М.Әуезовтың «Көксерек» повесінің танымдылық сипаты

Кіріспе.

Негізгі бөлім.
2.1 М.Әуезовтың «Көксерек» повесінің танымдылық сипаты.
2.2 Әуезов «Көксерегі».реалистік әдебиет дәстүрі тудырған мотивтарі.
2.3 «Көксерек» повесінің көркемдік шеберлігі.

Әдебиеттер.
Мұхтар Омарханұлы Әуезов 1897 жылы 28 сентябрьде Семей облысынын қазіргі Абай ауданында көшпелі малшының семьясында туды. Отбасы XIX ғасырдың бас кезінде Орта Азия жақтан кеп, тобықты руына сініп кетіпті дейді Мұхтар. Оның балалық шағы Абай ауылында өткен. Мұның өзі болашақ жазушы, ірі талант иесіне көп әсер еткен. Өйткені Мұхтар өзінің аса зеректігімен Абайдың көптеген өлеңдерін балдырған кезінде-ақ жатқа біліп айтатын болған. Абай өлеңдерін бар ынта, бар ықыласымен жинап, оны әлденеше рет көшіріп жазып, ерекше құрметпен сақтаған. Абай өлеңдерінің мазмұны Мұхтарға халық өмірін терең түсінуге, терең білуге баулыған. Сондықтан да Мұхтар бала кезінде-ақ халық ертегілері мен халық өлеңдерін көп тындап, одан көп үйренген, соның нәтижесінде халық тілінін бай мұрасын игеріп, оның сұлу да нәрлі қасиеттеріне шөліркей құлаш ұрған. "Осының бәрі болашақ жазушыға елін, Отаның казақ жерінін бай табиғатын сүюге, соны құрметтеуге үйреткен. Мұхтар 1961 жылы 18 июнь күні Есмағамбет Ысмайыловқа жазған хатында: «...Бірақ бәрінен де ұдайы сау, сергек кеудемен, әсіресе емірді таза, мол сүюмен өтіп келемін. Солай топшыласам күйгенімнен сүйгенім көп, түңілгенімнен де сенгіштігім көп, жиренгенімнен гөрі құмартқаиым көп, бүгінгі өмірді шабыттана сүюім, шексіз қызыға сүюім анық мол»1,— де-гені жоғарыда айтылған ойымыздын айқын айғағы еді. Жас кезінде алған осындай игі әсерлер онын творчестволық жазушылық қабілеттілігін оята бастайды. Соның өзі оған үлкен жол ашады, багыт сілтейді. Осындай талант иесі Абай аулындағы бастауыш мектепте оқып, оны 1908 жылы бітіреді. Бір жыл өткен сон, 1909 жылы Семейдегі бес класты училищеге келіп түседі. Оны 1914 жылы бітіріп, 1915 жылы Семейдегі мұғалімдер данындайтын семинарияда оқиды. Бұл семинарияны 1919 жылы бітіреді.
1.Нұрғалиев.Р. Күретамыр.-Алматы,1996.
2.Ахметов.Ш.Қазақ совет балалар әдебиеті.-Алматы,2000.
3.Көксерек әдеби тілінің ерекшелігі.-Қазақ тілі мен әдебиеті,2001,N2.
4.Шалабаев.Б.Қазақ романының тууы мен қалыптасу тарихы.-Алматы,1997.
5.Бегелдин.Ә.Қазақ романы.-Ұлт тағлымы,2002, N6.
6.Қөркем әдебиет тілі.-Қазақ тілі мен әдебиеті,2004,N47
7.М.Әуезовтың шағармашылығы.-Қазақ әдебиеті,2000,4ақпан.
8. Шалабаев.Б.Қазақ романының тууы мен қалыптасу тарихы.-Алматы,1997.
9.Бегелдин.Ә.Қазақ романы.-Ұлт тағлымы,2002, N6.
10.М.Әуезовтың шығармалары.Алматы,1962, IIIтом,140бет. ,
11.Досмұхамбетұлы Қ. Қазақстанның жоғары дәрежелі оқытушылар инсти- туты (мақала).— Еңбекші қазақ, 1926, 9 қыркүйек.
12. Көркем әдебиет туралы (мақала).— Қазақ әдебиетті 1997, 8, 9 тамыз.
13. Жанай мен Тоғай тілмаштің әңгімесі (әңгіме).—Тілші, 1991, 21 ақпан.
14.Ерғали (Алдоңғарұлы). Жазушылар мен көркем әдебиет (мақала). — Еңбекші казақ, 1996, 3 желтоқсан.
        
        Жоспар
Кіріспе.
Негізгі бөлім.
2.1 М.Әуезовтың «Көксерек» повесінің танымдылық сипаты.
2.2 Әуезов «Көксерегі»-реалистік әдебиет дәстүрі тудырған мотивтарі.
2.3 «Көксерек» повесінің ... ... ... ... 1897 жылы 28 ... ... ... қазіргі
Абай ауданында көшпелі малшының семьясында туды. Отбасы XIX ғасырдың ... Орта Азия ... кеп, ... руына сініп кетіпті дейді Мұхтар.
Оның ... шағы Абай ... ... ... өзі болашақ жазушы, ірі талант
иесіне көп әсер еткен. Өйткені Мұхтар өзінің аса ... ... ... ... кезінде-ақ жатқа біліп айтатын болған. Абай
өлеңдерін бар ынта, бар ... ... оны ... рет ... ... құрметпен сақтаған. Абай өлеңдерінің мазмұны Мұхтарға халық өмірін
терең түсінуге, терең білуге баулыған. Сондықтан да ... бала ... ... мен ... ... көп тындап, одан көп үйренген, ... ... ... бай мұрасын игеріп, оның сұлу да ... ... ... ... ... бәрі ... ... елін,
Отаның казақ жерінін бай табиғатын сүюге, соны құрметтеуге үйреткен. Мұхтар
1961 жылы 18 июнь күні Есмағамбет Ысмайыловқа ... ... ... де ... сау, ... ... ... емірді таза, мол сүюмен өтіп
келемін. Солай топшыласам күйгенімнен ... көп, ... ... көп, ... гөрі ... көп, ... өмірді
шабыттана сүюім, шексіз қызыға сүюім анық мол»1,— де-гені жоғарыда айтылған
ойымыздын айқын айғағы еді. Жас ... ... ... игі әсерлер онын
творчестволық жазушылық қабілеттілігін оята бастайды. Соның өзі оған ... ... ... ... ... талант иесі Абай аулындағы ... ... оны 1908 жылы ... Бір жыл өткен сон, 1909 ... бес ... ... келіп түседі. Оны 1914 жылы бітіріп, 1915
жылы Семейдегі ... ... ... ... Бұл ... жылы ... шөліркеген болашақ жазушы, ірі талант иесі, дарынды Мұхтар
өз білімін одан ары тереңдете беру үшін ... ... ... Әр ... бола жүріп, 1928 жылы Ленинград ... ... одан сон, ... Орта Азия ... ... Омарханұлы Әуезов жазушылык ... ... ... оқып | ... ... ... 50 жыл ... түспей келе жатқан өзінің «Көсерек» атты пьесасын жазып шыққан.
Осыдан ... ... ... өмірінін, ақырғы минутына дейін үздіксіз енбек
үстінде болды. Ол өз өмірінін ішінде жиырма шақты ... мен ... ... ... «Көксерек» повесінде, алдымен әр ... ... ... ... ... ... жерлерін суреттеуден бастайды.
«Қара адырдың қарағаиды сайы .елсіз. Айналада қабат-қабат шұбар адырлар.
Жақын төбелердін ... ... боз ... тобылғы басқан. Сай бойында
май ... ... лебі ... ... көгеріп, бүрленіп қалған қалын
қарағай жел ... ... ... ... ... ... жуалардың, жас шөптердің исі келеді. Ұзын кең өлкені қайтай басқан
карағанның ортасында терең, құр жар бар. ... бас ... ... ... ... іні бар. ... елге ... ескі ін. Жазғы салымнан бері соны
екі қасқыр келіп мекен етті...».
Әңгіменің ... мен ... ... ... ... тез ... өзі ... шапшаң дамуына себепкер ... ... ... дамуы тыңдаушысын дегбірсіздендіріп, енді не ... ... ойға ... Жаңа ғана екі інді ... ... екі ... ... сәтте балаларын коректендіру үшін қозы әкеліп жеп жатқаны ... екі ... ... ... қан жоса болып дар-дар айрылды.
Сырт-сырт етіп жас ... ... ... ... етіп, қомағай қанды
ауыздар асайды. Тұмсығы мен бастары, ... ... ... болған
касқырдың жасыл көздері от шашады».
Мұның өзі жоғарыда айтқанымыздай оқиғадан оқиғаның тууын байқатады. Сөз
зергері жыртқыш аңдар ... ... ... ... ... ... одан да гөрі әсерлендіре түскен. Жан ... ... жас ... ... ... ... төбе ... тік
тұрғызады. Жыртқыш аңдар мекені мен олардың күн көрісі бірден-ақ
айқындалып, осы бір ... ... жас ... кез ... жас ... жаны ... ... ездері де араласып кеткендей
болады. Өйткені мұны да азсынғандай, соңынан бөлтірігінен ... ... ... ... ... елдерді күндіз-түні у-шу қылып, азан-
қазан етеді. Қойларын жаралап, қозыларын алып ... ... ... ... ... биелердің бірнеше құлындарын ... ... екі ... қатар тұрғаны балалар ерекше әсер
етеді. Оның бірі жыртқыш ... ... ... ... ... ... табиғаты мен қаймағы бұзылмаған ел байлығының сөз болуы. Жаратылыстың
көркем көріністерін сондайлық әсерлі суреттеудегі ... ... ... сол әсем көрініске зер салып қоюды ұқтыру емес, ол ... ... ... нәр ... соны сезіну, сондағы бар байлықты құрметтеу қадірлеу
жағына үйретуді көздейді. Жаратылыстағы көркемдік пен ... бар ... үшін ... оны білу ... ... Мұның өзі түптеп
келгенде өз өлкеңдегі бар байлықты құрметтеуге, оны қадірлеуге, ... ... ... кішкене Құрмаштын асырап алған Көксерегі болғандықтан, сөз
зергері оны әлі де айқындай түсу үшін бөрі ... өз ... ... ... ... ... «...Жетілмей келе жатқаң тісі ғана.
Көксерек арлан еді. ... ... бойы ... ... Әлі ... шығып
ұзарған жоқ. Барлық жүні қара-көк, жотасы күдірейіп, аузы омыртқа мен
құйрығына шейін ... ... ... ... бір ... ... ешкімге ізденіп соқтықпайды. Ит баласына заты қастай, ... ... бір рет ... ... көрген емес. Татулық жоқ, суық. Жалғыз-ақ атын
біледі... Өскен сайын сызданып, суықтанып келеді».
Мұхтар бұл жерде жас организмнің ... ... ... ... соған
байланысты оның мінез өзгешеліктерінің, жыртқыш ... ... ... ... жолдарын аңғартып отырады.
Осының өзі қолға үйренген байырғы хаиуанаттардан гері ... ... ... ... ... ... өзгешеліктерді танытады.
Оны жастайынан қанша бақса да, күтсе де, тіпті Құрмаш оны ... ... алып ... да, ... ... ... жас ... таң-тамаша
етеді, ойға қалдырады. Көксеректің қолға үйренбеуі Құрмаш түгіл үлкен
кісілердін өздеріне де ой ... Ол ... ... қозының құйрығын
иіскелеп жүреді. Қойды үркіте береді. Түнде даланы жақсы көреді»,— деген
сияқты ауыл ... ... ... ... ... ... себептерін білу де балалар үшін өмір танытарлық үлкен сабақ. Өйткені
Көксеректің сыртқы портретінің әсерлі суреттелуінен азулы жыртқыш ... ғана ... ... мұнда соның мінезі мен өсу процесінің ... ... ... ... ... өріс алып бара ... оқиға
сюжеті әңгіменің ішкі құбылысын айқындай түседі. Осыған байланысты жас
оқушы да ... ... ... аса ... ... ... ... Көксерек олар үшін әңгімедегі ең басты тұлға болып
көрінеді. Екіншіден, «Көксерек» оқиғасының жетегіне де ере ... ... ... ... ... белгісіз әр алуан өзгешеліктерді
байқайды. Кейіпкерлердің бастан ... ... ... бірде
сүйсініп, бірде күйініп отырады. Көксерек иесінен безіп, адырға шығып
кеткендегі оның ... ... сөз ... былай суреттеген:
«...Қатты аяздан тұмсығының ұшы, азуы ... ... ... ... ... ... да ... қарып, катырып барады. Қайта
жорытып адырға шықты. Алғашқы рет амалсыздан көкке қарап ... ... ... зор ... ... ... ... Көксеректің ең әуелгі
ұлығаны осы еді. Қарлы, әлсіз адырды басына көтеріп дауыс салды. ... ... ... Шығарманың бұлай суреттелуі балаларды ойға
қалдырады. Өйткені Көксеректің асырауға көнбеу ... ... ... неге ... ... — олар үшін ... Осының бәрі де оқиғаны
бірден-бірге шиеленістіріп, ол шарықтау шегіне жеткенге ... ... ... бақсаң да орман ішіне қарай жалтақтай береді ... ... ... тағылық жолына түсіп, Құрмаштан безіп кеткені,
қолға үйренбеуі оның жаратылысы, өмір сүру жолы о ... ... ... байланысты екені енді жас өспірімдерге бірден-бірге айқындала
береді. Оқушысын ойға ... бір ...... пен ... ... ... ... басқа еш нәрсе жасамаған
Кұрмашқа Көксерек кездесе қалса, ол қанша тағы болса да ... ... ... деген талас ой туады. Оқиғаның шешіміне жеткенге дейін
осы ... ... ... оқушы Көксеректің пиғылын, онын тағылық
әрекеттерін байқаумен болады. Әңгіменің ең ... ... ... ... болған жері әр жыл мезгілдерінде қандай жағдайда
болғанына ... ... ... ... оның ... ... айқын көрініп, көз алдыңда тұрғандай рет-ретімен
сипатталады. Ізіне түскен ауыл адамдарына әбден ... ... ... ақ ... оның бөлтіріктерінен айрылған соң, бұрынғысынан да
бетер ашына туседі: «... ... ... күні ... түні бойы ақ ... ... ... еді. Бір ... бойына келгендеиіс те, із де иісте
бітті. ... исі жоқ; оның ... ет, адам исі мол ... Ағып ... қан ... Азғана иіскелеп, бір рет жалап дәмін де көрді. Түн
бойы көп ұлыды, таң атканша жер тарпып, шаң ... ... ... ... ... сенделіп, көп аяңдап жүрді. Қасында көлеңкесі ғана жүр
еді. Тағы да жалғыз жортуылға түсті...» ... ауыл үйде ... ... ... ... мен ... өзгешеліктері бір түрлі
суреттелсе, ал енді әбден кемеліне келіп, өсіп жетілгендегі нағыз жыртқыш
аңдарға тән психологиясы ... бір ... ары ... ... ... ... жетегіне еріп,
Көксеректің алдағы тағдыры немен аяқталатынына одан ... ... ... ... ... ... зор өкінішпен, қайғымен аяқталып, Құрмаштың
трагедиялық өлімімен тынады. «Жаман адамды бақсаң, аузы-мұрныңды қан етеді.
Жаман сиырды бақсаң, ... май ... ... ... ... ... ат үстінен жұлып түсі-ріп, елсіз ... жеп ... ... ... ... ойда ... «Ит ... танымас» деген осы
да деп, еріксіз бармақ тістетіп, бас шайқатады.
«Қураған-ай, неңді алып ем!.. Не ... ... ... ... ... не қып еді ... құлыным?!»—деген Құрмаштың әжесінің елді тегіс
күңіренткен өксігі, Көксеректі басқа тепкені, қарсы ... ... ... көріністей көз алдыңнан кетпейді.
Оқиға желісі жас оқушыны қызыға тыңдатумен қатар, олардың ой-қиялының, өз
пікірлерінің дамуына жол ... ... ... ... ... ... трагедиялық өлім болып аяқталғанмен, жас оқушының
көңілінде ... ... ... аяулы адал жанның бейнесі калады.
«Көксерек» повесі жас өспірімдерге өмір ... ... ... берумен катар, оларға Казақ халқының ана тіліндегі бай мұра мен
оның сұлу да ... ... ... ана тіліне деген
сүйіспеншілігін арттырып, сөз байлығын молайта ... ... ... бүгінгі түлеу, қанат қағу кезеңінде өмір сүріп отырған
суреткері өз ... ... ашық бояу — ... ... көрмесе,
бейнелей алмаса, несіне жазушы атанбақ.
Әйгілі «Көксерек». Ертеректе жат сарынды туынды деп кінә ... ... ... деп ... суы ... Керемет! Ғажап! Неге керемет,
неге ғажап? Өзі бес ... ... екі ... ... көз ... жататын тірлік суретінің қыр оқырманы үшін жаңалық болған себебі не
екен? Түлкі — қу, қасқыр — ... ...... кейпінде, бір-ақ қырынан
бейнеленетін, эпостың ескі ооқпағын бүзған Мұхтар ... ... ... ... ... ден ... объектіге бару алдында оны зерттеуші көзімен тексеріп, ыждағатпен
байыптап, алатын, қалт жібермес машығын ескерсек, Әуезовтің мәшһүр ... ...... творчествосымен таныстығы ешқаидай шәк келтірмейді.
Зоология саласындағы үздік еңбектері үшін ... ... ... ... Э. ... ұзақ ... (1860 жылы ... оқырман
сүйіспеишілігіне бөленіп, жаһан әдебиетінде ... бет ... ... «Қаһармандар», «Аюдың өмірі», «Жорға» атты ... аю, ... ... ... торғай, сілеу-сін, ит хикаясын арқау етті.
Шығарма мәнін аша ... ... ... де ... өз қолынан шыққан.
Оның туындыларында әлі шырқы бұзылып үлгірмеген өткен ... ... исі ... ... Иен ... жайлаған жан-жануар тірлігі бәз
қалпында, білгірлікпен суреттеледі. Э. Сетон-Томпсон—аңшы. Әр ... ... ... ... ... көрген. Деталь дәлдігі, объектіні
өте терең сезінуі таңқалдырады. ... ... ... ... ... еркіндік, ыңғайға қарай көсілу басым. Автор көбіне өз
атынан баяндайды. Оқиғаға аяқ астынан килігу, өз ... айту ... ... ... де рас.
Жазушының натуралистік суреттерді қуып кетпей,мәнді идеяға ұмтылуын
«Лобо» ... ... ... Лобо — ... аты. ... қан-қақсатып, зар илеткен ... ... ... ... у, атқан оқ, қосқан иттің бірі дарымайды оған. Өлексеге пысқырып та
қарамайды, жарып жейтіні — мал, қулық-сұмдыққа төселіп, ... боп ... ... жоқ ... ... ... ... титықтаған аңшы ең ақыры
қақпанмен Аққаншықтың сілесін қатырған. Аяғын кесіп алып, әрбір қарға ... ... ... ... із ... ... мұңдасын иісінен сезген
Лобо хауіп-қатерді естен шығарып, елім тырнағына ілігеді. Сәкен поэмасында
бір аққу үшін бір аққу ... ... мына ... де сол сарын бар.
Қызылөзен бойындағы үңгірде адам қолына түскен сегіз ... ... ... қылтасы қиылады. Жетім жалғызды трактіршінің ерке ұлы Джим
асырай бастайды. Мойнын шынжыр кескен, ... ... ... талауына түскен
ызалы күшік қасқыр боп өсіп келе жатыр. Ұяластарын мерт қылған, өзіне де
талай теперіш көрсеткен ... ... ... ... Бұл — «Винипег
-қасқыры» әңгімесінің ұзын-ырғасы.
Э. Сетон-Томпсон шығармаларында жануарлар өмірі сырт ... ... ... ... Қасқыр, аю, бұғы — өзі не сезді, не түсінді,
бүл көп ретте ... ... ... қалады. Оның творчествосы түтастай
алғанда натуралистік өреден шідер үзіп, ұзап, алысқа кете алған жоқ.
Дәл бір кітапқа арқау ету үшін ... өзі ... ... ... ... қат-қабат тірлік кеш-кен Джек Лоңдонның жануарлар жайлы
шығармаларында адам мен ... адам мен ... ... арасындағы өте
күрделі байланыс жан-жақты суреттеледі. ¥зақ көлемді, мол оқиғалы «Ақазу»
романын алыңыз. Композициялық ... ... төрт ... ... ... ... аңғару қиын емес. Қысқа қайырар, түйіп
тастар жерлердің созылып, тым ... ... реті мол. ... ... ... адам ... тели салу да ... Басқа да
олқылықтарды көрсетуге болады. Не десе де әлем ... ... ... ... ... ... аязда, қасқыр қамаған меңіреу теріскейде ит жеккен шанамен жолға
шықіқан екеудің халі мүшкіл-ақ. Көнтерлі жандар бұл ... ... ... алып келе жатыр. Сөйтіп жүріп Билл қасқыр аузында кетті.
Қандыауыз қоршауында, тірлік үшін майдан ... ... ... ... кетпейтін трагедиялық картина болып сақталып қалады.
Нағыз сойқан, ... ... ... ... ... Бұл ... жеке аяқталған шығарма ретінде қарау ерсі емес.
Жолындағыны түгел жайпап, тапап, атой салған ұялы ... ... ... ... топ ... ... жүрген. Дұшпанға бірге
аттанып, қызылға бірге бас қойған. Оның бәрі қазір ұмыт. Ырылдасып қап,
шайнасып қап ... ... ... ... ... Не ол, не ... ... жұтқаң кәрі жайын бұл жолы да олқы соқпас-ау, әлгінде ғана
ой-нақ салған үш жасар ... ... жүні ... ... ... көп бөрі ... парша-лар-шасын шығарып сүйек-саяғына дейін
жеп қойды.
Жалғызкөз ит пен ... ... ... ... ... — Кичиге енді
емексіп, жұғыса береді. ДжекЛон-дон қасқыр әлемін ... ... ... күшігін шебер пайдаланған. Күшіктің көзін ашқаннан бас-тап
дүниені іқабылдауы өз ... өз ... ... ... бірді айтып, бірге кету, әр шөптің басын шалу жоқ, сатылы
жолмен, ... ... ... перзентінің қоршаған орта сырын ашуы, кім
дос, кім жау екенін аңғаруы аян ... ... жаңа ... индеецтер қолына түокеннен кейін басталған.
Ендігі аты—Ақазу. Иттердің кергісінде қыспақ, тепкі ... өсіп ... ... бас ... бар жаһанды бағындырған ие — адам ... ... ... ... ... ... танитын халге жешен. Қанша
қатал ұстаса да, өз қожасындай пенде жоқ-тығын Сылқым Смит ... ... ... ... ... күші ... келгеңде қоршаған орта әсеріне
саяды деген сарын еседі. Өз күшігін бір жылдан кейін та-нымай қалған Қичи
қылығы көп ойға ... ... ... кек, долы ашуы ... итке жер ... Смит осыдан нәпәқа тауып жатыр. Ундон Скот қолына түскен Ақазу
иесіне берілген, соның жолында ... пида ... ... Адам ... ... жоқ.
Джек Лондон қасқыр тірлігін суреттеу арқылы зұлмат орта моралін айыптап,
адамдар ... ... ... ... жасап, мегзеу, әсірелеу
арқылы ішіне от ... ... ойың ... жүре ... ... «Көксерегін» оқығанда есімізге осы шығармалар түседі.
Салыстырып, біріне-бірін байланыстыра қарай ... ... ... ... ... бояуларды табу қиынға соқпайды. Бауырда жатқанында
емшектестері түгел ... ... ... ... ... кергісінде,
мойнын шынжыр ікесіп ескен бөлтірік; бөрілер ортасына қайта қашып барып топ
бастаған ... кісі ... ... ... адам қолынан, ит аузынан опат
тапқан қасқыр. Бұл бір жазушы өкінші ... ... ... оп-оңай
көшіріп ала салған дайын сюжет өзгермес ... ... ... ... ... ... жалпы ұқсастық.
Әуезов «Көксерегі»—реалисгік әдебиет дәстүрі ... ... ... ... бояулар мүмкіндігін өз мұратына орай
өнерпаздықпен жаңғырту арқылы ... жаңа ... ... Автор шағын
көлемге мол мағына сыйдырған. Бейнелеп отырған болмыстың қыр-сырын бажайлай
таныған суреткер зады ежіктеуден, мыжыма ... ... ... ... тамшы арқылы көл суретін, тас арқылы тау кеспірін елестетуді
эстетикалық мұрат тұтқан. Бұл образ табиғатына ... ... гөрі ... хас ... ... ... гармонияға, симметрияға,
тұтастыққа кіндіктестігін тағы да тиянақтай түседі.
«Көксерек» ... ... ... ... бөлінген. Бұлар деңгеленіп,
аяқталған сом сурет, өз алдына жеке картина іспетті, әрқайсысында ... ... ... ... ... ... сайы ... Айналада Қабат-қабат адырлар. Жақын
төбелердің барлығын аласа боз қараған, тобылғы басқан».
Қара карыңдашпен қара ирек ... ... ... ... контуры.
«Сай бойында май айының салқын лебі ... ... ... ... ... қараған жел лебімен сыбдыр-сыбдыр қағып теңселіп, ырғалып
қояды. ... ... жас ... исі ... ... ... белгісін аңғартатын бояулар. Десе де, сібер қимыл,
сараң қозғалыс. Автор қабылдауында берілген ... ... ... ... ... ... жадау бір психологиялық халге дайындаған ащы ... ... ... ... ... ... ... ырғақ тудырған.
Бұдан кейін пейзаж шеңбері қысыла түсіп, байқалмай кетеді де, оның ... ... ... үстінде мүйіз тұяқтар тасырлап, дүбірлетіп келді. Айқай-дабыр молайды.
Бірі үстіне бірі келіп, жиын кебей-ді. Жерге ат ... ... ... түсіп жатты. Ін аузына екі аяқтылар жыбырлады. ... ... ... ... ... ... соңғы сөздері. Бәрі етістіктен болған қимылды білдіретін
баяндауыштар. Әр сөйлем —жеке сурет. Әр сөйлем — жеке ... ... ... ... Иә, ... ... Бөлтіріктің көзінде қалған. Бөлтірік
түйсігі арқылы берілген сурет бұл.
Адам — бөлтірік — ... Бұл ... ... ... ... үшін, қажетіне қарай баяндау әдісін құбылтып, өзгертіп отырады.
Кісі қолында өскен қасқыр күшігінің қалыптасуында ... орта ... ... шығарылады. Бұл хайуанаттар туралы шығармаларда әжептәуір
тиянақталған мотивті Әуезов қазақ топырағына, ... ... ... ... ... ... ... автор натуралиетік, зоологиялық
өзгерістерді ... ... ... ... ... сыртқы ықпал
әсерінен болған жәйттерге назар аударады. Көксеректің үлкен иттерден, қатын-
қалаштан көрген жәбір-жапасы ... ... ... ... ... Құрмаш
қамқорлығы жүректегі мұзды жібіте алмаған. Қойға шапқан қасқырлар ... ... дөң асуы оның ... шәргез қылық еместі. Адасып
қалып, жырылып кетіп, тепкіден бетер еріксіздік торына түскен ... ... ... ... ... жортқан иен далаға тартуы,
ұяластарын іздеуі, жаратылыс заңы еді. ... ... бір ... ... ... Көксеректі қасқырлар оп-оңай тобына қосып алмасы түсінікті.
Ауылға оралғандағы сұры: «Бұл келгенде ... екі ... ... ... ... ... болып сыбағысқан, сабалақ жүдеу пішінмен
келді». Үйіріне алғаш кездесу сәтіндегі құбылыстарды жазушы ... ... ... ... ... ... жартысы, бесінші, алтыншы тармақтар түгелдей
Көксереіктің кемеліне келген шағын, қанды жортуылдарын ... ... ... ... құйрық кесіп, мүлде кеткен Көксеректің түйсігін жазушы
кішкентай детальдар — ... ... аяз, ... тұмсық үшын қарыған ызғар
арқылы сездіреді. Көп сурет Көксеректің көзімен берілген.
Жүйесі үзілмей ... ... ... ... шертіп, өнімді
ойларға жетектейді.
Көксеректің алғашқы серігі — Аққасқыр болса, алғашқы қүрбандығы ... Азу ... тізе ... Алатөбетті әсте кешіре алмас. «Ауыздары
басында қалың толып-толып шықса да, артынан ыстық қанға, жұмсақ етке, сырт-
сырт сынған сүйекке де ...... ... Көксерактің тырнақалдысы.
Нақты көріністен кейін жалпы жайды аңғарту, оқиғаға сырт адамдардың
көзқарасын білдіре ... ... кей ... ... ... Көксерек жортуылдары туа бітікен, ана сүтінен пайда болған
инстинкт әсерінен гөрі, сырт ықпал, басына бұлт ... ... ... ... ... ... ... түседі. Ыстық-суық күндерде
жанына ерген, анау күшіктерінің енесі Аққасқыр адамдар қолынан мерт ... басы ... ... ... ... ... көзі қанталап,
аштан белі бүгіліп, түнді-түнге қосып талай жортқан.
Ұлысып табысқан қасқырлар ... ... ... ... жоқ, ... ... ғана. Тоқ ауыздары майланып жүрген кезде бұл екеуі
жұбын жазбайды. Дұшпандарына ұмтылғанда, іле-шала атылған сүржебе-дей. Қос
жұдырық, қос ... ... бұл ... ... ... замандағы кең
қолтық. Әйтпесе аспанда ай жалғыз, құранда алла жалғыз. Ендеше ... ... ... ... ... ... түсесін: «Көкшолақтың аузы
арандай ашылып, тынысы құрып, тыпырлауға шамасы ... ... Сол ... ... топырлап келіп жетіп, Көкшолаққа ауыз салысты. Былбырап
аққан қызыл қанның исі аш ... мас ... ... ... еді.
Шаптан, қолтықтан, жалаңаш тастен мықты, өткір ... ... ... қаны ... ағып, ішінен бұрқырап бу да шықты. ... бар ауыз ... ... ... еді, аз ... Көкшолақтан
будыраған жүн мен төрт табан ғана қалды».
Опасыз пәни дегенің сол. Кеше ... ... ... ... жүргеін, қамал
бұзған көкжалды бүгін одан мықты біреу шығып еді, артындағы кеп ... ... ... тағы бір күшті көз алартса, бүгінгі жіеңімпаз да сол
таз кепен кимек. ... ... ... ... ... ... енді суық жолға бел буған қарақшы ... ... ... ... ырғақтарын ооы сарынға лайық әуенге түсірген. Түйелі адам
оғынан саны жараланған Көктерек өзге бөрілерден ... ... ... ашыған, жаңа бір сұмдыққа әзір ... ... ... ... ... да ... қойға шаба ма, жылқы жара ма—бәрі бір.
Оңдырмасы анық. Көзін ашар-ашпастан иттеірден көрген ... ... ... ... ... ... даладағы кезбе тірлік, жанын
көзіне көрсеткен у қорғасын ... бәрі ... кеп, ... ата-бабалар
қанымен бе-рілген қаныпезерлік қосылғанда, Көксеректің қойшы балаға шаппауы
—қолдан жасалған қадам болар еді.
«Үістіне гүрілдеп қасқыр төніп келгенде, көзі бір ... бір ... ... арандай ашылып келе жатқан ауыздың жоғарғы жағында өзіне таныс
құлақ көріңді. Оол жақтағы тілік құлақтың жартысы салпылдап тұр. ... оол. ... әрі ... үні өшті. Қасқырдың аузы тиместен
бұрын өліп кетті».
Жазушы осы трагедиялық көрініеті бейнлеуде ... ... ... ... ... ... ... жағып, шеңберді тұйықтаған.
Бұрынғы шабуылдарда қасқыр бойыңда қандай құбылыстар болды, ... мерт ... ... айтылатын. Аттан құлаған балаға ұмтылғанда қаны
қарайған көкжал невдей халде еді? Әрине, оқырман мұны да ... ... ... ... ... ... ... келе жатқан өлімді қорғаныз,
кінәсіз бала ... ... ... ... кеп ... ұтып тұр. Сол ... ғана мұны бауырына тартпап па еді, сырт айналғаны, бәрін ұмытқаны,
ажал болып келе ... ... ... ... ... ... ма? ... аты — әлісіз, күшті қашанда ,қабырғасын
күйретіп жүре бергені ме? Құрмаш — ... ... ... ... ... ... ... ма? Адам қоғамы мен хайуанат
дүіниесі арасында бітіспес күрес бар ма? Еісіл ... ... ... ... ... ... неше түрлі сезім қамайды. Бұл — ... ... ... ... ... ... ... Құрмаш өлімімен тиянақталып тұр. Шығарманы осымен бітіруге
де болатын еді. Бірақ өйткен күнде, жазушы ... ... ... ... ... сөзсіз. Зұлымдыққа, озбырлыққа қарсы тұрар, оны жеңер
күш бар деген сарынды Әуезов әліптей түседі.
Рас, Адасқаның ... ... ... ... ... ... ... Сырт
пошымы да жақсы есте қалмайды. Мұның есесіне соңғы бөлшде Көксөрек ... ... ... ... ... мойнын бұрап, мал атаулыға қырғидай
тиген Көксерек әлі де осал еместігін көрсетеді. «Ауылға әкелгенде Құрмаштың
әжесі боздап ... ... ... алып ем?.. Не жазып едім? Бауырына
салып өсіргеннен басқа не қып еді менің құлыным? — деп елді тегіс ... ... ... ... ... Ана ... ... тебуі. Жазушының
гуманистік идеалын да осы орайдан іздеуіміз керек. Адам қолыңда өскен,
бірақ адамға қиянат ... оның ... ... жара ... ... ... ... өлім тапты.
Образды ой символдық ойға, әуінді сарын ... ... ... ... ... қанық бояу, айқын колоритпен бейнелеген «Көксерек»
бір әдебиет шеңберінен биіктеп кетеріліп, әлемдік ... ... ... ... тілі ... жазылғаны — «Көксерек». Ал
бүгінгі мақсаты: тек бір әңгімесі арқылы ғана Әуезовтің ... ... ... ... көз ... — әлемдік деңгейдегі суреткер. (М.Әуезовтің «Көксерек» әңгімесі,
Дж.Лондонның «Ақ азу» повесі, Ш.Айтматовтың «Жан ... ... ...... ... ... «Көксерек» әңгімесі мен
О.Сүлейменовтің «Волчата» өлеңі арасындағы үндестік).
Әр топтың өз ізденушісі, рецензенті, оппоненті болады. Қорғау ... ... ... ... ... ... әңгімесі мен Ш.Айтматовтың «Жан пида» романы
арасындағы үндестік.
«Адам мен табиғат арасындағы үндестік — адамзаттың ертеден іздестірген
мәселесі» деген ... ... ... басталғанда ауыл адамдары қасқыр ініндегі 7 күшіктің
бесеуін өлтіріп, біреуінің тірсегін қиып, біреуін ауылға алып ... ... ... деп ат ... ... басталуы оқиғаның ары
карай дамып, шиеленісе түсуіне, оның түбінде кері қайтатын ... ... ... ... бұл ... ... ... тіршілік иелеріне деген озбырлықты байқаймыз.
Ш.Айтматовтың «Жан пида» романы да осындай жүрек тебірентерлік ... Түз ... ... мен ... ... ... ... шыдай алмай, өз өмірлерін күйзелумен ... ... ... екі шығармадағы бір-бірімен астасып жатқан үндестік байқадым. «Жан
пидадағы» Ақбара мен Тасшайнар өз ... ... ... ... үшін
тау шатқалына кетеді. Сонда да адамдар вертолетпен келіп, 3 күшіктің көзін
жояды. Келесіде 5 күшігі адамдардың қамысқа әдейілеп ... ... ... жолы ... ... 4 ... алып ... оқиғаны шырқау шегіне
жеткізеді. Ақылсыз Базарбай 4 ... алып ... келе ... ... Ақбара артынан қуады. Қорыққан Базарбай амалсыз шопан Бостонның ауылына
бұрылады. Өз ... осы ... осы үйге ... иісінен сезген екі
қасқыр енді күндіз-түні осы үйді қарауылға алып, ақыр соңында ... ... ... ... ... тынады. Бала да өледі, қасқыр да өледі.
Өлтірген — Бостонның өзі. Бұл не? Бұл — ... өз ... ... ... да тіршілік иесі. Олар да өз ұрпағын аман-есен өсіруді ойлайды. Бұл —
бірінші түйінім. Ал екіншісі, екі шығармадағы ең ... ...... ... Оны ... ... ... тәрбиеле, жоқ, бәрібір айналып
келіп қапылыста өзіңе ... Оған ... не? ... ... — табиғаттағы
барлық тіршілік иесінің өзінің өсіп, дамып, өркендеу жолдары бар. Ол күштеп
бағындыруға әрқашан қарсылықпен жауап береді. Сол жолдан ... ... деп ... ... ... ... бір ... пайдалануды
адам баласы ізгі ақылмен ғана жүзеге асыра алады ... ... ... ... өз ойын ... пайымдай алған. Енді ізденуші еңбегін
бағалау үшін сөз рецензентке ... ... сын ... айту. Ізденуші екі шығарманы бір-бірімен
салыстыра отырып талдаған. ... ... ... — адам ... ... келетін іс. Осы тұрғыдан алғанда ізденуші еңбегін мен ... ... сөз ... ... ... шығармадан суреткерлердің жан айқайы нені көрсетіп тұр, оған деген
өз ой-түйінің қандай, ондай жағдайда өзің не ... ... ... ... беру ... ... ... пе Дж.Лондонның «Ақ азу» шығармасі бойынша талдау
жүмысын жүргізеді.
Негізгі мақсаты — адам мен ... ... ... ... ... оның әкеп соғя ... «Ақ азуды» оқи отыры адамдардың
озбырлығына таң қалдый Ақ азу — каскыр ит. Оның ... ит ... ... бар, ... ... ... да үнемі сезініп жүреді. Ол адамдар
қатыгездігінің арасында өседі.
Біз алдымен бірігіп Дж.Лондонның «Ақ азу» ... ... ... ... ... отырып талдадық. Бүл шығарма бойынша қорытынды жасауды
мүғалім ... ... ... бүл — жай ғана ... салған жүмыс емес. Көп
ізденуге тура келді.
Рецензент. Ізденуші өте көп ... ... ... тұр. Ең ... сол —
біз Джек Лондонның «Ақ азуын» орыс тілінде оқып, талдадық. Әрине мүғалімдер
көмекке келді. Ізденуші ең түпкі ...... тек ... ... ғана емес, адамдардың арасынан шығуы қоғамға қауіпті деген пікірді
дәлелдеп шықты.
Оппонент оқушы. Менің ойымша «Көксерек» пен «Ақ азу» ... ... ... ... ... адам мен табиғат арасындағы ең
негізгі қайшылық неде екенін аңғарып, бойлап барып жауап беру ... ...... ... бөлімі бойынша қорғау
жүмысын жүргізеді.
Ізденуші. Мақсатым «Қаталдыққа қаталдықпен жауап» деген түз тағыларының
арасындағы ... ... ... ... ... Мен «Көксеректі» оқып
болғаннан кейін О.Сүлейменовтің ... ... ... ... ... ... Екі ... арасында қандай үндестік бар дегенге
келсек: екеуінде де басты тақырып — ... ... ... ... ... ... ... Адамдар қасқырдың апанын б9зып,
күшіктерін өлтіріп тастап отырады. Қасқыр ... ... ... ... жер ... екі ... өш ... алдарына міндет
етіп қойгандай болады. Осыған қарап ... б9л ... тұз ... аң деп ... да ... сияқты.
М.Әуезовке осындай ауыл өмірінен алынған, оның ішінде түз тағысы қас-қыр
мен адам арасындағы ... ... не ... ... ... ... әңгімесі арқылы жаратылыстағы адам мен
табиғат тендігінің қатынас ... ... ... Бұл ... ... ... ... алып келеді. Бүкіл әлем ... ... ... ... ... ... келіп тұрған
М.Әуезовтің «Көксерегі» адамдарға ұлы бір міндет жүктеп ... ... ... біз ... әлемддік деңгейдегі суреткер деп ... ... мән ... Әлем әдебиетінің құндылықтарымен үндес жазуды
әлемдік деңгей десек, әлем бас иген бұл сияқты шығармалар ... ... ... ... ... балалар әдебиеті.-Алматы,2000.
3.Көксерек әдеби тілінің ерекшелігі.-Қазақ тілі мен әдебиеті,2001,N2.
4.Шалабаев.Б.Қазақ романының тууы мен қалыптасу тарихы.-Алматы,1997.
5.Бегелдин.Ә.Қазақ ... ... ... әдебиет тілі.-Қазақ тілі мен әдебиеті,2004,N47
7.М.Әуезовтың шағармашылығы.-Қазақ әдебиеті,2000,4ақпан.
8. Шалабаев.Б.Қазақ романының тууы мен ... ... ... ... ... ... ... ,
11.Досмұхамбетұлы Қ. Қазақстанның жоғары дәрежелі оқытушылар инсти- туты
(мақала).— Еңбекші қазақ, 1926, 9 ... ... ... ... ... ... әдебиетті 1997, 8, 9 тамыз.
13. Жанай мен Тоғай тілмаштің әңгімесі (әңгіме).—Тілші, 1991, 21 ақпан.
14.Ерғали (Алдоңғарұлы). ... мен ... ... ...... 1996, 3 желтоқсан.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
М.О.Әуезов шығармаларындағы адам мен табиғат тақырыбы64 бет
Әуезов Мұхтар Омарханұлы5 бет
Көксерек9 бет
Мұхтар Әуезов шығармаларындағы ұлттық тәрбие мәселесі7 бет
Полиэтникалық аудиториядағы студенттердің танымдылық іс-әрекеттері55 бет
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
А.С.Пушкиннің “ Капитан қызы ” повесінің қазақша нұсқалары10 бет
Авторлық стиль және мұхтар әуезовтың көркем аудармалары41 бет
М. әуезовтың «абай жолы» романы3 бет
М. әуезовтың «абай жолы» романы жайлы12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь