Мутагенездің жалпы ерекшеліктері, қолданылатын атаулары


Мутагенез (лат «мутацио» - өзгеруі, « генезес » - тегі) әртүрлі физикалық және химиялық факторлардың әсерінен организімде тұқым қуатын өзгерістің мутацианың пайда болу працесі . Мутация - клеткадағы геннің табиғи не жасанды жолмен өзгеруі . Тірі табиғаттағы вирустар микроорганизімдермен бастап жоғары сатыдағы өсімдік , жануар адам барлығы да мутацияға ұшырайды . Жыныс клеткаларымен спораларында пайда болған мутациялар тұқым қуады . Дене клеткаларында болатын (сомалық ) мутациялар тұқым қумайды . Дене клеткаларында мутанта ткані бар өкілдерді мозаиктер немесе химерлер деп атайды . Вегетативтік жолмен көбейетін организімге сомалық мутацианың үлкен маңызы бар. Организімнің табиғи не әртүрлі факторлар әсерінен тұқым қуатын өзгеріске бейімділігі мутабилдік деп аталады. Мутацияға бейім болу көптеген себептерге - организімнің жас мөлшеріне , даму сатысына температурасына генотиптік ерекшеліктеріне байланысты . Гендердің мутацияға бейімділігі бірдей болмайды , оларды стобильді және мутабилді деп бөледі . Жеке гамолгты храмасомаларда орналасқан аллель жұптары бір мезгілде ұшырамайды. Генотиптегі гендер мутацияға жиі ұшырайды. Жеміс шыбынының бір ұрпағында 100 гаметаға бір мутация сәйкес келеді . Тышқанның радиация әсеріне мутабилділігі дрозофиладан жоғары . Маймылдар рентген сәулесіне тышқаннан гөрі 2-3 есе сезімтал келеді . Генетикалық факторларға байланысты болғандықтан мутабилділікті қолдан сұрыптау арқылы арттырып не кемітіп отыруға болады. Қазіргі кезде селексиялық жолмен мутабилділігі жоғары жаңа линиялар шығарылуда . Мутагендер - деп мутацианың жүруіне әсер ететін заттарды атайды . Бұған физикалық әсерлер ( ультракүлгін сәуле , рентген сәулесі нейтрондар, химиялық заттар алколойдтар, нуклейн қышқылдарының аналогтары жатады . мутагендеодің әсері , олардың табиғатына , мөлшеріне әсер ету жағдайына сондай – ақ организмнің генотипіне , даму сатысына және физиологиялық жағайына байланысты . Мутагендер организм өзгеогіштігін к енет жеделдетеді ,бұл селекция жұмысының нәтижелі өтуіне жағдай туғызады .
Мутант – организмнің мутация нәтижесінде алғашқы типіне ұқсамайтын тұқым қуатын өзгеше қасиеттері бар тұлғалары .Мутанттардың селекцияда микроорганизмдердің биохимиялық мутанттарының генетикалық аппаратын зерттеуде үлкен мәні бар .
Мутациялар табиғи жағдайда немечсе лабороториялық жағдайда жануарлар мен өсімдіктерде пайда болады , мұндай мутацияларды спонтанды (lat! « (Спонтаниус»- өздігінен дейді ) Жасанды жолмен әртүрлі мутагендік факторлармен әсер ету арқылы адамның тікелей басшылығымен алынған мутацияларды индукциялық (лат. « индукцио» - қоздыру ) деп атайды .

Пән: Медицина
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Мазмұны.

1.Кіріспе
Мутациялық өзгергішке жалпы сипаттама .

2. Мутагенездің жалпы ерекшеліктері, қолданылатын атаулары .

2.1. Мутацияны топтастыру
2.2. Геномдық мутация
2.3. Хромосомалық мутациялар
2.4. Табиғи және жасанды мутациялар

3. Қорытынды.

4. Пайдаланған әдебиеттер тізімі .

Кіріспе

Мутациялық өзгергіштік көп өзгергіштіктің бір түрі ғана
болып табылады . Тірі организімдердің маңызды қасиеттерінің ең
елеулісінің бірі ұрпақтан - ұрпаққа таралатын өзгергіштің пайда
болуы . Мутация сонымен қатар көптеген апаттың себебі болып
табылады : әртүрлі аурулардың қоздырғыштарының эпидемиясы , қатерлі
ісіктер , тұқым қуалайтын аурулардың пайда болуы . т.б. Сонымен
қатар мутация өсімдіктер , жануарлар және микрорганизімдер
селексиясында қолданылатын көптеген пайдалы өзгерістер береді.
Мутация деген атауды , Мендел заңдарын қайта ашушылардың бірі
голлондиялық ботоник Гуго де Фриз ( 1848-1935) кенеттен пайда
болған тұқым қуатын өзгерістерді сипаттау үшін қолданды.
Негізінде бұл сөздің шығу тегі әріректе жатыр. Көне Рим
имперясында Август патшаның билік етуі заманында ( біздің жыл
сануымызға дейінгі 63-64) сауда орталықтарымен қалалардың
арасындағы байланысты ұйымдастыру үшін пар атты көлік
қолданылған . Жол бойында қалалармен енді пунктерінде ( бекеттерде
жолаушыларға арналған демалатын мансио деп аталатын
сарайлар болған . Бұл мансиолардың ерекше аттары болмағандықтан
олардың орналасқан нүктелері мен бағыттары ғана көрсетілген . Осыдан
барлық европалық тілдерде почта деген сөз шыққан . Осы
мансиолардың араларында мутацио деп аталатын шаршаған
аттарды ауыстыратын бекеттер болған . Міне мутацио деген
сөздің шығу тегі осылай болған .

2. Мутагенездің жалпы ерекшеліктері . Қолданылатын атаулар .
Мутагенез (лат мутацио - өзгеруі, генезес - тегі) әртүрлі
физикалық және химиялық факторлардың әсерінен организімде тұқым
қуатын өзгерістің мутацианың пайда болу працесі . Мутация -
клеткадағы геннің табиғи не жасанды жолмен өзгеруі . Тірі
табиғаттағы вирустар микроорганизімдермен бастап жоғары сатыдағы
өсімдік , жануар адам барлығы да мутацияға ұшырайды . Жыныс
клеткаларымен спораларында пайда болған мутациялар тұқым қуады .
Дене клеткаларында болатын (сомалық ) мутациялар тұқым қумайды .
Дене клеткаларында мутанта ткані бар өкілдерді мозаиктер немесе
химерлер деп атайды . Вегетативтік жолмен көбейетін организімге
сомалық мутацианың үлкен маңызы бар. Организімнің табиғи не
әртүрлі факторлар әсерінен тұқым қуатын өзгеріске бейімділігі
мутабилдік деп аталады. Мутацияға бейім болу көптеген себептерге
- организімнің жас мөлшеріне , даму сатысына температурасына
генотиптік ерекшеліктеріне байланысты . Гендердің мутацияға
бейімділігі бірдей болмайды , оларды стобильді және мутабилді деп
бөледі . Жеке гамолгты храмасомаларда орналасқан аллель жұптары
бір мезгілде ұшырамайды. Генотиптегі гендер мутацияға жиі
ұшырайды. Жеміс шыбынының бір ұрпағында 100 гаметаға бір мутация
сәйкес келеді . Тышқанның радиация әсеріне мутабилділігі
дрозофиладан жоғары . Маймылдар рентген сәулесіне тышқаннан гөрі
2-3 есе сезімтал келеді . Генетикалық факторларға байланысты
болғандықтан мутабилділікті қолдан сұрыптау арқылы арттырып не
кемітіп отыруға болады. Қазіргі кезде селексиялық жолмен
мутабилділігі жоғары жаңа линиялар шығарылуда . Мутагендер - деп
мутацианың жүруіне әсер ететін заттарды атайды . Бұған физикалық
әсерлер ( ультракүлгін сәуле , рентген сәулесі нейтрондар, химиялық
заттар алколойдтар, нуклейн қышқылдарының аналогтары жатады .
мутагендеодің әсері , олардың табиғатына , мөлшеріне әсер ету
жағдайына сондай – ақ организмнің генотипіне , даму сатысына және
физиологиялық жағайына байланысты . Мутагендер организм өзгеогіштігін к
енет жеделдетеді ,бұл селекция жұмысының нәтижелі өтуіне жағдай
туғызады .
Мутант – организмнің мутация нәтижесінде алғашқы типіне
ұқсамайтын тұқым қуатын өзгеше қасиеттері бар тұлғалары
.Мутанттардың селекцияда микроорганизмдердің биохимиялық мутанттарының
генетикалық аппаратын зерттеуде үлкен мәні бар .
Мутациялар табиғи жағдайда немечсе лабороториялық жағдайда жануарлар
мен өсімдіктерде пайда болады , мұндай мутацияларды спонтанды
(lat! (Спонтаниус- өздігінен дейді ) Жасанды жолмен әртүрлі
мутагендік факторлармен әсер ету арқылы адамның тікелей
басшылығымен алынған мутацияларды индукциялық (лат. индукцио -
қоздыру ) деп атайды .
2.1. Мутацианы топтастыру .
Мутацианың түрлерінің топтастырудың бірнеше негізі бар .
А . Геномның өзгеру негізінде :
1. Геномдық мутациалар клеткадағы хромосома санының өзгеруі
2. Хромосомалық мутациалар немесе хромосомоалық қайта құрулар -
хромосомалардың жүйелік өзгеруі .
3. Гендік немесе нүктелік мутациалар - ДНҚ малекуласының белгілі
бір бөлігінде нуклеотиттердің қатар тізбегінің өзгеруі - генонның
өзгеруі .
Б. Гетерозигота күйінде көріну негізінде .
1. Доминантты мутациалар
2. Ресесивті мутациалар
В. Қалыпты табиғи түрінен ауытқу негізінде .
1.Тура мутациалар
2. Крі мутациалар
Г. Туғызу себебі негізінде :
1. Спонтанты, адамның қатысуынсыз табиғи жағдайда пайда болатын
мутациалар .
2 . Индукциалық
Топтастырудың тек осы төрт әдісі генетикалық материалдың
өзгеуін қатал қадағалап , сипаттайды және барлық оқиғаларға бірдей
маңызы бар . Жоғарыда айтылған топтастыру тәсілдері мутацианың пайда
болуын немесе оның фенотиптік көрінісін кез- келген
организімдерде эукариоттарда , прокариойттарда және олардың
вирустарында сипаттайды . Мутацианың топтастырудың кейбір жеке
тереңдеу тәсілдері бар :
Д . Клеткада орналасуына байланысты
1. Ядролық
2. Цитоплазмалық . Бұл жағдайларда ядродан тыс гендерді ескереді .
Е. Тұқым қууы жөнінде :
1. Генеративті , жыныс клеткаларындағы мутациалар
2. Сомалық дене клеткалары мутациалары .
Топтастырудың соңғы екуін эукариоттарға ғана қолдануға болады
ал олардың жыныс немесе дене клеткаларынан пайда болуы
жөніндегі көзғарас тек көп клеткалы эукариоттарға қатысты .

Тұқым қуалайтын өзггергіштің түрлері .
1. Ядролық немесе хромосомалық , ядролардан тыс немесе
хромосомадағы қатысы жоқ цитоплазмалық
2. Хромосомалар санының өзгеруі : полиплойттар , анеуплойдтар ,
гетероплойдтар
3. Генетикалық хабардың өзгеруі : Мутациалар , Рекоминациалар
Мутациалар: Нүктелік мутациалар , ірі қайта құрылулар
Нүктелік мутациалар : Негіздердің түсіп қалуы , негіздердің кіруі ,
негіздердің ауысуы .
Ірі қайта құрылулар : Делециалар , транцлокациалар , инверциалар .
Ақырыеда мутациаларды өте жиі олардың фенотиптік көрінісіне ,
яғни өзгерген жағдайларға сәйкес топтастырады: леталды
морфологиялық , биохимиялық мінездік сезімталдылық ,төзімділік т.с.с.
Бұл мутациаларды топтастырудың шұбалаң түрі болғандықтан
арнаулы әдебиеттерде жиі кездеседі . Жалпы түрде мутация дегеніміз
- генетикалық материалдардың тұқым қуатын өзгерісі . Оның әректіне
белгілердің өзгергенін білуге болады.
Генотип бойынша мутациалардың жалпыға бірдей қабылданған
Топтастыруы бар :
1. Геномдық
2 . Хромосомалық
3 .Гендік
4 .Цитоплазмалық
2.2. Геномдық мутациалар - клеткадағы хромосома санының
өзгеруіне байланысты. Оның пайда болу себептері әр түрлі. Әрбір түр
үшін хромосоманың саны , формасы мен мөлшері жүйелік белгі болып
табылады. Кариотиптің негізгі бірлігі хромосомалардың гаплойдты
жиынтығы , яғни гамолгты хромосомалардың әрбір жұбының біреуі ғана
болады. Мұндай жиынтыққа шоғырланған гендер тобын геном деп, ал
ондағы хромосомалар санын негізгі сан деп атап оны n әріпімен
белгілейді Митозбен мейоз ұрпақтан – ұрпаққа берілетін храмасомалар
санының тұрақтылығын қамтамасыз ететін клетка бөлінуінің аса дәл
механизімі болып табылады . Алайда кейбір жағдайларда
храмасомалардың клетканың бөлінуінсіз екі еселенуінен бұл
миханизім бұзылады . Осының нәтижесінде храмасомалар саны өзгеріп
2n – n әдеттен тыс храмасомалар саны көбейген клеткалар пайда
болады . Гаплойдты жиынтықтары тұтас көбейген организімдердегі
полиплойттар деп аталады . Егер храмасомалар саны гаплойдты
жиынтыққа еселі болмаса ондай организімдерді анеуплойдтар ,
гетероплойдтар деп атайды . Организім клеткаларындағы храмасомалар
санының өзгеруі оның белгілерімен қасиеттерінің өзгеруімен қатар
жүреді сондықтанда оларды геномдық мутациалар деп атайды .
Полиплойдия ( грек полиплос - көп қайтара ейдос - түр )
Өсімдіктермен жануарлар клеткаларындағы храмасомалар санының еселенуі
полиплойдия - деп аталады . Полиплойдия эвалюция працесіндегі
өзгергіштің тұқым қуалауындағы маңызды бағыты . Адам полиплойдияны
селексияда пайдаланады . Дара жынысты жануарларда полиплойдия сирек
кездеседі . Көбіне аскаридаларда қосмекенділерде болады .
Полиплойдия кезінде әрбір храмасома үш триплоидты 4n
тетратриплойдты 5n пентаплойдты т.с .с. еселенген клеткалар пайда
болуы мүмкін . Гоммозиготалы организімнен пайда болған тетратриплойд
та гоммозиготалы болады . Егер жиынтықтың көбейюінде гоммозиготалы
храмасомаларды белгілі бір гендердің әр түрлі алльелдері болса ,
онда түзілетін тетратриплойд та осы гендер бойынша гетерезиготалы
болады . Сомалық клеткалар . еселенген жағдайда бастапқы
полиплойдтық клеткадан дамыған бөлігіне ғана полиплойдты болады да
организім химерлі болып шығады . Егер полиплойдттану зиготаның
бірінші бөлігінде жүрсе , онда ұрықтың барлық клеткалары
полиплойдтты болып шығады . Барлық храмасомалардың меозда
ажырамауы храмасоманың саны редукциаланбаған гаметалардың түзілуіне
әкеп соғады . мұндай гаметаларда храмасомалар жиынтығы бірден
емес , екіден болады. Мұндай гаметалар ұрықтануға қатысқанда
полиплойдты организімдер пайда болуы мүмкін . Полиплойдия организім
белгілерінің өзгеруіне әкеп соғады , сондықтанда ол эвалюциямен
селексияда әсіресе өсімдіктер эвалюциясы мен селексиясында
өзгергіштіктің маңызды көзі болып табылады . Өсімдіктің
полиплойдиялы формаларының клеткаларымен органдарының көлемі
ұлғайып аса іріленуі , сондай-ақ бірқатар химиялық заттар
мөлшерінің артуы гүлдеу жемістеуі мерзімінің өзгеруі байқалады .
Бұл ерекшелік айқас тозаңданатын өсімдіктерде жиі кездеседі .
Жабайы және мәдени өсімдіктер эвалюциясында полиплойдияның маңызы
өте зор. Барлық өсімдіктердің үштен бір бөлігі сондай- ақ кейбір
жануарлар тобы полиплойдия нәтижесінде пайда болған деген
жорамал бар . Полиплойдияның эвалюциясындағы маңызына полиплойдтар
қатары, яғни бір туыстық түрі , негізгі гаплойд саны храмасомаға
қарағанда еселенген эуплойд қатар құруы дәлел болады
Полиплойдтық қатар екі мүшелі және көп мүшелі болуы мүмкін .
Полиплойдты түрлер партеногенездік жолмен көбейетін жануарларда аз
емес . Совет ғалымы Б.Л. Астауров алғаш рет қолдан түт жібек
көбелегінің полплойд түрін алған . Ол осы жұмысиарына сүйене
отырып дара жынысты полиплойд жануарлар түрі табиғатта тікелей
дамымаған деген жорамал ұсынған . Автополиплойдия – Бір түр
геномдарының көбеюі кезеңінде пайда болған полиплойдтарды
автаполиплойдтар деп атайды .Автаполиплойдтар табиғи жағдайларда кез-
келген әдіспен көбейетін организімдерде болады .Әсіресе жыныссыз және
вегетативті жолмен көбейетін түрлері де өте бағалы , өйткені олар
салыстырмалы алғанда өзгеріссіз түрде ұзақ уақыт бойы сақталады
және көбейе алады . Егер диплойдты организім храмасомаларының бір
жұбы белгілі бір ген (Аа ) жөнінде гетерозиготалы иеоз нәтижесінде
гаметалардың екі жұбы болады . Автаполиплойдтар генетикасын
зерттеудің ерекше маңызы бар өйткені олардың ресесивті немесе
доминантты алельдерінің арақатынасы бастапқы диплойдтардағыдай болып
сақталып белгілері өзгереді . Клеткалар көлемінің өсуі көбінде
олардың бір қатар физиологиялық және биохимиялық қасиеттерінің: су
мөлшерінің артуы , космостық қысымның кемуі әр түрлі заттардың
ауксинінің өсу працесін қолдайтын фитогармондар бірқатар
витаминдердің және т.б. өзгеруіне байланысты . Заттар мөлшерінің
өзгеруі қосымша құбылыс туғызады.
Аллополиплойдия - әртүрлі заттарды (түраралық туысаралық)
будандастырудан алынған ұрпақтар геномдарының еселенуінен пайда
болатын полиплойдтарды аллополиплойдтар немесе амфидиоплойдтар деп
аталады . Басқаша түрде будандар полиплойдасы дейді . мысалы
түраралық буданда А және В геномдары қабысатын болса одан
аллотетроплойд ААВВ пайда болады .Әртүрлі храмасомалар жиынтығы бар
түрлері және туыстары шағылыстыру арқылы будандар алынған
будандарды алшақ будандар деп аталады . Алшақ будандар көбінесе
ұрпақсыз болып шығады . Олардың көпшілігі теңестірілмеген болып
шығады, яғни хромосомалардың сны негізге қарағанда еселенбеген
гамета түзеді , сондықтан тіршілікке қабілетсіз келеді . Алайда
мұндай будандағы аналық сондай-ақ аьалық гаметалвардың кейбір
бөлігінде аталық 18 храмасома болады . Бұл гаметаларды
редуксияланбаған деп атайды .
2.3.Хромосомалық мутациялар - хромосошілік және ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Алкандар атаулары
Алкендердің атаулары мен изомерлері
Қазақ әдебиеті сабақтарындағы қолданылатын әдіс-тәсілдерінің жалпы сипаты мен ерекшеліктері
Алкиндердің атаулары мен изомерлері
Телеарна бағдарлама атаулары
Киелі жануарлар атаулары
Жалпы мақсатта қолданылатын зертханалық ыдыстар
GPS жүйесінде қолданылатын ақпараттық технолгияларға жалпы талдау
Фармацевтикалық терминдердің латын тіліндегі атаулары
Арнайы және жалпы мақсатта қолданылатын зертханалық ыдыстар
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь