Антик философиясы жайлы

«Антик философиясы» деген термин мың жылдан аса тарихы бар грек-рим философиясын білдіреді. «Антик» сөзінің латын тілінен аударғанда «көне» деген мағынаны білдіретінін ескерсек, бұл жалпы философиялық ой дамуының бастапқы кезеңін аңғартар еді. Алайда, қалыптасқан дәстүр бой-ынша антик дәуірі тек батыстың көне заманын білдіріп, осы грек-рим әлеміне қатысты айтылады. Ал, хронологиялық шең-беріне келер болсақ, антик философиясы өзінің бастауын б.з.д. VII—VI ғасырдан алып, ал оның аяқталуы б.з. 529 жылы импе-ратор Юстинианның барлық христиандық емес философиялық мектептерді ресми түрде жаптырған датасымен байланыс-тырылады. А.С.Богомоловтың айтуынша оның ішіндегі үш ірі кезеңці айқындауға болады: антик философиясының қалыптасуы немесе Сократпен аяқталатын ерте классика (б.з.д. VII—V ғ.); классикалық грек философиясы (б.з.д. IV ғ.); эллиндік-римдік философия (б.з.д. III ғ. - б.з. V ғ.). Ал Дж.Реале мен Д.Антисе-ри антик философиясы дамуының төмендегідей жетілдірілген жүйесін ұсынады:
Б.з.д. VI және V ғасырлар аралығын қамтитын физис және
космос мәселелерімен айналысқан натуралистік кезең. Мүның
өкілдері қатарына иониялықтар, пифагоршылдар, элеаттар,
физик-плюралистер және физик-эклектиктер жатады.
Адам болмысының мәнін айқындаумен түңғыш айналыс-
қан гуманистік кезең. Бүл кезеңнің басты өкілдері - софистер
және әсіресе Сократ.
Сезімнен тыс әлемнің ашылуы және негізгі философия-
лық мәселелерді органикалық түрде қарастырған Платон мен
Аристотельдің үлкен синтезі кезеңі.
Александр Македонский жорықтары дәуіріндегі эллиндік
мектептер мен пүтқа табынушылық заманы соңына дейін — ки-
низм, эпикуреизм, стоицизм, скептицизм және эклектицизм
бағыттары кезеңі.
Антиктік пүтқа табынушылық дүниетаным ойының діни
дәуірі — неоплатонизм және оның модификацияларының жан-
дану кезеңі.
        
        Антик философиясы
«Антик философиясы» деген термин мың жылдан аса тарихы бар ... ... ... ... ... тілінен аударғанда «көне»
деген мағынаны білдіретінін ескерсек, бұл ... ... ой ... ... ... еді. ... қалыптасқан дәстүр бой-ынша антик
дәуірі тек батыстың көне заманын білдіріп, осы ... ... ... Ал, хронологиялық шең-беріне келер болсақ, ... ... ... ... VII—VI ... ... ал оның ... б.з. 529 жылы
импе-ратор Юстинианның барлық христиандық емес ... ... ... ... ... ... ... оның ішіндегі үш ірі кезеңці ... ... ... қалыптасуы немесе Сократпен аяқталатын ерте классика (б.з.д.
VII—V ғ.); ... грек ... ... IV ғ.); ... ... III ғ. - б.з. V ғ.). Ал ... мен Д.Антисе-ри антик
философиясы дамуының төмендегідей жетілдірілген жүйесін ұсынады:
Б.з.д. VI және V ғасырлар ... ... ... ... ... ... ... кезең. Мүның
өкілдері қатарына иониялықтар, пифагоршылдар, элеаттар,
физик-плюралистер және физик-эклектиктер жатады.
Адам болмысының ... ... ... ... ... ... Бүл ... басты өкілдері - софистер
және әсіресе Сократ.
Сезімнен тыс әлемнің ашылуы және ... ... ... ... ... ... Платон мен
Аристотельдің үлкен синтезі кезеңі.
Александр Македонский жорықтары дәуіріндегі эллиндік
мектептер мен пүтқа табынушылық заманы соңына дейін — ки-
низм, эпикуреизм, стоицизм, скептицизм және ... ... ... ... дүниетаным ойының діни
дәуірі — неоплатонизм және оның модификацияларының жан-
дану кезеңі.
Христиандық ойдың қалыптасуы және грек философия-
сының категориялары түрғысында жаңа дін ... ... ... ... ... ... жаңа ... — философия-ны қалыптастырған
негізгі үш мәдени орталықтың бірі ... ... Оның ... да ... және ... ... жерлерінде байқалған заңдылықтарға сай жүзеге асты.
Бірақ эллиндік ақыл-ойдың дүниеге келтірген жемісінің ... ... ... ... ерекшеліктері болды. Философияның
қалыптасуына ... ... грек ... формалары қатарына, тагы да басқа
халықтардағы сияқты мифология, дін, ... ... ... ... сана және ... даналығы жатады.
Грек философиясы «физис» философтары немесе натурфи-лософтар болған
милет мектебі өкілдерінен (Фалес, Анакси-мандр және ... ... ... ... Олар ... барлық заттардың түпнегізін
іздеумен айналысты, нәтижесінде ... ... ... фи-
лософияның қалыптасуына әкеліп соқты.
Түпнегіз (архэ) - бұл барлық нәрселердің шығу тегін, олар-дың мәнділік
ретінде өмір ... және неге ... ... ... ... Фалес
барлық нәрсенің түпнегізін су деп пайымдаса, Анаксимандр өзі апейрон деп
атаған шексіздік пен белгісіздікті ... Архэ ... ... ... отты атаса, ал Пифагор - сандық ... аса мән ... ... ... ... ... ... және
абстракциялық тұрғыда түсіндіруге ты-рысады. Алайда, су, ауа және ... ... ... үдерістердің бір бөлігі ғана деген
ой туында-мауы тиіс, себебі олар ең ... ... ... байла-
ныстырылады. Бүл шексіз бастаудың қүдіреттілік ... бар, ... ... өмір сүреді және бүзылмайды. Сократқа дейінгі
алғашқы философтар осы ... ... ... ... ... ... мәні ретінде түсіндіргендіктен «на-туралистер» деп
аталадьу Сондықтан Гомер және антик ... ... бұл ... ... ... ... ... Мысалы, Фалес «бәрі қүдайға
толы» деп айтқ-анда барлық нәрсенің өн ... ... ... ... Ал өмір бастапқы болғандықтан, бар тірі нәрсенің де жаны болады
(гилозоизм).
Алғашқы грек ойшылдары әлемдегі ... ... ... ... ... ... (суық пен ыс-тық, құрғақтық пен ылғалдық
және т.б.). Анаксимен барлық өзгерістер мен трансформацияларды түсіндірудің
негізі ретінде өзінің ... ... ... орай ... стихия
түрінде ауаны түпнегіз етіп алғаны белгілі. Ол ... ... ... «сиректелу» үдерістеріне динамикалық себеп принципін енгізгендіктен,
себептіліктің түпкі бастаумен ... ... ... милеттік ақыл-ойдың қатаң және логикалық көрінісін айшықты
түрде көрсетеді. Кейінірек, бүл парадигмаға, иониялық ақыл-ойдың ... ... ... ... ... ... түріндегі түпнегіз —
от ретінде ... ... ... ... Гераклит сонымен қатар,
түпнегіздің универсалды динамизмі тақырыбын онан әрі ... Оның ... бәрі ... ... ... ... осы ағын ... туындайды.
Осыған байланысты Гераклит мынадай терең де ... ... ... ... ... үнемі алмасу ретіндегі қалыптасу идеясы,
олардың ... мен ... ... ... ... бірігуі,
ақиқат пен танымның көп қырлылығы. Гераклиттің дәл осы түжырымдарын ... ... өз ... ... дүниеге келісімен құдіреттілік (Ксенофан) пен ақиқатқа
(элеаттар) қатысты ... бойы ... ... ... өзінің
жаңашылдық күш-қуатын байқатты. Элейден шыққан ойшылдардың жаңашылдығы
былайша сипат-талады: ... ... ... теориясына) өзгер-
ту, өзіндік ... ... ... табу ... «ойлау»), диалектикалық тәсілді енгізу мен пай-далану арқылы
(Зенонның атақты апорийлары) философияда дәлелдеудің қажеттілігі мен оның
тәсілдерін ... ... ... ... ... ... ... заң-дылықтың күш-қуатын бекітетін тәжірибе деректеріне
күмән келтіретін логос позициясын күшейтуге бағытталған.
«Кіші физиктер» немесе физик-плюралистер — Эмпедокл мен ... ... осы ... ... ... ... ... плюралистік концепциялары элейліктердің де, иониялықтардың
да монизміне ... ... Ал бүл үшін ... элемент, немесе төрт
«түбір» ұгымынан өзге біріктіруге және ажыратуға мүмкіндік беретін Махаббат
пен ... деп ... ... ... де ... Анаксагор болса
(Афиныдағы философия-ның дамуы оның есімімен басталады) әлемдегі сан жетпес
сапа-лар мен ... көп ... ... заттардың «үрық-тары»
(гомеомериялар) мен ақыл ... ... бір ... ... арқылы
түсіндіреді.
Бұл мәселені түсіндіруге келгенде ең жүйелі және ... ... пен ... ... әлемнің атомистік картинасы болды. Әлемдегі
барлық өзгерісті, қозға-лысты ... - атом ... ... онан
әрі бөлінбейтін болмыс), бос ... ... және ... ... ... реті мен ... ... ерекшеленеді,
олар сезіммен қабылданбайды, тек ақыл-мен пайымдалады. Элеаттардың
апорийларын игеру ... олар әр ... ... ... ... ... ал ақиқатты түсіну атомдардың өмір сүруін ... ... іске ... дей ... ... да, ... де сақтап қалды.
Демокриттің бүкіл дүниетанымынан байқала-тын атомизм ... ... мен ... ... сан ... себептілік пен
кездейсоқтылық туралы ... ... ... ... ... ... және т.б. данышпан ойларды дүниеге әкелуіне мүмкіндік берді.
Антик философиясы тарихындағы ерекше орынды софис-тер ... ... т.б.) ... Әдетте, оларды теория-лық тұрғыда тұрлаусыз, ақиқатқа
жету жолындағы шынайы-лықтың орнына жеке мүддені ойлаушылар деп және ... ... ... ... ... ... б.з.д. V ғасырдың
екінші жартысындағы Грекия өміріне объективті әлеуметтік, экономикалық,
мәдени дамудың ... ... ... ... табылады. Софистер өз
заманы-ның талабын дұрыс ұғып, оған форма мен ... ... Олар ... ... ... қанағаттанбаған жастардың арасында үлкен
табыс пен қолдауға ие ... ... ... қоса ... ... ... ... Со-фистер дәстүрдің орнына рух еркіндігін жариялап, бүрынғы
әлеуметтік кестені бүзып, оның ... ... ... ал-дыңгы орынға
қойды. Бұл мәдениетті бұрынғыдай тек таңдау-лылардың арасында ғана ... ... ... кеңінен енгізуге жағдай жасады. Полистің тар
шеңберін кеңейтіп, панэллинистік ... ... ... ... ... өлшемі» деген Протагор аксиомасындағы реля-тивизм мен прагматизм
Горгий ... ... ... сөз өзінің шынайылығынан гөрі нандыру
мен сендірудің құралы дегенге саятын теориялық жаңалыққа да әкелді. Сон-
дықтан ... V ... ... ... немесе сендіру өнері «мемлекет
қайраткерінің қолындағы нағыз штурвалға» (В.Иегер) айналды.
Софистер философиялық рефлексияны физис және космос мәселелерінен адам
тақырыбына, оның ... ... ... ... ... ... болып табылды. Со-фистиканың қарастыратын басым тақырыптары этика,
саясат, риторика, өнер, тіл, дін, тәрбие немесе басқаша ... ... ... мәселелер болды. Сондықтан да со-фистер ... ... ... ... ... ... ... софистер адамның бұзылған дәстүрлі өмір сүру тәртібінің орнына
тартымды жаңашылдық ұсына алмады. Мүны іске ... ... ... ... антик философия-сы тарихының «кіндігі», «философияның бел ортасы» деп
те атайды. Сократ та софистер секілді өзінің басты ... адам ... ... ... мәні - ... негізделген белсенділік және
адамгершілік бағдар ұстанған ... ... оның жаны ... ... ... бір мағынада Сократ құндылықтардың дәстүрлі жүйесінде
төңкеріс ... ... ... ... ... ... өз ... игілікке жатпайды, бірақ олар тек ғылым-мен, ... және ... ... ғана ... ... айналады. Сократ бойынша
таным игілікті істің, қайырымды қылықтың қажетті алғышарты («Ізгілік - бүл
білім»). Сократ сондай-ақ бақыттың жаңа ... да ... адам ... да, бақытсыздығының да ұстасы. Сократтың өзі күш көрсетпеу
төңкерісін ... ... ... ... өз ... ... арқылы
да оған мәңгілік өмір сыйлады. Жанды ... ... ... белгілеуі,
та-нымды нағыз ізгілік ретінде, өзін-өзі билей ... ішкі ... ... - оның ... осы ... ... ... етгі.
Сократ философиясынан бастау ала отырып, екі түрлі ба-ғытты ұстануға
болатын еді: бір жағынан білместік принципі («мен ештеңе білмейтінімді ... ... ... шығаруға әкелгендей, екінші жағынан нагыз жоғары
білімге жол ... оның ... ... ... ... ... бір ... қарапайым мораль-дық уағыз ретінде
түсіндірілсе, екінші жағынан платондық метафизикаға кіріспе ретінде
бағаланады; оның ... бір ... ... мен ... ... екінші жагынан ғылым ретіндегі логиканың негізі болып ... ... бір ... ... ... қамалымен шектел-се, екінші жағынан
түтас әлемнің космополиттік кеңістігі ашы-лады. Платон мен сократшылдар деп
аталатындар осындай әр түрлі жолдармен жүрді.
Б.з.д. IV ғасыр ... үшін ... ... ... ... ... Бүл
дәуірде антиктік философиялық ойдың айшық-ты көрінісін беретін екі
философиялық жүйе — Платон және Аристотельдің философиялық жүйелері
қалыптасты. Сократ-тың ең гұлама ... және ... ... ... ... әр ... және әр алуан қырларымен ерекшеленеді. Оның
шығармашылығында философия мифке қайта оралады. Онда миф логосқа
бағынбағанымен, оның ... ... ... ... Әр ... кезеңдерде оның
философия-сындағы метафизика мен гносеологияға, діни проблематика мен
мистицизмге зор ... ... ... ... ... мәні ретінде
оның ауызша диалектикасына, этикалық-саяси проблематикасына баса назар
аударылады. ... ... ... маңызы осы көзқарастардың барлығын
жинақтағанда ғана көрінеді.
Платондық метафизиканың кең ауқымды ерекшелігі, онда жаңа ... ... яғни ... ... ... ... сезімнен тыс, физи-калықтан тыс кеңістіктің ашылуымен
байланысты болды. Пла-тонның дәл осы ... ... ... ... ... саналды және батыстық даналықтың дамуындағы материалдылық және
материалдылық емес, сезімге тән және сезімнен тыс деген айырмашылықтардың
негізін қалады. Осы ... ... ... пен ... өз ... ... емес, тек олардың қүбылысы түрінде ғана көрінеді. Нағыз және
нақты болмысқа заттардың мәнін, ... ... ... ... ие болады. Платонның идея-лар әлемі — бұл сатылы түрде үйымдастырылған
жүйе. Оның ең ... ... ... ... ... ... әлем ... сезіммен қабылданатын ғарыш әлемі мынадай кесте
негізінде пайда болады: үлгі (идеалды әлем), көшірме (физикалық әлеій) және
Жаратушы (демиург) - үлгіге ... ... ... ... мәселесін жанда әуел бастан нақтылық түрінде ұшырасатын
ақиқатты ажыратып алу ретінде қарастырады. Бұл ажыратудың тәсілі сократтық
майевтика ... ... ал ... ... онда жаңа ... ие
болады. Платон өнерді ақиқаттан ауытқу, риториканы ақиқатты мистификациялау
ретінде қарастырса, ал эротика — абсолютке жетудің логика-лық емес жолы.
Платонның адам концепциясы ... ... (жан мен тән), ... ретінде, ал диалектика бетбұрыс ретінде қарастырылады. Жанның
мәңгілігі Платон үшін ең маңызды мәселе болғандықтан метемпсихоз ... ... ... ... ... ... ... інжу-маржаны оның бүкіл ой-толғамдарын
қорытындылайтын «Мемлекет» диалогы болып табылады. Платонның түйіндеуінше,
егер саясаткер философқа айналса ... ... онда ... ... ... ... негізделген шынайы мемлекет қалыптасты-руға
болады. Ал Әділеттілік бүкіл басқа нәрселер соның төңі-регінде айналатын
негізгі өзек болып табылады. Идеалды мемлекетті практикалық тұрғыда
қалыптастырудың ... ... ... ... соң ... ... және «Заңдарында» «барлық нәрсенің өлшемі - Қүдай» деп ... ... ... мемлекеттің формасын табуға үмтылады.
Платондық Академияның ең қабілетті шәкірті Аристотельдің рухани дүниесін
платонизм мен метафизикадан бас тартып, на-турализм мен эмпиризмге бет ... ... ... ... ол ... жолын қайталамай, оның ілімін алға
жылжыта отырып, оның теориясы шеңберінен шыға ... ... ... ғылыми рухы оны тәсілдер дифференциациясына, органикалық синтез бен
жүйелеуге алып келді. Ол философия-лық білімдердің - метафизиканың,
физиканың, психология-ның, этиканың, саясаттың, ... ... ... ... ... классификациялауда Аристотель ең алдымен теориялық ғылымдарға
басымдылық береді, оның ішінде бар-лық ғылымдардың шыңы ретінде ең маңызды
орын метафизи-каға немесе «бастапқы философияға» ... Бүл ... ... ... ... таза қүмарлық, ақиқатқа деген құштарлық. Оның
мақсаты болмыстың төрт себебін зерттеу ... ... оның ... ...... зат-тарды қүрайтын форма (мәнділік, бастапқы
субстанция) және материя. Және метафизиканы тәмамдайтын сезімнен тыс ... — бүл ... және ... ... ... ... қозғаушы.
Аристотель өзінің физикасында сезіммен қабылданатын субстанцияларды зерттей
отырып, оның ішкі сипаттамасы ретінде қозғалысты қарастырады. Оның психоло-
гиясы ... ... ... оның ішіндегі ең терең және
даралығымен ерекшелетіні «Жан туралы» деп ата-лады. Стагирит жанды ... ... ... ... және рационалдық, бірақ оның
алғашқы екі қүрамы барлық жанды заттарға тиесілі болса, тек адам ғана ... ... ... да ... ... ... ғылымдар қатарына этика мен сая-сатты жатқызады, ал
олардың мақсаты бақытқа жету болып та-былады. Этикалық қадір-қасиеттер
«дүрыс үстаным» немесе «шет аралықтардың ортасы» ... ... ... ... өмір мен ... ... ... мемлекеттің идеалын ойлап шығарды.
Мәдениет тарихында Аристотель өз есімімен аталатын дәстүрлі логиканың
негізін қалаушы ретінде де белгілі. Шын-дығында да ол негізін ... ... ... ... бойы ... ... тек
Жаңа заманнан бастап оның екінші белесі, яғни қазіргі математикалық және
символикалық логиканың даму ... ... өмір ... ... ... білімді жан-жақты дамыту филосо-фия мен жеке
ғылымдардың негізгі міндеті болса, ал шығарма-шылық ғылымдардың міндетін
Аристотель өзгеше ... ... ... ... ... мен ... ал ... моральдық түрғыда құмарлықтардан тазартады, рационал-
дылықты күшейтетін эмоционалдық саланы жаңартудың ... ... ... ... де ... сияқты өзінің мектебін — Ликей не-месе
Перипатетиктер мектебін ұйымдастырды. Бүл мектептің талантты түлегінің бірі
— Теофраст еді. Ликей мектебі бүкіл эллиндік дәуір ... ... ... өмір ... ... I ... екінші жартысында
перипатетиктердің бірі Андроник Родосский ұлы Стагирит еңбектерін алғаш рет
жүйелі түрде басылымға дайындады. Бірақ перипатетиктердің ешқай-сысы да өз
ұстаздары ... жете ... ... философия сегіз ғасырға жуық уақытты қамтитын антик
философиясы тарихындағы ең ұзақ кезең бо-лып табылады. Эллиндік дәуір
гректердің саяси ... ... ... ... де үлы өзгерістерге алып
келген Александр Ма-кедонский жорықтарымен (б.з.д. 334-323)
басталады.|«Элли-низм» термині гректердің һеііепіго деген сөзінен шыққан
және ... ... ... ... ... ... білдіреді. Эл-линдену,
А.С.Богомоловтың айтуынша, орасан зор аймақты мекендеген мәдениеті жоғары
дамыған ... ... ... ... ... грек және әр ... ... мәдениеттері өзара байланысып, синтезделуі нәтижесінде
өзіндік өркениетті қалыптастыруы болып табыладьі
Саяси дербестікті жоғалту гректің полистік жүйтсінің дағда-рысымен
сипатталады. Эллиндік монархиялар жағдайындағы жаңа өмір ... ... ... ... ... пен адам ... ескі ... Эллиндік адам енді «азамат» емес, орасан зор империяның арасына
сіңіп кеткен «бағыныштылар» еді. «Варварлармен» салыстырғанда өзін жоғары
қоятын сананың ... ... ... ... ... ... пен ... ара-сындағы тығыз түтастықтың бүзылуы бұл
кезеңде этиканың саясаттан бөлінуіне әкеліп соқты.
, Г"ТСлассикалық грек мәдениетінің эллинизмге өзгеруі тереңдік пен
тазалықтың ... ... ... мөдениетімен синтезделу нәтижесінде
оның интенсивті дамуына жол ашыл-ды. Жаңа мәдени орталықтар пайда болдьг
Пергам, Родос, Алек-сандрия, олардың даңқы белгілі дәрежеде Афиныдан асып
түсті. ... ... ... ... ... ... ... Кітапхананың жүмысымен байланысты фило-логияның қалыптасуы,
математиканың (Евклид), механиканың (Архимед) дамуы, астрономияда
гелиоцентристік төңкеріс ... ... ... ... ... ... ... табыстар, географияның жүйеленуі (Эратосфен),
сипаттамалы жаратылыстанудың, тарихтың, бей-нелеу өнерінің, техниканың
дамуы. Мүның бәрі — ... ... ... ... ... ... да,
сапасы жағы-нан да өзгеше жаңа феноменнің өмірге ... ... ... ... ... ... ... дағдарысын,
деградациясын білдіретін философиялау сипатын айқындайды. Философия бірте-
бірте өзінің шығармашылық сипатынан ... ... ... те ... ... ... назарға этика алынып, адамгершілік
мәселесінде
мынадай сұрақ алдыңғы орынға шықты: әлемнің бұзылып жат-қан тұсында қалай
еркіндікті сақтап қалуға ... ... да ... ... ... бөле ... ... физика және этика), оны бақшаға теңейді,
онда бақ-тың қоршауы - логика, ағаштары - физика болса, ал оның ... ... ... ... ... табылады.
Эллиндік-римдік философияның жалпы дағдарыстық сипа-тына қарамастан оның
мазмұнына ... ... ... ... онда сол заманға тән
қайшылықтардың барлығы да көрініс тапқан.
Эллинизм дәуірінде ең танымал ... ... ... - ... болды.
Оның символы ретінде өзінің атақты «Адам іздеп жүрмін» (тобырлар ... ... ... шам ... ... ... белгілі және ешқандай өркениет
пен ком-фортты мойындамай, өмірін бөшке ішінде өткізген Диоген Си-нопский
кең ... ... ... ... ... ... және тағы ... да ба-қытсыздыққа әкелетін
адамға тән иллюзияларды теріске шы-ғара отырып, халық арасында үлкен
табыстарға жетті. Бақыт-қа жеткізетін кемелдік пен ... ... ...... және автаркия. Бүл үстаным эллинизм дәуірін-дегі өзге
де философиялық бағыттарға тән^
Өзге философиялық ағымдармен салыстырғанда киник-тердің дәуірі аз ... Олар ... ... теріске шығарғанымен, өздері ешқандай
жаңа нәрсе үсы-на алмады. Адамды айуандық бастауға әкеліп тіреу және осын-
дай түрпайы ... ... ... ... ету ... мен ... ... рухани азғындыққа әкелері сөзсіз. Ертедегілер кинизмді
«ізгілікке жетудің қысқа жолы» деп атағаны белгілі, алайда философияда да,
өмірде де ... ... ... ... ... ... III ғасырда өзге де
сократтық мектептер (киренаиктер, мегариктер) өздерінің өмір сүрулерін
тоқтатты.
Эллиндік философияның жарқын беттерінің бірі ... ... ... IV ... соңында ол негізін қалаған «Бақ» мектебі өкілдерінің
философиясы болды. Эпи-кур және оның ізбасарларының философиясы грек филосо-
фиясындағы түбірлі ... ... ... ... Оның ілімінде
канониііа да (ақиқаттың өлшемі және таным ережелері туралы ... ... ... ... ту-ралы ілім) бар, алайда олар этиканың функциясы
арқылы ғана жүзеге асады. Яғни, бұл - ... ... ... ... ... философия негізінде дами отырып, табиғатпен қатар қоғам-дық танымды да
қамтитын энциклопедизм шекарасына үласты.
Римде бүл ... ең ... ... атақты шешен және саясатшы Цицеронның
шығармашылығы эклектизмнің прин-ципсіз және ... ... ... ... ... әсіресе, біртүтас синтетикалық дүниетанымға
деген қажеттілік айқын көрінеді, ал бүл ... ... ... ... ... еместігі басқа әңгіме. Цицеронның мәде-ниет феномені
ретіндегі баға ... ... грек ... рим ... кейіннен
жалпы батыспен байланыстыруында еді. Латын ғүламасының маңызы осы грек ... ... ... ... жасауда, оның тірілтуші және қозғаушы күшінде.
Рим империясының алғашқы ғасырлары әр түрлі дүниета-нымдық ... ... ... дамуымен сипатта-лады. Эллиндік философияға монотеистік
идеаларды ендірудегі шешуші қадамды Александриядан шыққан ... ... ... грек ... иудейлік мифология-мен тоғыса
бастауы байқалады.
Эллинизм дәуіріндегі пұтқа табынушылық даналықтың соңғы бағытының бірі б.з.
III—IV ғасырларында дамыған неоплато-низм ... ... ... ... ... ... Порфирий), Сириялық
(Ямвлих) және Афинылық (Прокл) мектептері болды.
Неоплатонизм өз ... тән ... ... ... сол ... мен адамының әлеуметтік тәжірибесін дәл ұғынып, оны абстракциялық
философиялық формулаларда шебер көрсете білді. Тіл жеткісіз Тұтастық пен
оның ... ... ... іздеу, Тұтастықты абсолюттендіру және
Тұтастық пен материалдық ғарыш, ... мен адам ... ... ... ... ... ... философиялық түрғыда жаңғыртуға
әкелді. Тәнге қатысты барлық нәрселерге қарсы шығу, ... мен ... ... ... беру тек ... ... ғана емес,
бүкіл ортағасырлық теологиялық ой-лауға өзінің едәуір ықпалын тигізді.
Филон Александрийскийдің Көне Өсиетті (Ветхий Завет) грек философиясымен
алғаш ... ... ... ... ... Христиан дінінің
жеңіске жетуі ертедегі гректердің ойлау тәсілін игере отырып, теріске
шығару арқылы жүзеге асты. Бүл ... ... ... антиктік-
христиандықты, ал кейінірек еуро-палық христиандықты даярлады.
Ортағасырлык, батысеуропалык^ философия
Ортағасырлық батысеуропалық философия — дүние-таным дамуындағы өзіндік
ерекшелігі бар кезеңдердің ... Бұл ... ... ой дамуының
тікелей діни-теология-лық шеңбері ішінде, христиандық діни ілімнің
апологетикасы төңірегінде өрбуімен сипатталады. Ортағасырлық батысеуро-
палық ... ... мен ... ... ... ... ... апологеттер, неоплатонис-тер және Аврелий Августин өздерінің
интеллектуалдық ықпал-дарын тигізді. Рим шіркеуі Әулие Августинді ... мен ... ... ... ... діни ілімді
негіздеудегі орасан зор сіңірген еңбегі үшін «әкей» ретінде мойындаса,
көптеген батыстық зерттеушілер оны «батыстық ... ... ... ... ... Ав-густин өзінің «Құдай қаласы туралы» еңбегінде
атақты фор-муласын — «сгесіо иі ІтІеШуат, іпІеШсІо иі сгедат» ... ... сену үшін ... формуласын негіздейді. Бұл «ақыл мен сенімнің
өзара бірін-бірі толықтыру принципі» V— XV ғасырлар аралығын қамтитын Батыс
Еуропаның бүкіл ор-тағасырлық философиялық ойының ең ... ... ... Аврелий Августин Рим шіркеуінің «әкейі» болса, онда Боэций (480—526)
М.Грабманның дәл сипаттамасы бойынша «соңғы римдік және бірінші схоласт»
болып табылады және ... ... ... ... ... ретінде
де (Э. Рэнд) орынды саналады. Боэций антик дәуірінің рухани-философиялық
мүрасын ортағасырлық мәдениетпен байланыс-тырушы, антиктік интеллектуалдық-
философиялық дәстүрдің ортағасырлық руханиятпен сабақтастығын жүзеге
асырушы қуат-ты ... ... ... ... ... ... ... рухани трансляция жасап қана қоймай, ортағасырлық
философиялық ойлау мәдениетіне теологиялық проблематиканың негізгі қаңқасын
да енгізді: универсалийлер мәселесі, тринитарни (Қүдіретті Құдай, оның Үлы
және ... Рух ... ... мәселесі және акциденция.
Боэцийдің айтуынша субстанция — бүл ... ... мен ... ... ... ... Егер ... — заттардың жалпы
негізі болса, универсалийлер —
бұл жалпы атаудың мәні. Олар ақыл-оймен ... ... ... бар және ... өмір ... бейнелейді.
Схоластикалық философияның басталуы И.С.Эриугенаның есімімен байланысты
(810—877). Эриугена өзінің «Табиғаттың бөлінісі туралы» деген жұмысында
әлемдік үйлесімділік тура-лы ... ... Онда ... ... ... бола ... ... үдерісін өзі аяқтайды: «Құдай өзі
таныл-мағанымен өзі жаратқан нәрселерінде ... ... ал ... өзі - ... ... ... философиясының дамуына үлкен үлес қос-қан Ансельм Д' Аоста
(1033-1109) болды. Ол ... ... ... ... ... ... априорлық немесе онтологиялық дәлелдерін негіздейді. Сол сияқты
П.Абеляр (1079—1142) заттардың мәніне сәйкес келетін және сөздердің
мағынасын білдіретін универсалийлер ... ... ... ... (1225—1274) өзіне дейінгі ойшылдардың уни-версалийлер туралы
барлық идеяларын жүйелей отырып орта-ғасырлық схоластикалық ойлауда өзінің
радикалды қадамымен ерекшеленді. Бүл қайта пайымдаудың мәні ... оның ... ... ... негізделді. «Тән туралы ой жан
туралы ойға, жал туралы ой жекелеген субстанция жайлы ойға, ал бүл ой ... ойға ...... Ф.Аквинскийдің кредосы аристотелизмді
христиандық түрғыда қайта пайымдаумен сипатталатын схоластикалық философия
дамуындағы жаңа кезеңді білдіреді. Ол сондай-ақ ... ... ... ... ... - ... діни^ ілім мен перипатетизм.
философиясының, христиандық теоло-гия мен пайда болып келе жатқан
жаратылыстанымның ара-сындағы ымыраға келушілік.
Бірақ бұл компромисс XIV ғасырда Дунс Скот ... ... ... юмизм мен нрмщшщзм.арасын-дағы пікірталасқа Р.Гроссетест (1168-
1253), Р.Бэкон (1210-1294), У.Оккам (1290-1349/50) белсене араласады.
Фомамен салыс-тырғанда ... ... ... ... ... ... бағынышты емес заттар да өмір сүреді. Үғым-дар - бүл
ментальды феномендер. Осы жағдайларды теориялық түрғыда дамыта отырып,
У.Оккам ... ... ... негіз жоқ деген шешімге келеді,
өйткені олар универ-салийлер туралы ойға сүйенеді. Оккам діни мәселелерді
шешу-де Папа сөзінің абсолюттігі туралы тезиске ... ... ... ... жету ... барлық нәрсеге де сын болуы шарт.
Универсалийлерді сынай отырып Оккам филосо-фия мен теологияның ара ... ... ... ... ... ... өз ... бар: тәжірибе арқылы табиғи әлемді зерттеу. Ал
теологияның философиядан ерекшелігі — ол Құдайға бет бұрран және сенімге
ғана сүйенеді.
1.5.
Мүсылман әлемінің философиясы
Мүсылмандық Шығысты ... ... ... ... ... ... ... әлемінің данышпандары ерте грек
ғылымы, философиясымен қатар Алдыңғы Азия, Орталық Азия және ... мен ... ... ... ... ... ... жалғастырған. Егер ортаға-сырлық Батыс Еуропада христиандық дінді
идеологияланды-ру, философиялық интоксикациялау және негіздеу үдерісі жүріп
өтсе, ал ... ... ... VII—X ... ... мен ғылым
өзінің гүлденген кезеңін бастан кешірді. Бұл кезеңде ғылымның мынадай
салалары қарқынды дамыды: тригонометрия, алгебра, оптика, психология, астро-
номия, химия, география, ... ... ... ... білім
салаларының дамуына әл-Хорезми, әл-Бируни, ибн Сина, Омар Хайям және ... ... ... үлестерін қосты. Мысалы, әл-Бируни Жердің өз
осінен айна-лып қозғалуы туралы ... ... ... ... ... ... көптеген өзге әлемдердің өмір сүруі туралы идеялар мен
бірнеше қызықты математикалық идея-ларды ойлап ... Омар ... ... ... ... ... ... жүйелеп, оны
тұңғыш рет гео-метриямен байланыстырды.
Мүсылман әлемінің философтары мен ғалымдары ... ... мен ... дүниетанымдық және теориялық зор ықпалын тигізді. Батыс
мұсылмандық Шыгыс арқылы алғаш рет антик мәдени мұрасымен, сонымен ... ... озық ... ... Бұл ... ... мен философиялық жаңашылдық-тарды, прогресшіл рационалистік
философия мен ғылыми шы-
ғармаларды мұсылман әлемінің ойшылдары араб тілінде жазға-нымен, олардың
біразы этникалық шығу тегі жағынан араб ... ... және ... ... ... әлемі Шығыспен рухани диалогы нәтижесінде ерте грек
дүниесімен қатар, шығармашылдық және жаңашыл-дық идеялар мен ... ... ... ... ... Шығу тегі ... философтар мен
ғалымдар әл-Фараби, Баласағұни, Қашқари, тағы басқалармен ... ... ... ибн ... ... ... әл-Газена, әл-Газали сияқты
ойшылдар мен философтардың есімдерімен та-нысты.
Ислам философиясының бастапқы негізін қалаушылар қата-рына әл-Кинди және әл-
Фараби жатады. Әл-Киндиді ... ... ... ... ... ... Бұл бекер айтылмаған сөз, себебі әл-Киңци мұсылман әлемінің
көпте-ген философтары ішінде шығу тегі ... ... ... Якуб ... ... (800—£79) Басра қаласынан шыққан, жетік білім алған, тек
философ ретінде ғана емес, дәрігер, математик, астроном ретінде де белгілі,
геометрия, ... ... ... музыка салалары бойынша
трактаттар жазды. Әл-Кинди еңбектерінен біздің заманымызға дейін аз ... ... ... ... арналған жұмыстары-мен
қатар, мынадай трактаты белгілі: «Аристотель кітаптарының саны жөнінде және
философияны меңгерудің шарты, бастапқы философия туралы бес ... ... ... болу және ... ... ... туралы
трактаттар». Әл-Кинди жұмыстарының қалған бөліктері туралы оның
замандастары мен ... ... ... әр түрлі тақырыптар
мен үзінділер арқылы білеміз. Оның мұрасының осы үлкен бөлігі X—XI
ғасырлардағы діни реакция тұсында жойылған. ... ... ... ... ... ... ... ақыл-ой мәселесі мен философияның мәнін
анықтау, ғылымдарды клас-сификациялау. Өзінің шығармаларында әл-Кинди
Құдайдың мынадай ... ... 1. ... түпнегіз, барлық нәр-
сенің абсолютгік бастауы реіінде; 2. Құдай мақсатты себеп реіінде; 3. Құдай
кеңістіктегі ... ... және ... мәң-гілік ретінде.
Философтың пікірінше, Құдай материяны, форма-ны, қозғалысты, кеңістікті
және ... ... ... бол-ған нәрсе қозғалыс нәтижесінде өзгереді
және ақыры соңында жойылады, ол нәрсе мәңгілік емес, оның соңы бар. Адамға
ақыл-ой берілгендіктен ол ... ... қана ... өзін ... дүниені
де таниды. Ақылдың көмегімен адам заттар мен құбы-
лыстардың ... ... ... ... үға ... Адам-ның әлемді
танудағы ақыл рөлін анықтай отырып, әл-Кинди ақыл-ойдың төрт түрін және
танымның үш сатысы туралы ... ... ... ақыл ойдың мынадай төрт
түрін ерек-шелейді: активті, пассивті, жинақтаушы, жарғылаушы.
Егер әл-Кинди неоплатонизмге жақындау болса, ал әл-Фара-би X ғасырдағы
Аристотельдің ізбасары ... ... Әбу ... ... ибн ... ... ибн ... әл-Фараби-ат-Турки 870 жылы Сырдария бойывдағы Фараб
қаласында түрік отбасында ... ... ... ... ... ... адам
еді, ол медицинаны, музыканы, математиканы, этиканы, саясат-ты,
психологияны ... ... ... ... ... Аристотельдің
алғашқы комментаторларының бірі. Ол Арис-тотельдің «Категориялар»,
«Герменевтика», «Аналитика. Софис-тика. Поэтика» сияқты шығармаларына
түсініктеме берді. Бірақ әл-Фарабидің дара философ ретіндегі даңқы басым
болды. Ол ... мен ... ... ... бойынша жүзден астам
жұмыстар жазды, оның көпшілігі қазақ тіліне әлі ... ... жоқ. ... ... ... ғылы-ми танып білу мүмкіндігіне сеніп, қоғамдағы
зорлық-зомбы-лыққа қарсы шықты. Ол зұлымдықтың ... жер ... ... бастаудың салтанат құратынын жазып, зорлық-
зомбылықсыз, қанаусыз және ... ... ... жер ... бейбіт және достық қатынастарын идеялық, теориялық түрғыда
негіздеді. Өзінің «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары», «Адамдық
саясат» ... ... ... пен ... мәселелерін қарастырады,
феодалдық қоғамның моральдық және саяси жағдайын, қоғам мен мемле-кет
арасындағы қатынастар мәселесін ... ... ... ... ... ... оған теориялық түсінік береді. Әл-
Фарабидің көптеген философия-лық идеялары батысеуропалық философия идеялары
мен кон-цепцияларының қалыптасуына, ... ... ... ... теориялық ықпалын тигізді. Сонымен қатар оның
идеялары мұсылман әлемінің көптеген ойшылдарының, мысалы, ибн Сина,
Ж.Бадасағұн және тағы ... ... ... да ... мен ғылымның дамуына түркістандық Бұқара-дан шыққан энциклопедист-
ойшыл Әбу-Әли ибн Сина (980-1037) өзінің үлкен үлесін қосты. Ибн Сина әл-
Фарабидің ... ... ... ... онан әрі ... ... идеясы, ақыл-ой туралы идея және т.б. Шығыста ибн
Синаны аш-Шейх ар Райс деп ... ... аш Шейх ... ұстаз, ал ар
Раис — басшы дегенді білдіреді), ал Батыста атақты «Медицина ғылымы
канондарының авторы» Авиценна деген атпен белгілі болды. Ибн Синаның
философиялық ... ... ... ықпалын тигізді. Ибн Сина
надан-дыққа қарсы шығып, ақыл-ой үстемдігі үшін күрескен жан-жақты ғалым
адам болды. Әр түрлі білім салаларындағы ... ... және ... ... әдеби, ғылыми-фи-лософиялық мүрасына орай ибн Синаны
энциклопедист ғұла-ма деп орынды атайды. Ғалымдардың мәліметі бойынша ибн
Сина 450-ден аса еңбек жазған, онан ... ... ... 240-ы ... Синаның тірі кезінде-ақ өзінің философия-лық идеяларын баяндаған «Шығыс
философиясы» және 20 том-нан тұратын «Әділеттілік» деп ... ... ... ... ... да, Батыста да ең танымал оның «Медицина ка-нондары» деп аталатын
капиталды еңбегінде сол заманға орай жоғары деңгейде жүйеленген ... ... ... ... ... мәселелері
қарастырыл-ған. Өзінің философиялық жүйесін ибн Сина платондық ілімнен ... ... ... арқылы құрастырады. Оның жүйесіндегі ғылымдар
классификациясы өз ерекшелігімен қызықтырады. Әбу Әли философиялық білімді
екі салаға бөледі: ... және ... Оның ... егер ... ... ... ... практикалық филосо-фия — игілікке
жетуге ұмтылады. Теориялық философияға ибн Сина физиканы, математиканы, ал
практикалық философияға саясатты, экономиканы жатқызады. Бұл ғылымдардың
барлы-ғын ... ... ... ол ... ғылымға жатады.
Логика - бұл әлемді тану құралы, ол барлық ғылымдарға тәсіл береді. Барлық
ғылымдардың шыңы метафи-зика деп санады ... ол ... ... ... деп ... ... ... теологияның стату-сы
туралы авиценналық шешім ізгі хабарға жол ашады, бірақ әрбір қүндылық
туралы мөселеге толық жауап жоқ.
Газалидің айтуынша ибн Сина ... ... ... ... кейде дінсіздікке жақын жағдайларға дейін барады.
Шындығында, ибн Сина өз жауапта-рында мынадай идеяларға келеді: егер
философия ақыл-ой мәліметіне, дәлелге негізделген ... ... ... ал ... ... сенімге негізделеді. Өзінің батыл және ерек-ше
дара идеялары үшін ибн Сина ... ... ... ... Ибн ... ... ... кезіндегі әл-Фарабидің философиялық
ізденістерінен өз бастауын алатын шығыс перипатетизм бағытын онан әрі
дамытқан заңды жалга-сы болды. ... ... ибн ... ... мен
теоло-гияның ара жігін ажыратқан, олардың статусы туралы ... онан ... ... ... ... ... теория-сында жалғастырды.
Орталық Азиялық әлемнің келесі бір інжу-маржаны — Ба-ласағүн қаласынан
шыққан түрік, ... ... ... ... деп ... ... авторы Жүсіп Бала-сағұн (XI ғасыр). Өлең түрінде жазылған бұл
шығарма 6520 ... ... Оның ... ... ... ... әл-Фарабидің ізгі қала-мемлекет туралы идея-ларын қолдай
отырып, мемлекеттің формасы билеушінің адамгершілік тазалығы мен
асқақтығына, билеуші мен бағы-ныштылар арасындағы ізгілікті ... ... деп ... Өз еңбегінде философ саяси
дағдарыстар тұсын-дағы Қарахандар мемлекеті үшін ... (ол сол ... ... билеушінің идеалды портретін беруге тырысты. Бала-сағүн
билеушіге мынадай ақыл-кеңестер береді: ... ал: ... ... ... ... бар. Соны ...... үзаққа бармассың. Ең алдымен күмістей
тазалықты сақта... Екіншіден — адамдарға әділ заң бер... Және үшіншіден ... ... ... түрік тілінде жазылған «Қүтты білік» еңбегі
сол заман энциклопедиясын білдіреді. Бұл жүмыс этика, саясат ... қана ... ... ... ... түріктердің діни
наным-сенімдеріне байланысты материалдарға да толы.
Қарахан қағанатының гүлденген дәуірінде өмір сүрген гағы бір философ Махмұт
Кашкдри. Ол өзінің 1072—1083 ... ... ... ... ат-тюрк»
(«Түрік тілінің сөздігі») еңбегінде түрік рулары мен тайпаларының тілі,
әдет-ғүрпымен қатар, олардың тарихы мен саяси өмірінен де мол мағлұмат
береді. Ол адамдардың ... ... ... тәрбиенің,
білімнің маңызына назар аударып қана қоймай, рулар арасында-ғы қарым-
қатынасты реттеу мен бекітудегі қуатты тетік ретінде тілдің рөліне де үлкен
көңіл қояды. ... өмір мен ... ... түрік философының
айтуынша ер мінезділік, адалдық, патриотизм және т.б. адамгершілік қадір-
қасиеттер ма-ңызды орын алады. Сонымен қатар, түрік халықтарының бір-
бірімен жақындасуы мен ... ... ... ретінде Қашқари ана
тілінің маңызды рөлін баса көрсетеді.
Философия дамуындағы рационалистік бағыт әл-Фараби, ибн Сина, Баласағүн
есімдерімен қатар, мұсылмандық Шығыстың мынадай ... ... ... арқылы сипат-талады: Закария әл-Рази, әл-Маари, Омар Хайям, ибн
Абдал-лах, ар-Раванди. ... ... ... ... ... ... ... өзге мәліметтер өте аз. Алайда олардың өмірінің
трагедиялық жағдайда аяқталуы ибн Абдал-лах пен ... өз ... ... ... ... рухы мен ... жоғары күш-
жігерінен хабар береді. Бұлар 760 жылы халиф әл-Мансұрдың бұйрығы бойын-ша
еркін ойлары үшін жазаланып, ... ... Ибн ... (724—760) және
Ибн ар-Раванди Әбу-л-Хусейн Ахмед ибн Яхия (827—864) ежелгі грек тілін
білген білімпаздар еді, ... ... олар ... ... ... еврей фило-софияларын меңгеріп, антик және шығыс философтарының
шығармаларын араб тіліне аударды. Мысалы, әл-Мукаффа Аб-даллах
Аристотельдің «Категориялары» мен ... араб ... ... ... Абдаллах пен ибн ар-Раванди бастапқыда мутазилиттер идеялары мен
көзқарастарын мойындаса, кейінірек ар-Раванди шиизмге қызығушылық та-нытып,
ақырында мүлдем ... ... ал ибн ... ... ... ... ден ... Бұл екі философ та исламға күмәнмен
қарап, Құранның қасиеттілігіне күдік келтіріп, оның кейбір жағдайларының
қайшылықтары мен әдеби тұрғыда ... ... ... ... ... мынадай шығармалар туды: «Әл-Адаб әл-Кабир» («Үлы
істер үшін насихат»), «әл-Адаб ал-Сагир» («Кіші істер үшін насихат»). Ибн
Абдаллахпен салыс-тырғанда ... ... ... ... идеяла-
рымен ерекшеленді, ол оның мынадай жұмыстарынан көрінеді: «Китаб ат-тадж»
(«Тәж кітабы»), Аз-Зумурдат» («Маржан тас»), «Ад-Дами» («Төгілген жастар»),
«Албасирет» ... ... ... көп ... ... және ... ... жеткен. Әбу-Бекр Мұхаммед ибн За-кария әл-Рази (латынша аты Разес,
865-925/934) Тегеран ма-ңындағы Рея қаласынан шыққан. Оны замандастары
ғалым энциклопедист ретінде бағалайды. ... ... 184 ... ... ... дейін жеткені 61. Әл-Разидің шы-ғармашылық мұрасы философия,
этика, теология, ... ... ... ... ... ... ... айқындалады. Оның онтология мен гносеоло-
гая мәселелері бойынша идеялары ерекше қызығушылық ту-
дырады. Мысалы, ол онтологияда бес мәңгі бастау туралы идея-ны ... ... рух, ... ... ... және ... уақыт,
міне, осылар әлем өмір сүруінің қажетті алғышарттары болып ... ... ... жан мен тән ... ... ... Және ... ие болғандықтан табиғи құбылыстарды танып-білуге қабілетті. Адам
тірі мақұлық ретінде білімнің қуанышын сезінуге құштар. Адамдар арасында
ақиқатқа жетуге қабілеттілері фи-лософтар болып табылады. ... ... ... ... ... ... ол ... әділетті және олардың
қателіктеріне кешірімді болуы тиіс, себебі әркім ақиқатқа әр түрлі жолмен
жетеді және шамасы келгенше жақындауға тыры-сады. Әл-Рази өзінің ... ... ... тек ... ... ғана ... ... барынша азайтады, ал материалдық әлем өзінің қозғалысында
салыстыр-малы түрде жаратушыдан тәуелсіз және дербес. Әл-Рази өз он-
тологиясының кейбір ... ... ... атри-буттарымен қоса
(кеңістік пен уақыт) жаратушымен тең бір қатарға қояды. ... ... ... ... ... ... ... дін дәстүрлер мен
әдет-ғұрыптар арқасында өмір сүреді, алдауға негізделеді, ... ... ... ... Дінмен осы поле-миканы тағы бір философ өл-
Маари жалғастырды.
Әбу-л ... ... ... ... философ және ақын. Әл-Рази сияқты
Маари де дін алдауға негізделген деп есептейді. Әр халықтың өз діні бар
және өз жолдарын дүрыс бағыт деп ... ... олар ... ал ... көптеген ғасырлар бойы өмір сүріп келе жатқан дәстүрлер мен әдет-
ғұрып-тар арқылы бекітіледі. Дін әдетте надандық пен фанатизм ... ... ... салыстырғанда білімге негізделеді және ғалымдар мен
оқыған адамдар арасында кеңінен таралады.
Мүсылман әлемінің көптеген философтары адам субъек-тивтігінің адамгершілік
қасиеттеріне айырықша ... ... ... ... ... ... адамзатгық маңызды мәселелерді шешу барысында адамның адамгершілік
қасиеттері маңыздылығын алға ... ... ... ... философтарының бұл идеялары жетілген адам туралы идея
қальштасуының алғышарты ... ... ... Олар үшін ... адам ... саналды, оның қылықтары, әрекеті мен позициялары қоғамның рухани-
адамгершілік өміріне ықпал ететін болғандықтан білімділік пен
тәрбиеліліктің көрсеткіші болды. ... ... ... ... сияқты түрік философтары әдепке зор көңіл бөлмесе
керек. Әдеп идеясын суфизм философиясы да басты назарға ... ... ... ... ... және ... ... орын
алатынын ескере отырып, суфизмнің идеялық данагөйлері рухани-адамгершілік
тұрғыда толысу жолын үсынады. Осы парасаттылыққа жеткен ... ғана ... Бүл ... мәні ... ... ... ... әлем мен
оның өзгерістері Қүдайға тән құдіретті сұлулықтың феномені, «әсем тазалық
пен асқақтық» арқылы түсіндіріледі. Сопылардьщ пікірінше, бүкіл дүние қүдай-
мен толық бірегей. Әлем мен адам - ... мен ... ... ... ... ... ... Түтас-тығы теориясы (вахдат
аль-вуджуд) барлық нәрсенің құдай екендігін мойындайды. Барлық бар нәрсе
Мәнділіктің Түтас-тығында бар, демек ол ... Бұл ... ... ... ... ... ол ... жаратушымен, ғашықтар-ды құдай-
құштарымен байланыстырып, ақырында оларды Мәнділік Тұтастығында толығымен
қосылуға алып келеді. «Ана-аль-хакк» — «Мен ...... ... ең ... ... қатарына Қ.А.Яссауи (оның философиялық
көзқарастары туралы мына кітаптан оқуға болады: Қасабек А., Қасабек С.
Искание истины. А., 1998), А.Йугінеки (XI ғ.), Шабу-стари (1320 ж. ... ... ... ибн ... ... ... (XV ғ.),
Әнуар Кдсими (XIV ғ.), Рузбехан Богли (XVIII ғ.) және т.б. жатады. Осы және
тағы басқа суфизм философтары ... тән және ... ... ... ... қана қоймай, рухани жетілген адам туралы, олардың өмірде әділетсіз
мемлекетке, ... ... ... қар-сы түратыны туралы идеяларды да
насихаттайды. Зұлымдыққа белсенді түрде бұзу-қирату тән деп пайымдайды
сопылар, ол жүрегінде қүдайға деген сүйіспеншілігі жоқ адамдарды ... ... ... ... Мұндай адамдар осының ықпалымен әрекет етіп, әр
түрлі қылмыстар мен жамандықтар жасайды. Адамгершіліктің таяздығы, ... ... ... ... адамды Қүдайға деген сүйіспеншіліктен
алшақта-тып, біреудің қайғысы мен қасіретіне бей-жай қарайтын адамға
айналдырады. Мұның бәрі адамның қылығына, ... өз ... ... арам ... ... таяздығы өмірдің барлық қырына,
саясатқа, құқыққа, дінге зиянды әсерін тигізіп, мемлекеттегі
әділетсіздікке, берекесіздікке әкеледі.
Деградациядан, апатиядан, нигализмнен шығатын жол сопы-лардың пікірінше
Құдайға бетбүруда, ... ... ... ... ... ... ... Егер бүл жетілген адам
мүсылман рационалистерінің үғымында мораль-дық-этикалық сипатта болса, ал
сопылар үшін онтологиялық, космологиялық және танымдық сипатта ... ... ... бірі ... ибн ... жетілген адам-ды
дәл осы аспектіде қарастырады. Онтологиялық қырынан ал-ғанда әдеп - бүл
универсалды нақтылық (логос). Онда феноме-налды ... ... және ... ... ... түрі сақталған. «Адамда
әлемдегі бар-лық мәнділік потенциалды түрде жинақталады» (ибн Араби), одан
ғарыштың бүкіл алуан түрлілігі туындайды. Адам-логос — бұл ... ... өріс ... ... ... ... — ға-рыш. Ғарыштың өзі жетілген
адамның бір келбеті ретінде қарас-тырылады. Адамның өзі - әлемдегі ... ... ең ... және ол ... ... ... ... ерекшелігі сонда, дәл осы адамнан абсолют өзін тани алады, дәл
адамда ғана құдайдың барлық ... ... Адам ... ... ғана ... ... қол ... және Тұтастықпен
сүйіспеншілік экстазында қосыла-ды. Сонымен адам гнозисте (танымда)
Түтастықпен өзінің суб-станционадды бірлігше қол жеткізеді, әлемдік
үдерістермен ... ... ... ... ... енеді, әлемдік
бүтіндіктің бір бөлшегіне айналады. Дәл осы жагдайда ғана адам толық
еркіндікке жетеді. Ибн Араби діни төзімділікті уағыздайды. Ол діннің
адамдарға үстемдік ету ... ... ... ... ... ... ... тендігін жариялады. Бұл идея гнозис принципінен келіп
шығады, өйткені гностик өзгелерін теріске шығара отырып, бір ғана наным-
сеніммен өзін ... ... ... ... ... ол ... ... Құдай өзін әр түрлі формада көрсетеді және барлығында да оның
құдіретті ... мен ... ... ... Ибн Арабидің плюрализмі барлық
діндердің тең құқылығын, әрбір адамның жеке сеніміне құқықтылығын
мойындауға мүмкіндік береді. Ибн Арабидің ... ... ... әр ... бірақ оның бәрі ақыры соңында Тұтастықты мойын-дауға
өкеледі. Әралуандылық пен айырмашылықты көре білу және осы айырмашылықтан
Тұтастықты аңғарып, оған ... болу — ... осы ... тән ... Егер
құдайға деген сүйіс-пеншілік жетілген нағыз, шынайы болса, онда бұл
қүштарлық-тың нәтижесінде Құдаймен бірігуге адамның қолы жетеді. ... ... ... ... ... және ... күші болып
табылады, онсыз ешнәрсе де өмір сүрмес еді.
Суфизмнің көптеген идеяларын ... ... ... (1058—1111)
сияқты ірі теологы да қостады. Әл-Газалиге дейін өмір сүрген ойшылдар да,
оның замандастары да мемлекеттік құрылым мәселесін ... өте ... ... ... бірқатар жұмыстарында мемлекетті басқару мәселесінде сұлтанға
ұсыныстар береді, ... ... ... ... ... оны ... ... халифты сынайды. Газали халиф пен сүлтан арқатынасы
мәселесін жан-жақты си-паттап, имамат теориясын ... ... ... ... мен ... өмір сүру ... ... тиіс.
Ол «Философтарды терістеу» деген еңбегінде Фарабиді, ибн Синаны сынап,
оларға «әлемнің ешнәрседен жаратылысы» ту-ралы өз ... ... ... ... ол бүкіл қоршаған әлемге өзінің ықпалын жүргізетін қүдайдың шексіз
еркі тура-лы ойды ... ... ... ибн Синаның ақыл-ой рөлі
туралы позициясымен келіспейді. Мистиктің пікірінше, ақыл-ой тек реттеуші
рөлді ғана атқара алады, ол ... ... ... ... ... мәнділікті ешқашан да аша алмайды. Мәнділікті танудағы жалғыз
тәсіл өзіне-өзі терең бағытталған мистикалық жағдай, сонда ғана мәнділік
ашылады. Бұл мәнділік - ... ... ... ... ... ... ... (трубадурлар
шығармашылығына, францискандық монахтар орденінің әрекетіне, М.Лютердің,
М.Экхарттың, И.Таулердің дүниетанымдарына, Гурджиевтің мистикалық іліміне)
едәуір ықпалын тигізді. Көптеген идеялары ... ... ... ... ой ... үшін ... ықпал етіп,
шығармашылық «субстрат» ретінде қызмет етті.
1.6,
Жаңа заман философиясы
Жаңа заман философиясы мен мәдениетінің да-муына Ренессанс (Жаңғыру) үлкен
ықпалын тигізді. ... ... ... ... ... антик
мәдениетін қайта жаңғырту, жаратылыстанымдық ғылымдардың пайда болуы сияқты
қүбылыстар орын алды. ХҮІ-ХҮІІ ғасырларда жаратылыстанымдық және
математикалық ғылымдар белсенді түрде дами бастады. XVII ... ... ... жаратылыстанымдық ғылымдардың экспериментальдық
негізі қалыптасып үлгерді. Сондықтан философияның ғылым-ға қатынасын
анықтау көптеген философтардың ... ^ ... ... ... ... *£, ... пен Лейбниц, философ-эмпиристерг Локк
және Юм, трансценденталист Кант ... мен ... ... ... ... мәселені шешу-мен айналысты.
Дәл осы Жаңа заман тұсында ғылым алдыңғы орынға шы-ғып, діннің беделі мен
билігі мәдени кеңістіктің жиегіне ... ... ... XVII ғасыр —
бүл ғылыми рациона-лизмнің қалыптасу дәуірі. Ең алғаш рет ... ... ... ... ... негіздеп, әлемге үстемдік ету-де
рационализмді уағыздаған Жаңа заман философтары қатарына ... ... және т.б. ... жаңа ... ... ... прин-циптерін үсынады:
табиғатты зерттеудегі объективтілік;
ғылыми және философиялық әдістің өзіндік қүндылығы;
табиғаттан технологиялық үстемдік;
табиғи әлемді зерттеудің индуктивті әдісі.
Бэконның ... ... ... ... үстемдігін қамтамасыз етеді
және бақытты қоғам қүрудың алғышартта-рын қалыптастырады. Ал ол үшін
философия әлемді тану ... ... ... ... ... қажет. Кедеріілрр түріндегі мүндай идолдар
қатарына ол тектік идолдарды,1 ийцивидтік идолдарды, алаң идолдары мен
театр идолдарын ... Бүл ... ескі ... ... ... Ф.Бэкон адамдарды ағарту мен надандыққа және
стереотипке қарсы күресу бағдарлама-сын ұсынады. Ол үшін ... ... ... құтылып, нағыз танымға жол сілтеуге мүмкіндік
беретін педагогиканы дайындады. Сонымен қатар ол идеалдық ... ... ... ... утопиясын қар-сы қойды. Бэконның
пікірінше адамзат қоғамы өзгеріп отыра-ды және бүл ... ... ... ... қабілеті мен үстемдігі болып табылады. Қоғам алға
жылжиды және тарихты қүдай емес адамның өзі ...... ... Ал бұл ... ... ... ин-дукция теориясы қүрайды. Дәл
осы индукция теориясы адам-ға табиғатқа билік жүргізу үшін қажет ... жөне ... ... адам жаңа ...... ... ... жұмақ
орната алады!
Ағартушылық дәуірі Еуропаның мәдени дамуына үлкен ықпалын тигізді.
Ағартушылық идеялары шенеуніктер мен ... ... және ... ... ... ... Ағартушылық идеялары Батыс Еуропаның
универ-ситеттерінің өміріндегі белсенділіктің артуына, неміс мәде-ниетінің
жоғары өрлеуіне ықпалын тигізді.
1.7.
XVIII—XIX ғасырлардағы неміс философиясы
И.Кант ... ... ... ... ... ... онан әрі жалғастыр-ды. Оның гносеологиясы жекелеген
индивидке басымдылық бе-руден келіп шығады. Эпистемология ... ... ... ... ... ... ... философиясы көмегімен эмпиризмнен (Локк және Юм), рацио-
нализм мен скептицизмнен (Декарт) асьш түсуге тырысады. Өзінің философиясьш
негіздеуді Кант Юммен пікірталасқа түсумен қатар, ... ... ... ... мен дәлел-деулерден де бастайды. Канггың
пікірінше, кеңістік пен уақыт ... тән ... ... ... мен эмпиризмді синезйеуге тырысып Кант та-нымдағы субъекттің
белсенділігін мойындайды. Бұл белсенділік қабілет субъекттің ... ... Және ... субъекпің аддыңда қалай көрінсе, ол
объекттің субъектіге әсерінің нәтижесі емес, бұл жерде объект парасат пен
ақылдың ... ... ... ... ... ... кезкелген таным субъектпен сипатталады, яғни барлық таным
оның ұйымдастырған тәжірибесінен басталады. Субъект объект-ке салған барлық
әсердің формасы бар. Объект туралы тәжірибелік ... біз ... ... ... ... ... Осылай біз себептілік
категорияларының көмегімен жалпымәнді және қажетті формалары негізінде
сезімдік қабыл-дау формасындағы әр ... ... ... ... ... бір ... ... Бұл формалар қатарына кеңістік, уақыт,
себептілік жатады, өйткені олар таным мүмкіндігін қам-тамасыз ететін
алғышарттар болып табылады.
Кеңістік, уақыт, себептілік тәжірибеге дейін берілген, яғни ... ... ... ғылымдарының та-нымдық шарттарына философиялық
рефлексия жасау арқылы
ғана мүмкін болады. Канттың пікірінше, барлық сезімдік әсер-лер ... ... ... танымдық әре-кет аумағына енген сыртқы
нақтылық объект деп аталады, ал танымдық қабілеттің тікелей бағытталған
нәрсесін Кант зат ... деп ... Біз ... ... ... ... нәрселерді ғана тани аламыз. Ал біздің танымдық
қабілетімізден тыс ... ... ... және ... Кант ... деп ... танымның мынадай типтерін айқындайды: аналитика-лық таным,
синтетикалық таным (апостериорлы), синтетика-лық ... ... ... ... Кант тәжірибеге бағынбайтын таным деп
түсіндіреді. Синтетикалық апостериори тәжірибеге бағынышты таным. Ал
аналитикалық априорлы деп ұғымдар арасындағы ... ... ... ... таным типін айтады. Синтетика-лық априорлы
танымға мынадай математикалық пайымдау мысал бола алады: «түзу ... ... ... ең ... қашықтық болып табылады». Канттың пікірінше
математика мен жаратылыстану негізделген ғылымдар болып табылады, ал
олардың пікірлері жалпымәнді және ... ... ... Бұл ... элементтерді белгілі тәртіпке келтіру үшін қолданылатын
формалар барлық субъектке тән. Демек, Канттың піқірінше математика мен
жаратылыстану берік ... ... ... ... теріске шығарып, оның тұжы-рымдары кемшіліктерін
айқындайды, сонымен қатар рационал-дық интуицияға негізделген рационалистік
догматизмді де теріске шығарады. Канттың пікірінше, рационалдық
догматизмнің (метафизиканың) берік негізі жоқ, ... ... ... ... ... ғана ... ... Осы сәттен бастап Кант танымды
сынай бастайды. Ол дәстүрлі рационализмді жалған ғылым деп ... біз ... тек ... ... ғана, оның шеңберінен
шықпай ғана іске асыра аламыз. Ал ... ... ... ... ... ... шығып кетеді, яғни
трансценденттікке иек артады. Бірақ адам «трансценденттік» туралы біле
алмайды, өйткені ол таным шарт-тарынан асып ... ... ... ... Кант екі ... ... 1. Біз
тәжірибе мүмкіндігіміз шекарасынан тыс жатқан нәрселерді сезіммен қабыддай
алмаймыз. Сондықтан трансценденттік біздің танымымыз шекарасынан тыс
орналасқан және ол таныла ал-
майды. 2. ... өз ... ... барысында «растайтын» және
«терістейтін» дәйектер келтіреді. Мұның екеуі де ... ... ... ... ... де, ... де шығарады. Мұндай
«растайтын» және «терістейтін» дәйектеме бірдей мөлшерде дәлелденіп ... ... ... ... ... теориялық тығырыққа
әкеліп тірейді. Кант мүны антиномия деп атайды. Антиномия-лар біздің
трансценденттік туралы ешнәрсе біле алмайтынды-ғымызды көрсетеді. Сонымен,
таным үдерісінде метафизикалық сұрақтар үнемі ... ... ... ... жауап-ты біз бере алмаймыз деп санайды Кант.
Мұндай жағдайда діни ... ... ... ... ... ... ... өмір сүретінін біз дәлел-дей де, теріске шығара да
алмаймыз. Бірақ біздің сенуіміз мүмкін немесе ... ... ... ... орнын діннің ауқымы ішінде қалдырады да, ал дін туралы
білімді одан айы-рады. Ол ақыл-ойдың ауқымы ретінде математика мен ... ... ... Кант ... ... ... сыны» (1781)
еңбегінде сол замандағы жаратылыстанудың ал-ғышарттарын сипаттап, ғылымның
дінге бағынбайтындығын көрсетеді.
Осы ... Кант ескі ... ... ... ... нені
зерттеуі керек екендігі туралы мәселені көтереді. Философияның зерттеу
аймағын ... ... ... Кант ескі ... ... ... ... шектеулі екендігін аңғарды. «Жалпы логиканың» (Канттың тер-
минологиясы бойынша) шектеулілігі, онда пікір мен ойтұжы-рым формаларына
баса назар аударылып, ал ... ... ... ... шығарғанынан
көрінеді. Бүл алдын ала бар білімді өзгерткенімен жаңа білім алуға
мүмкіндік бермей-ді. Бұл логиканы Кант талдау логикасы деп ... ... ... мен ... ... ... оты-рып, танымдағы
пікірдің рөлі мен білім алу туралы мәселелерді зерттей отырып, Кант ...... ... ... туралы ойға келеді.
Жаңа логиканың мәні логикалық фомалардың мазмүндық жағын зерттеу болып
табылады. Бірақ мүндай логика субъект шеңберінен шығып кетеді, яғни
трансценденттік ... ... ... ... ... аймағы
субъекттің объект-ке қатынасын зерттеу болып табылады, басқаша айтқанда та-
нушы субъекттің (адамның) қоршаған әлемге қатынасы ... ... ... логиканы таным теориясы мен синтез-
дейтін жаңа философия ғана шеше алады, ал ескі ... ... ол ... таным теориясы арасындағы байланысты керек етпейтін онтологияға баса
көңіл бөлетін еді. ... Кант ... ... ... ... жалпыга
тән шарт-тарды негіздеу философияның мақсаты деп санады.
Егер ғылымның міндеті ақиқатты негіздеу, философияның ... ... ... ... адамның таным-дық әрекеті формаларын, жалпыға
тән шарттарды негіздеу бол-са, ал моральдың, эстетиканың және саясаттың
мақсатын анық-тау мәселесі ... ... ... ... (1788),
«Пікірлесу қабілетіне сын» (1790) еңбектерінде сөз болады. Кант моральдың
дербес статусын жаратылыстанумен салыстырмалы ... ... ... ... өзіне дейінгі және замандас ойшылдармен
салыстырғандағы ерекшелігі «сен тиіссің» деген нақты нормадан шығуында
болды. Бұл норма ... ... ... ... ... ол тікелей тәжіри-
беден туындамайды. Ол біздің ішкі дүниемізде негізі қаланған және ... ... ... ... ... адам өзінің моральдық
принциптерін тәжірибе жолымен тексере алмайды. Адам ... да өз ... ... ... ... ... сүйенеді. «Сен тиіссің» деген
императив өзге де трансценденталдық формалар — кеңістік, уа-қыт, ... т.б. ... ... ... ... кеткен.
Кант бойынша мораль абсолютті және міндетті. Бұл жағдай-ды негіздеу
барысында Кант табиғи адам мен ақылды адам ара-сында айырмашылық жүргізе
отырып, «субъектке» сілтеме ... Адам ... ... ... ... бекітілген заңдарға бағынады. Ал ақылды бола отырып адам заңдар
фор-масындағы абсолюттік моральдық міндеттерге бағынады. Бұл заңдар дербес
мақүлық ... өзі үшін ... ... бекітіледі. Адам ақыл-оймен
қатар ерікке ие болғаңцықтан, этика ақылды мақұлық ретіндегі ...

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 39 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Антик философиясы8 бет
Антик философиясы туралы9 бет
Антик философиясы туралы ақпарат8 бет
Антик философиясының дамуы12 бет
Антик философия. Софистер4 бет
Антикалық мәдениеттегі философия7 бет
Антикалық философияның даму кезеңдері9 бет
Антикалық әдебиет:түрлі жанрлық салаларының қалыптасуы11 бет
Ежелгі Грекия мен Рим мәдениеті11 бет
Ежелгі дүние философиясы21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь