині ол түстағы кей
шығармада керуен сарай делініп, ал социалистік көмек тіркесі (бұл ... ... десе де ... ... ... болып жұмсалған.
Демек, жоғарыдағы терминдердің, түрлі атаулардың 1920—30 жылдардағыдан
айырмашылығын екі ... ... ... ... орыс ... бір терминдердің 1920—30 жылдардағы қазақша баламасы мен бүгінгі
әдеби тіліміздегі баламасының арасындағы айырмашылық ... жеке ... ... ... ... үй — ... ... енді бірде атаудың сырт
формасына, яғни дыбыстық құрамына ғана ... ... ... ... ... ... басқа да терминдерді қазірдегі қалыптасқан түрімен
салыстырып көрейік: газетке жазылушы (подписчик) — ... ... ... ... ...... ... мұхит — мұз
теңіз, мекеме (ұйым) — қауым, үзіліс — тыныс (перерыв), сайлау ережелері —
сайлау ... ... о ... ... ... — кең ... ... заседание), темір жол — шойын жол, үгіт нәсиқат жұмысы
— үгіт түсініс жұмысы, бұйрық — ... ... ... ... жағдайына
келтіру — әскер тәртібіне (жаугершілік тәртібіне ... ... тиеу ... ...... ... ... босату (погрузка и ... ...... ... социалистік кәмек — социалдық ... ... ... ... ... ... ... күшімен, еңбек ері — еңбек батыры, ауыл шаруашылық көрмесі —
ауыл шаруашылық кәрінісі, ұйым — ұя, ... ... ... — жиһангерлер
соғысы, тергеуші — зерттеуші (следователь), үзіліс — тыныс.
Міне, осы жеке сөздер, біріншіден, бүгінгі ... ... ... ... ізін, сұрыпталу жолын аңғартса, екіншіден, оларды
әдеби тіліміздің көркем шығармадағы көрінісі ретінде де ... ... бұл ... жеке ... дәл осы формада қолданғанда ... ... ... ... ... қалыптасқан
норманы, сол түста қолданылуда жалпы жиірек ... ... ... бір формаларды негізге ала отырған. Өйткені бүлардың кейбіреуі ол
тұста көркем шығармалардан ... да ... ... ... ... Ал олардың енді бірсыпырасы суреттеп отырған оқиғаны оқушыға дәл
жеткізу үшін, ұғымын оңайлата түсу мақсатымен өз ... ... ... ... ... ... ... санамалап келтірілген
терминдердің, жеке ұғымдар мен атаудың 1920—30 ... ... ... бір ... мақсат үшін әдейі алынған.
Енді қазіргі әдеби тілімізде әбден орнығып, қалыптасып кеткен жоғарғы
терминдердің, жеке атаулардың ... ... ... сол ... ... шығармалардағы қолданылуына бірнеше мысал келтірейік. Олар
мына тәріздес сөз ... мына ... ... ... ... ... ... Мақмұдып дейтін тұйық мінезділеу жігіт
(Майлин);— Осы жігіт, кеше кешке маған ... ... ... ... ... па еді ... Бөліске шығаратын адамдардың тізбесін қайта жасады
(Майлин); ... ең ... ... ... ... ... ... көмек ретінде бригада боп келді (сонда); Жиналған жүрттың өзі
ішінен шыққан әуескерлердің ... ғана ... ... де ... ... ... тынысы кезінде Қуат дүкен жұмысымен ... ... ... ... — оқу, оқу да оқу. ... ғана
пгынысқа келіп қайтады (сонда); Осындайлармен ойынның алғашқы бәлімі ... ... ... ... ... ... еңбек батыры, осы арадағы
қосшының, артельдің бастығы деп ... мен ... ... ... ... ғана ... ... темірі (сонда);—...Қалада жүрген, парақотта
жүрген, шойын жолда жүргендердің барлығы да ... ... Қар ... ... ... ... ... (Сейфуллин); 1914 жылғы болатын жиәнгер ... ... ... ... тұтанған жоқ па еді ... ... ... ... соғысын азамат соғысына айналдыру туралы үгіт
жүргізу еді ... Ауыл ... ... ... ... 80 бұттық
бұқасын көргесін... (сонда); Әкесі оны сол ... ... ... Омбы ... ... ... Ол Алтайдың ала қарлы тауларынан тепсініп ағып,
қазақ даласының сол жаң сүбесін құлдап, Сібірді ... Мұз ... ... өз ... өз жылқым деп байшылдық жасайтын
болсаңдар, тура ... ... ... ... көрсетінді берілді
(Мүсірепов); Оның үстіне биыл гәзетке алушы жиып жүрмін деп біреу келгенде
шешесінен үш сом ақша ... алып ... да ... («Азамат Азаматыш»);
Мені ұстама қылып алып келді ғой (Жансүгіров); Жексембай болыс ... ... алып ... ... ... ұстамаға салып... (сонда);
Бірнеше тәтті жолдастары ұстамаға кете барды (сонда); Қаладағы ... ... ... ... ... тәртібіне қойды
(Сейфуллин); Отан жаугершілік тәртібіне қойылады (сонда); ... ... ... сарайға жатам (Жансүгіров); Малының, жанының, егінінің, ... ... ... ... ала ... ... ... өзіміз жасап бердік ... ... ... (мус. ... кең алқа ... ... буйро атынан, менің
қызметке қалуыма ұсыныс қылды (сонда); Қалтасынан бүктеген, жуан әріптермен
орысша ... бір ... ... тілмаш баласына тастай берді... Ақмола
губернаторының ... ... ... ... екен ... ушебнай
камандадағы солдаттар арасындағы үгіт түсініс жұмыстары бізге арзан түскен
жоқ (М. Дәулетбаев); Сүйдеп ол ... ... ... ... шыға жөнелді
(сонда); Ол қақпа алдында келатқандарды тосып алып еді. ... ... ... екен (Мұқанов); Зерттеуші осал жерге түспейді
(сонда). Осы келтірілген ... орыс ... ... ... ... кейбір атаулар мен жеке сөз ... ... ... та, ... ... ... Бірақ олардың ішінен мына
термин сөздерді тыныс, шойын жол, нұсқа бөле айту керек: Мысалы, ... ... ... қазіргі әдеби тіліміздегі үзіліс сөзінің де ... ... ... ... ... ... үзіліс), сондай-ақ
каникул терминінің де орнына қолданылып тұр. Ал нұсқа сөзі орыс тіліндегі
положение, яғни ... ... ... ... (сайлау туралы ереже)
пайдаланылған. Осы орайда тағы бір баса көңіл аударатын атау — ол ... жол ... ... орыс ... осы ... дорога термині сонау
өткен ғасырдың жетпісінші ... ... ... ... ... де дәл ... ... темір жол болып аударылып алынған.
Оның шойын жол түрінде қолданылған кезі— 1920—30 жылдардың іші. ... ... ... ... ... шығармаларда да, сондай-ақ, газет, журнал
беттерінде де, оқулықтар мен ... ... ... де ... ... көбінесе шойын жол болып келіп отырады. Ал оның «Түркстан
уалаятының ... ... ... Орынборғ қаласы минан ... ... ... ... ... жол ... бері темір жол менан ... ... жатр (18. III. 1877. № 8). ... ... ... ... нұсқау термині кәрсетінді түрінде алынған.
Ал осы күнгі ... ... ... сөйлеуде ара-тұра кездесетін
бақытқа орай, өкінішке орай тәрізді сөз орамдары енді ғана ... ... жаңа ... ... олар сол ... жылдардың өзінде-ақ аңғарыла
бастайды. Яғни орыс тіліндегі к ... к ... ... ... ... в твою пользу ыңғайындағы сөйлемшелердің қазақ
тіліндегі баламасы ең ... ... ... ... ... болады. Мысалы:
Бақытқа қарай түндегі дүрлігістің бірде-бірін көзімен көргендері жоқ
екен (Мүсірепов); Ғаббас басын қасыды. ... ... ол бұл ... десе де әлі ... де ... жоқ еді ... үкімет
айтып отыр ма? — дейді Ерман:— Үкімет айтса, біздің зиянымызға айтпайды
(Майлин).
1920—30 жылдардағы ел өміріндегі әр ... ... сол ... кәсіп түрлеріне, мекемелер мен ұйымдарға байланысты да бірнеше жаңа
атаулар, жекелеген терминдер көріне бастаған. Бірақ ... ... ... тілдегі мұндай элементтер кейін қолданыла келе ... ... ... осы ретте талданып отырған кезеңдегі кейбір терминдер мен
атаулар ... ... ... ... және ... ... барысындағы әр алуан өзгерістерге байланысты жұмсалудан біртіндеп
шығып қалып жатты. Мысалы, осы жылдардағы кейбір әңгімелерде, романдар ... ... ... ... ... ... ... құрама
комитет, иәшейке жиналысы, кәперетіп өкілдері, қарыз серіктігі, қосшы ... тағы ... ... ... ... бүгінгі әдеби тілімізде
қолданылмайды (тарихи шығармаларда ғана ... ... ... ... айтылады.
Жоғарыда аталған осы терминдер 1920—30 жылдардағы ... ... ... сөз ... ... ... ... дйел, еркектен 25 кісі табылып, бұл ауылдан қосшының
ұясы ашылды ... ... ... ... ... ... де ... (Майлин); Сүйтіп отырып йәшейке ... не ... ... жақ ... ... ... (сонда);
Болыстың комитеттерді қалай сайлау керек екенін... айтып, және бұрынғы елді
езген, жәбірлеген адамдар болыстық комитеттерге ... ... ... ... ... жасап бердік (сонда); Мен ... ... ... ... ... сайланайын деп жатыр екен (сонда);
кеңес құпиялау болған соң бөтен кісілерді кіргізбей, есік алдында ... еді ... Түн еді. ... ... ... ... Бұл кім десек, қағаз
таситын поштабай екен (сонда); Омарды поштабайлыққа ... ... ... ... да ... ... жан терге түсіп айғайлап жүр
(сонда); Өзін ... ... ... жіберген ғой (сонда).
1920—30 жылдардағы көркем әдебиетте орыс тіліндегі атауларды, кейбір
ұғымдарды ... ... ... ... ... жалпы білім
дәрежесіне лайықтап аударуды ... ... Осы ... орыс ... ... ... ... шығармаларда бірнеше сөзбен, түсіндірме жолмен
аударылып отырады. ... ... ... ... машинка, шерстяной
костюм, портфель, бригадир, дворник, погрузка и выгрузка вагона, ... ... ... т.б. Әрине, бұл заттар, бұл атау ... ... ... ... ... ... ... көз алдына
оңай елестету үшін тілімізде бар кейбір байырғы ... ... ... атаулар бірнеше сөзбен мына түрде аударылған:
плакат (лозунг)—жалын сөзді сурет, пишущая ...... ... ... қыл пенжәг, форточка — жел жаңартар, портфель — былғары
дорба, бригадир ... ... ... ... ...... қалам, гаупбахт — көше лабақты, погрузка и
выгрузка вагона — багөн артып, ... ... ... час — өлік ...... үй.
Әрине, мұндай бірнеше сөзбен келетін түсіндірме (описательно)
аудармалар ... ... ... шығармалардың бәрінде кездесе
бермейді. Жоғарыда аталған бірнеше ... ... ... аудармалардың,
авторлық контекстегі қолданылуы мына тәрізді болып келеді. Һәр түрлі жалын
сөзді суреттер тұр ... ... ... ... ... ... да түзеткен сөздерім бар еді(сонда); Кешке ашқан терезенің ... сол ... ашық ... екен ... ... ... бауы ... қыл пенжәгінің омырауынан мөлдірейді (Жансүгіров); Жер төсектің
үстінде дарылдап ... ... ... орыс ... ... ... Бір жұма көше лабақты қылды да босатты-ау, әйтеуір. ... ... ... шалдың үйіне келсем... (Мүсірепов). Оның артынан
былғары дорбаны қолтықтаған бір қазақ жігіті шығып ... ... ... ... ... ... алды да жазды (Сланов); Болыстық
кеңсенің күтушісі едім ... ... ... ... ... ... ішті де өлік сағатқа... (сонда);— Ана адыраң көз ... ... ... деп ... үйде отырған жоқ па? — ... үйге жабу ... жан ... ... алмаушы еді (Майлин).
Термин ыңғайындағы, жеке атау түріндегі ілгеріде аталған сөздердің
біразы 1920—30 жылдардағы ... ... ... сол ... ... да, ... да әр алуан ... ... ... ... ... қайсы-бірі тіпті Октябрь революциясына дейінгі көркем
әдебиетте де, оқта-текте, сондай-ақ эпостық ... да ... ... жоғарыда сөз болған қараңғы үй тіркесі «Түркстан ... ... ... ... ... ... аралықта, айталық,
XX ғасырдың бас кезінде шығып тұрған кейбір газет, журнал ... ... ... ... ... ... ол «Қобланды батыр» жырында ... ... ... ... мысалы:
Сенея қалған мен сорды...
Қараңғы үйге салғанда,
Көңілге қайғы толғанда
Сұлтаным, сонда келерсің («Қобланды ... ... ... ... ... ... әдебиетте жоғарыдағы сияқты жаңа атауларды,
термин ыңғайында келген сөздерді авторлар қалайда ... ... ... күш ... ... ... жекелеген шығармаларда пуризмнің
кейбір элементі бой көрсетті. Пуризм, шынында, 1920—30 жылдардағы мерзімді
баспасөзде, әр түрлі (саяси, ғылми т. б.) ... ... Ал ... ... шығармаларда ол ара-тұралап қана кездеседі. Мысалы,
аударуға келмейтін парк, ... ... ... ... ... терминдер де, паровоз, поезд, председатель сияқты сөздерді
күштеп ... ... ... ... ... тым ... ... болып шыққан. Мысалы: теоретик — қисыншы, паровоз ... ... парк — ... поезд — от арба, радио — сымсыз телеграм,
председателъ — аға, төр аға ... екі ... ... ... ... ... ... қолданылған:
Ауылдың кеңес ағасы Күржікей Мыржақбаев дейтін араққа ... ... ... ... ... ... басқарма ағасы сонадай жерден
даурығып... ... ... ... ... ... ... ... (Мұқанов);
Болыстық аткомге бірнеше жыл аға болдым (сонда); Ауыл кеңес ағасы Теміржан
қалқозды, ... ... ... Пікіріңді ұсын деп, тпөр аға Азаматты
иықтан қағып... ... ... мен төр ... ... (Сейфуллин);
Бәріміз бір келмекші едік, Жақаңның балдызы бақшадан басым ... ... ... шыға ... қалды (Мүсірепов); Бақшаның іші, барлық нұрдың
қорын осында әкеп төккендей жапжарық ... ... ... ... ... ... ... Бірде екпіндеп, бірде құмарлықпен
үзіліп, кейде ерекше ... ... ... ... музикесі ойнайды
(Әуезов); Бұрын саясатшы ең, осы күні әдебиетші боп кеттің. ... ... ... ... ... ... Ленин қисынымен
Құралданып... (Майлин); Ол декреттерді сымсыз телеграм (радио) арқылы ғана
аламыз ... ... ел ... ... от арба ... ... ... Қара айғыр, қара машине пысылдап ентігіп, ақырып жіберіп, ... ... ... жылдардағы от арба — поезд, вагон ... ... ... ... арба ... ... ... уалаятының
газетінде» бақша сөзінің білдіретін мағынасы да көңіл қоярлық; бақша сөзі
талданып отырған ... ... ... орыс ... парк ... қолданылса, «Түркстан уалаятының газетінде» ол зоопарк терминінің
мәнін білдіреді.
Темір арбаның ішіне отырған адам барғанша суыққа ... жылы ... ... (18. III. 1877, № 8); ... арбаға отырғанда үш түрлі орны
болады (сонда).
Соңғы мысалға қарағанда, темір арба термині қазіргі ... ... ... ... ... сөзінің бір кезде зоопарк терминінің орнына жұмсалғандығы
мына бір ... ... ... ... ... һәр ... ... тұратын бақшада бір асыраулы құлан өліпті («Дала ... «Тар жол, ... ... ... радио терминін автордың
сымсыз телеграм деп ... ... ... Ал осы ... «Түркстан
уалаятының газетінде» берілуі бұдан гөрі басқашалау. Мұнда сым темір деген
термин кездеседі. ... ол ... ... ... ... телефон
сөзінің орнына алынған. Мысалы: Түркістан генерал губернатры... есен аман
Питрбурғ қаласына ... ... ... сым ... ... ... ... газеті», 1876, № 3).
Жекелеген сөздердің қазіргі қолданылуы мен зерттеліп отырған кезеңдегі
қолданылуының ... ... ... ... бары ... Олар,
негізінен, мыналар: мықты, бәлкім, жабайы, амандасу, бас, зор, қиын, оздыру
т.б. бұлардың 1920—30 жылдардағы ... ... ... ... еш айырмасы жоқ. Бірақ олардың ... ... ... ... гөрі ... болып келеді. Мысалы, жоғарыда
аталған сөздер қазіргі әдеби ... ... ... ... сөзі ... олар ... жабайы мысық, жабайы алма, амандасу (сәлем беру), бас
редактор, бас құда, маңызы зор, қиын жағдай, қиын ... ат ... ... ... жұмсалып отырады. Ал осы лексемалар 1920—30 жылдардағы
кейбір прозалық шығармаларда мықты сөзі қатты сын ... ...... ... — жай, қарапайым сын есімдерінің, амандасу — қоштасу
етістігінің, қиын — өте ... ...... ... ... ... бас, зор сөздерінің жұмсалуынан да осындай
ерекшелік байқалып отырады. ... ... ... шығармаларда олар бұл
мағынада қолданылмайды. Мұны осы сөздердің 1920—30 жылдардағы қолданылуына
мынадай ... ... ... ... ... ... ... айтылды. Тәлім мыңты ұялды (Майлин). Нақа күйіп ... мені ... ... деп, ... мықты ренжідім (сонда);
Ақсүйректің дауысын ... ... ... ... ... Дәлел айтып
қарыспағаны Ертайға мықты ұнады (сонда); Әлексейіп кешеден бері ... бас ... жүр ... ... қасына, таралғыма жалатқан күміс
пен ... ... ... ... манағы ақшыл сирек бұлт бәлкім
қоюлана бастады (Мұқанов); Қыз белдің жері ... ... ... шоқталып шығып, түбі сиректеу болады (сонда); Әнің жақсы екен...
бәлкім көтеріңкіреп салшы ... ... ... ... ... ... ... тұрып (сонда); Асқар Асан мен де сүйісіп амандасыптез
оралуға уәде ... ... ... ... ... ... адамға
төйлескендей емес, бет-аузын ... ... ... ... ... ... жабайы, байлар да аман болады (Мұстафин); Әбіш
ақысыз, пұлсыз өмірін осы үйдің ... ... ... ... ... сол үйде зор қонақ болғанын айтқамыз ... ... ... ... бәрі бір ... ... кісілер әр жерге барып, зор
уйымдарға, мекемелерге, әлгі ... ... ... (Сейфуллин). Тағы
да соғысқа баруға ... ... ... жоқ ... ... ... ... Күнде жол тосып, бізбен ... ... ... ... жақындарымыз... (сонда); Бірі жабайы киімді дембелше, ... қара ... ... Жабайы көпшілік оларды ... ... бір ... ... ... ... түсті
(Мүсірепов); Соңғы муйнетін көріп, амандаса алмай қалғанына әкініп ... ... ... сымбатты ұзынша бойы ашаң құба жүзді...—
оның кешеден бері қиын ... ойда ауыр ... ... ... еді
(Сейфуллин).
Әрине, бұл келтірілген мысалдарға қарап осындағы ... ... ... ... зор, ... бас сөздерінің мағынасы бүгінде
тарылған екен деп ... ... ... ... ... ... ... тілімізде қатты, жай, қарапайым деген мағынада қолданылмайды.
Бірақ мықты шошыдым, мықты қынжылдым деп бүгінде айтпағанмен, өз ... ... ... ... деп әлі де айта береді. Жоғарыдағы бас, ... ... ... ... ... қиын сөздерінің зерттеліп отырған
кезеңде нағыз, үлкен (жоғарғы), қоштасу, жай, қарапайым, ... ... сәл, өте ... ... болып келуін стильдік ерекшелік
ретінде де, сондай-ақ локальдық құбылыс ... да ... ... олар бір ғана жазушының шығармасында кездесіп қоймайды. Бұл арада,
бірақ мына бір ... де есте болу ... ... ... сөзі жайында. Бұл
сөз қоштасу мағынасында тек 1920—30 жылдардағы шығармалардан ғана байқалып
қоймайды, ол тіпті одан да ... ... ... да дәл ... ... мағынасында айтылатынын ілгеріде әңгімелеген болатынбыз.
Амандасу ... ... де ... ... ... оқта-текте қоштасу
сөзінің мағынасында жұмсалатынын көреміз. Ғ. ... ... ... ... ол сөзді әлгідей қоштасу мағынасында пайдаланған.
— Ал, қарағым, енді түс. Бір жарты сағат ... ... деді ... ... менімен амандасып жатып. Әйелің де қуанып қалар...
1920—30 жылдардағы прозалық шығармалардың тілінде жалғыз-жарымдаған
түркі тілдерінің, сондай-ақ ... ... ... де ... ... ... Бұл ... әсіресе мына сөздерді атауға болады: кент,
кәтте (қатта ... та ... ... ... (рас, кент ... ... ... де аратұра пайдаланылады). Кент зат есімі
зерттеліп отырған кезеңдегі шығармаларда -ше қосымшасы арқылы да ... ... ... ат-сайманның кенттікі екені байқалып...
(Мүсірепов); Әкелген жіпті тұлыптың мойынындағы ... ... ... ... үзігі болып шықты. Қатта жіптің үзілген тілдеріне ... ... ... кетті (сонда); Әр үйдің терезелерінен ... шам ... ақ ... кент ... ... ... шықты (Майлин); Жаңа
көршілерді қошуақ алғандай боп Жарбол мен Сүндет ... ... ... Бұл ақ ... кентше киінген, орта бойлы дйел болып шықты (сонда);
Сол маңдағы ауыл, деревнеге, кәтте далаға сия алмаған адамдардың ... ... ... ... ... опат ... (сонда); Малбағардың
үйіне барса, ол кісі сырқаттанып, опат болғанына бір айға жақындаған екен
(сонда);— Осы ... ... ... ісін ... ... ... асырып
кететін жерім болады (сонда);
1920—30 жылдары жарияланған шығармаларда орыс сөздері де ... ... ... ... ... ... ысқылат, мескөм, закон
(Б. Майлин), вората, школ, болнес, бруке, земләк, момент, предмет, ... ... ... ... ... ... әбет, перепеске,
спекулатсиа, уқажыбаит, перуат, решение, начальниктің помощнигі, жариттеу,
опыт (С. ... ... ... ... ... осы әлпеттес
аударылмай алынған таза орыс сөздері зерттеліп отырған кезеңдегі ... ... ... ... ... ... шығармалардағы
қолданылуы мен қазіргі кездегі қолданылуын қатар ... ... ... ... қазіргі кездегі көркем әдебиетте ... ... ... бұл ... ... ... үнемі байқала бермейді.
Тілдегі жергілікті ерекшеліктерді қолдану сол жиырмасыншы, ... ... ... шығармалардың бәрінде бір дәрежеде емес. ... ... ... ол ... өзінде де орынды-орынсыз
қолдана бермеген.
Дегенмен диалектілік ерекшеліктер сол кездегі бірқатар шығармаларда
кездеседі. ... ... ... тәу (тәу ... нос ... ... ... күлманы, намыт, нәті, сыпа, нәреттеу, ыпын, магарки,
жамғысы, күсет, аумыты, үрі, келет (Б. Майлин).
Осы тәріздес ... ... ... ... кезеңдегі
ресми документтерден, кеңсе, ғылми шығармалардан ара-тұралап ... ... ... ... Кеңес дәуіріндегі көркем әдебиет.
2. Орыс тіліндегі атаулардың ... ... ... Орыс және кейбір тілдердің ерекшеліктері.
III. Қорытынды
Әдебиеттер.
1. Қирабаев.С. кеңес ... ... ... ХХ ... ... әдеби тілі.-Астана,2000.
3. Қазақ әдеби тілінің тарихы.-А.1992.Бердібаев.Р. қазақ тарихи
романы.-А.1986.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазіргі қазақ қоғамындағы ислам діні63 бет
Мұнай өндіруді қарқындыландыру әдістері9 бет
ТМД аумағының климаты4 бет
Жаңа дәуірдегі психология сипаттама4 бет
Әлеуметтік-экономикалық құбылыстар4 бет
"кәсіби қазақ тілінің маңызы мен міндеттері"3 бет
.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері14 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
17 ғ-дың соңы — 18 ғ-дың басында Қазақстанды орыс ғалымдарының зерттей бастауы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь