Сәбит Мұқановтың «Өмір мектебі» романы тілінің лексика-фразеологиялық ерекшеліктері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
I. Шығарма тілінің лексикалық ерекшелігі
1.1 Кітаби фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
1.2 Бейтарап фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
1.3 Ауызекі сөйлеу тіліндегі фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...12
1.4 Қарапайым сөйлеу тіліндегі фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12
1.5 Шығарма тіліндегі антоним, синоним, көнерген сөздер, диалект сөздер, қос сөздер мен варваризмдердің қолданыс ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ..14
ІІ. Шығармадағы көркемдегіш.бейнелеуіш тәсілдер мен символдық сөздердің қолданысы
2.1 Мақал . мәтелдердің, авторлық афоризмдердің ұлттық . танымдық қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...61
2.2 Теңеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .77
2.3 Эпитет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...82
2.4 Портрет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..84
2.5 Концепт ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 87
2.6 Шығармадағы этнолингвистикалық элементтердің қолданысы ... ... ... ... 89
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .94
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..95
Бір тілде қанша сөз болса, солардың тұтас жиынтығын тіл ғылымында лексика немесе сөздік құрам деп атайды. Сөздердің мағынасын, оның жалпы лексикалық жүйедегі алатын орнын, шығу төркінін, қолдану қабілетін, күнделікті қарым-қатынастағы көрінісін, түрлі стильдік мәні мен сипатын тексеретін ғылымды бір сөзбен лексикология дейді. Лексикология сөздерді тілдің қазіргі даму тұрғысынан да, сонымен бірге өткен тарихымен тығыз байланыстыра отырып та зерттейді. Лексикологияның зерттейтін объектісі – сөз. Белгілі бір заттың, оқиға, құбылыстың, қимыл, түр-түстің және тағы басқа ұғымның атауын сөз дейміз.
Сөз байлығы лексика қарастыратын негізгі және күрделі единица. Тілдің сөз байлығына тұрақты тіркестер де жатады. Бұлар замандар бойы біртіндеп туып қалыптасқан, ұзақ дамудың жемісі. Сондықтан лексиканы зерттеу сөздік құрамды тұтас алғанда бір бүтін система деп қарауды міндеттейді. Яғни лексикология жекелеген сөздер тобын емес, тілді қалыптасқан лексикалық жүйесі тұрғысынан қарайды. Тілдің қаншалықты дамып жетілгендігі сөздік құрамдағы сөздердің санымен де, мәнімен (көп мағыналығымен) да өлшенеді. Сөздік құрам неғұрлым бай болса, тіл де соншалықты дамыған болады. Бүгінгі қазақ тілі сөз байлығы жағынан дамыған тілдердің қатарына жатады [1;3].
Қазақ тіл білімінің лексикология саласы 1950 жылдан бастап зерттеліп, осы салада көптеген ғылыми еңбектер жарық көрді. Қазақ лексикасының диахронды-синхронды жай-күйі қазақ тіл білімінде тілші ғалымдар І.Кеңесбаев, Н.Сауранбаев, С.Аманжолов, Ғ.Мұсабаев, К.Аханов, Ә.Болғанбаев, Р.Сыздық, Т.Жанұзақов, Ғ.Қалиев, Б.Хасанов, К.Хұсайын, Б.Қалиев, Н.Уәлиев, Ф.Оразбаева, Ж.Манкеева тағы басқа ғалымдардың еңбектеріне негіз болғандығы белгілі.
1. Болғанбаев Ә. Қазақ тілінің лексикологиясы. - Алматы: Мектеп, 1988. – 146 б.
2. Авакова Р. Фразеология теориясы. – Алматы: Қазақ университеті, 2009. – 290 б.
3. М.Балақаев.Қазақ тілі мәдениетінің мәселелері.Алматы «Білім»,1996. 22-бет
4. І. Кеңесбаев. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. Алматы, 1997. 590-бет.
5. Г. Смағұлова. Фразеологизмдердің түпкі және туынды тұлғалары. «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналы. №3, 1994. 29-34-беттер.
6. Қ.Есенова. Газет тақырыбы атында фразеологизмнің қолданылуы. «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналы. №1, 2007. 87-92-беттер.
7. Г. Смағұлова. Мағыналас фразеологизмдер сөздігі. Алматы, 2001. 6-бет.
8. Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. - Алматы: ҚазАқпарат, 2007. – 355 б.
9. Жалмаханов Ш.Ш. Қазіргі қазақ тіліндегі көп мағыналы нақты түбір зат есімдердің мағыналық құрамы. Фил. ғыл. канд. дисс.- Алматы: 1992.
10. Бельбаева М. Қазақ тілінің омонимдер сөздігі.- Алматы: Мектеп,1988.
11. Болғанбаев Ә., Қалиев Ғ. Қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. - Алматы: Сөздік-Словарь, 2006. – 251 б.
12. Омарова А.Қ., Шыныбекова А.С. Қазақ тілі. - Алматы: Бастау, 2003. –127 б
13. Оразбаева Ф. «Қазіргі қазақ тіліндегі сын есім синонимдер». – Алматы: «Мектеп» баспасы, 1988. – 128 бет.
14. Ф.Ш.Оразбаева, Г.Сағидолда, Б.Қасым, А.Қобыланова, Қ.Есенова, Ұ.Исабекова, Қ.Қасабек, Ж.Балтабаева, Қ.Мұхамади, Р.Рахметова, Ж.Көпбаева «Қазіргі қазақ тілі»: Оқу құралы. – Алматы: «Print-S» баспасы, 2005. – 535 бет.
15. Байзақов С. Синонимдер сөздігі. - Алматы: Арыс,2007. – 617 б.
16. А.Салқынбай «Қазіргі қазақ тілі»: Оқу құралы. – Алматы: «Қазақ университеті», 2008. – 340 бет.
17. Т.Жанұзақов «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі». – Алматы: «Дайк – Пресс» баспасы, 2008. – 968 бет.
18. «Алаштың» тілдік мұрасы: Мақалалар жинағы./Құраст.: Шүкірұлы С., Тілешов Е.-Алматы: «КИЕ» лингвоелтану инновациялық орталығы, 2009.-364 б.
19. « Қазақ диалектологиясы» Ғ. Қалиев, Ш. Сарыбаев, «Мектеп» баспасы, Алматы-1979 (204 бет).
20. Есенбай А. З. «Сыр қөңірі жазушыларының тіліндегі жергілікті қолданыстар», Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындаған диссертациялық автореферат.
21. «Академик Ш. Ш. Сарыбаев және қазақ тіл білімі мәселелері» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция.-Алматы: Дайк-Пресс, 2005. -794 бет
22. Диалектологиялық сөздік. - Алматы: Арыс, 2007.- 800 б.
23. Ысқақов А. «Қазіргі қазақ тілі». – Алматы: «Ана тілі» баспасы, 1991 ж. – 107 бет.
24. Қайдар Ә. Халық даналығы. - Алматы: Толғанай, 2004. – 560 б.
25. Қанапина С.Ғ. Қазақ тіліндегі мақал мәтелдердің танымдық бейнелілігі (Ғ. Мұстафин, С. Мұқанов шығармалары негізінде). - Қостанай: ТОО «Центрум», 2010.- 180 б.
26.Ж.И.Исаева ‟Дүниенің паремиологиялық бейнесі (лингвомәдениеттанымдық аспект)” Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация авторефераты, Алматы – 2007. – 29 бет.
27. Т.Қоңыров «Қазақ теңеулері» – Алматы: «Мектеп» баспасы, 1978. – 192 бет.
28.А.Д.Есқараева «З.Шүкіровтің поэзиялық шығармаларындағы метафоралық қолданыстар» Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация авторефераты, Астана – 2002. – 30 бет.
29. К.Қ.Есіркепова «1960 – 1980 жылдардағы әйел – ақындар поэзиясының тілі (Ф.Оңғарсынова, М.Айтқожина, А.Бақтыгереева, К.Ахметова шығармалары негізінде)». – Қостанай. ТОО «Центрум» , 2010. – 153 бет.
30. С.Мақпырұлы «Адамтану өнері». Алматы: «Арыс» баспасы, 2009. – 214 бет.
31. Жиренов С. А. XV-XIX ғ.ғ. ақын жыраулардың «өмір-өлім» концептісі. автореферат. – Алматы, 2007. - 30 б.
32. Атабаева Н.С. Қазақ тіліндегі диалектілік лексикологияның этнолингвистикалық негізі.автореферат. – Алматы, 2004. - 48 б.
33. Ислам Айбарша. Ұлттық мәдениет контексіндегі дүниенің тілдік суреті. Фил. ғыл. докт. дисс. авторефераты. - Алматы, 2004. - 51 б.
        
        Қазақстан Республикасының Ғылым және Білім министрлігі
Курстық жұмыс
Сәбит Мұқановтың «Өмір мектебі» романы тілінің
лексика-фразеологиялық ерекшеліктері
Ғылыми жетекші:
Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
..............................................3
I. Шығарма ... ... ... ... ... ... фразеологизмдер
............................................................................
10
1.3 ... ... ... ... ... ... тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... диалект сөздер,
қос сөздер мен ... ... ... ... тәсілдер мен символдық сөздердің
қолданысы
2.1 Мақал – мәтелдердің, ... ... ...... ... ... ... тілде қанша сөз болса, солардың тұтас жиынтығын тіл ғылымында
лексика немесе сөздік құрам деп ... ... ... оның ... ... ... ... шығу төркінін, қолдану қабілетін,
күнделікті қарым-қатынастағы көрінісін, ... ... мәні мен ... ... бір ... лексикология дейді. Лексикология сөздерді
тілдің қазіргі даму ... да, ... ... ... ... ... ... та зерттейді. Лексикологияның зерттейтін объектісі –
сөз. Белгілі бір заттың, оқиға, құбылыстың, қимыл, ... және ... ... ... сөз ... байлығы лексика қарастыратын негізгі және ... ... сөз ... тұрақты тіркестер де жатады. Бұлар ... ... туып ... ұзақ ... ... ... ... сөздік құрамды тұтас алғанда бір бүтін система деп қарауды
міндеттейді. Яғни ... ... ... ... ... ... лексикалық жүйесі тұрғысынан қарайды. Тілдің қаншалықты дамып
жетілгендігі сөздік құрамдағы сөздердің ... де, ... ... да ... ... ... ... бай болса, тіл де
соншалықты дамыған болады. Бүгінгі қазақ тілі сөз байлығы жағынан ... ... ... ... тіл білімінің лексикология саласы 1950 жылдан бастап зерттеліп,
осы ... ... ... еңбектер жарық көрді. Қазақ ... ... ... тіл ... ... ... ... С.Аманжолов, Ғ.Мұсабаев, К.Аханов, Ә.Болғанбаев,
Р.Сыздық, Т.Жанұзақов, Ғ.Қалиев, ... ... ... ... ... тағы ... ... еңбектеріне негіз болғандығы
белгілі.
Курстық жұмыс тақырыбы - Сәбит Мұқановтың ... ... ... ... ... мақсаты – Сәбит Мұқановтың «Өмір мектебі» романы ... ... ... ... ... қос сөз, ... сөз, синоним, антонимдердің қолданылуын,
варваризм, диалект сөздердің қолданылу аясын және ...... оның ... теңеу, ... ... ... ... шығармадағы қолданылу ерекшеліктерін
анықтау.
Жұмыстың міндеттері:
Осы мақсатқа жету ... ... ... ... ... ... лексика-фразеологиялық ерекшеліктерін таба білу;
2) Шығармадан мақал-мәтелдер, афоризмдерді ... ... ... ... Шығармадан синоним, антонимдерді, қос сөздерді, қарапайым ... ... ... ерекшеліктерін табу;
4) Шығармадан эпитет, теңеу, қайталама, кейіптеу, метафора, синекдоха тағы
басқа көркемдік ... ... ... стильдік қызметіне тоқталып,
талдау, ерекшеліктерін анықтау.
Жұмыстың нысаны – Сәбит Мұқановтың «Өмір мектебі» ... І ... ... ... ... мақал-мәтелдердің, авторлық ... ... ... қос ... көп қолданылуы.
• Шығармада «өлім» концептісінің қолданылуы.
Жұмыстың құрылымы – кіріспеден, ІІ ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігі
Қазақ тіл білімінде фразеологизмдердің зерттелу жайы
Тіл - ғасырлар жемісі, халық мұрасы, ұлттық қазына. Халық ... ... ұлы ... сыры ... тіл арқылы
жетеді. Ұлт мәдениетінің негізгі көрсеткіші - көркем әдебиеттің де ... ... оның тілі ... ... Ал осы ... ... ... түсетін сөздік қордың ауқымды бөлігі - ... әлем ... XXI ... ... ... ... әдеби тілдің фразеологиялық қорын зерттеудің ... ... ... да өз ... бар.
Тілдегі фразеологизмдер - тілдік бірліктердің ішінде аккумулятивтік
қызметі ерекше ... ... ... ... ... болып, дамып,
қалыптасқан, әдеби тіл дамуы кезеңдерінің өзіндік ерекшелігін айқындайтын
тілдің ажырамас бір ... Әр ... өз ... ... ... қорынан қажетін алады да, өз кезегінде әдеби тілдің дамуына
үлесін қосып отырады.
Ғалым Р. Авакова ... ... атты ... ... анықтама береді: «Тілдің бейнелігін, байлығын
арттыра түсетін сөздік қордың ... ... ... ... тілдік
бірліктер - фразеологизмдер. Фразеологизмдер - халықтың ... ... өмір сүру ... ... және саяси көзқарастары мен өзгерістерінің және т.б, айнасы»
[2;15].
Мағынасы жалпыға белгілі, грамматикалық байланысы жағынан бір ... ... ... айналған тұрақты сөз тіркестерін тіл білімінде
фразеологиялық орам немесе фразеологизмдер деп ... ... ... ... ... ... ... ойға қатынасына қарай фразалық («қара қылды қақ жару») және
идиомалық («көз қырын ... деп ... ... [3; 22 ... ... тән ... ... тілдік единица ретінде жұмсалады;
2.Жалпыға бірдей танылған қолдану заңы болады;
3.Мағына бірлігі сақталады;
4.Екі сөзден кем болмайды.
Фразеологизмдердің ... ... ... ... Олар ұзақ ... нәтижесінде ғана тұрақтылыққа ие болды. Жалпы фразеологизмдерді
басқа ... ... ... ... белгілері деп зерттеушілер
мынадай үш негізге сүйенеді:
1. ... ... ... ... ... сөздер
бастапқы мағынасынан түгел немесе ... ... ... ... ... тіркес тек біртұтас мағына береді).
2. тіркес тиянақтылығы (белгілі фразеологизмнің ішіндегі сөздер
бір-бірімен ... ... ... орын ... нық ... ... да ... бір шақ тіркесу өз қалпын сақтайды).
3. қолдану тұрақтылығы (белгілі фразеологизм әрдайым ... ... ... ... ... ... [4; ... қай-қайсысы болмасын бәріде ең алғаш ... тілі ... ... Сондықтан олар өмірдің барлық саласын
қамтып, ішкі мазмұны ... өте бай ... ... ... ... ара ... өмір тануын білдіреді.Фразеология өз
алдына бөлек лингвистикалық пән ... ... ... ... ... ... ... топтастырады және жасалу
жолдарын, даму заңдылықтарын зерттейді.Тұрақты сөз ... ... ... тіл ... ... ... бірі ... зерттеліп
жүр.
Қазақ тіл біліміндегі фразеологизмдерді жинақтаған ғалым
Гүлдархан Смағұлова фразеологизмдерді 5 стильдік қабатқа бөлген:
1. кітаби ... ... ... ... ... ... қарапайым сөйлеу тіліндегі фразеологизмдер;
5. қарапайым дөрекі-сөйлеу тіліндегі фразеологизмдер.
Сонымен ... ... ... ... ... ... ... түрге бөлуге болады деп көрсетеді:
1.Грамматикалық құрылысы дұрыс, құрамы толық, тура мағынадағы еркін
сөз тіркестерін ауыспалы мағынада қолдану арқылы ... ... ... Мысалы, «айы оңынан туу-жұлдызы оңынан ... ...... астынан» т.б.
2.Фразеологиялық мағынасы сәл көмескіленген, ауыспалы мағынада
қолданылған еркін тіркестер варианттары: «домалақ арыз» - «домалақ хат» ... ... ... ... ... - «іргесін аулақ салу».
3.Тұрақты сөз тіркестерінің әр компоненті жеке ... ... ... ... ... ... жанжал қылу, дау
салу, шатақ шығару.
4. Вариант ... ... ... ... мысалы: жаны
ұстараның үстінде ...... ... ... деген
фразеологизмдермен қоса, кейде ... ... жоқ, ... та ... ... немесе бір семантикалық бірліктен туатын компоненттер
вариант ... ... шашы тік ... - тұла бойы тік ... «ауызыңа қан
толсын» - «ауызыңа құм құйылсын».
5. Бірде фразеологиялық ... пен ... ... ... ... ... ... кейде вариант аталып жүрген
(гибрид) ... ... ... ... ... ... әр түрлі
фразеологизмдер жатады. Мысалы, сенімді ақтау – ... ... ала ... – ала ... ... ... ... – аумалы-төкпелі дүние;
бағыт беру – бағыт сілтеу; бой тасалау – бой жасыру т.б. [5; 29].
Ахмет Байтұрсынов ... Тіл ... ... аға ... Қ.Есенова қазақ газеттері тақырыптары атауындағы фразеологизмнің
қолданылу ерекшеліктеріне талдау жасай келе, оларды төмендегідей үлгіде
топтастырады:
1. Бір ... ... сөзі ... ... ... ... ... найза («Жас алаш» ... ... ... ... ... ... өлең жолын ықшамдау арқылы
жасалған трансформация деп көрсетеді т.б.
2. Бір сөзі ... ... ... ... ... ... ... бар таласы («Ег. Қазақстан»,
06.01.04.). Білімге әркімнің-ақ бар таласы («Ег. Қазақстан», ... ... бар ... ... ... ... Бұл үш мысал Абайдың
«Өлеңге әркімнің-ақ бар таласы» деген өлең жолындағы бір ... ... ... ... Бірнеше тәсілмен түрлендірілген құрақ ... ... де қан ... ... ... 12.02.04.) тіліміздегі «Бөрінің
аузы жесе де қан, ... де қан» ... ... «Дымды түсінбейтін
депутаттар» («Түркістан», 02.06.05.) «Ымды түсінген дымды түсінбейді» деген
мәтелдің негізінде ықшамдалып өзгертілген қолданыс деп көрсетеді [ 6; ... ... ... сөздігі» еңбегінде «Әрбір жеке
адамның өзіндік қабылдауынан туатын сезімдік «дүние ... ... ... қарағанда фразеологизмдердегі эмоция мен экспрессияда
анағұрлым ... ... ... (7/6). Осы тұрғыдан алғанда
фразеологизмдердің тілімізде ... орны ... тіл ... ... ... ... ... сөздік жазған ғалым Гүлдархан Смағұлова. Ғалым Гүлдархан
Смағұлова фразеолгизмдерді 5 стильдік қабатқа бөлген:
1. кітаби ... ... ... ... тіліндегі фразеологизмдер;
4. қарапайым сөйлеу тіліндегі фразеологизмдер;
5. қарапайым дөрекі-сөйлеу тіліндегі фразеологизмдер.
1.1 Кітаби фразеологизмдер
Кітаби фразеологизмдер жоғарғы стилистикалық бояу ... әр ... реңк тән. ... фразеологизмдер сөйлеу тіліне
салтанаттылық реңк беріп, көбіне әдеби тілді көрсетеді.
Шығармада кездесетін кітаби фразеологизмдер:
1. Анау отырған біздің ... да, деді ... жас бір ... ... аузы мұрнынан шығып отыр, оған ... Әлгі ... ... бірдемеге қолғабыс тигіз десең, іштегі баласына ... ... ... етеді (11 бет).
Бұрау басын сындыртпайды – еш ... ... ... туралы
айтылады) [8;73].
2. Өкпемен Жаманшұбарға көшіп кеткеннен кейін, бір жаз ат ізін ... ... ... қарай іздеп кеп, Мұқанмен жыласып көрісті де, сол
қыста ат ізін суытпай қайта-қайта ... ... ... ... өз
қасына көшіріп алып кетті (73 бет).
Ат ізін салмай – қатынаспады, хабарласпады, хабарсыз кетті.
Ат ізін суытпай – жиі-жиі ... ... көп ... ... ... ... ұйып ... қашып шығып, жұрт алдында масқара қылған
жоқпын ба ол үйді (96 бет)?
Сүттей ұйып – қалқысыз ... ... шын ... ... түсе ... ... ол қадірсіз екен: сол үйдің отымен кіріп, күлімен шығады екен,
құлқын сәріден тұрғаннан тас қарайғанша тізе бүкпей, ... де ... ... ... ... екен (101 ... кіріп, күлімен шығады – бар үй бейнетін, түз бейнетін ... ауыр ... ... ... ... ... қарай, оны теңдікте ұстаса да бір сәрі ғой, олай емес
екен: «отырса опақ, тұрса ... ... оның ... де ... ... мен бәйбішесі Қанапияға жақпайды екен (101 бет).
«Отырса опақ, тұрса сопақ» - кемітіп-мінеп ... ... ... ... де мін таба берді [8;234].
6. Сағат дегенің биенің бір-ақ сауымындай уақыт қой (117 бет).
Биенің бір-ақ сауымындай уақыт – ... екі ... ... бір ... ... ... ... біз сияқты бай кісі емес, кедей кісі, - «қысқа ... ... жүр де (126 ... жібі ... келмей» - жоқтық көп нәрсеге ерік бермейді деген
мағынада. ... ... ... ақшаң, мұқтажыңның біріне жетпейді
[8;208].
8. Соныңды жат елде де істесең, сүйекке таңба түсіресің (172 ... ... ... – 1. ... бір ... ... бір ... арына дақ түсірді деген мағынада айтылады. 2. Үлкен ар-намысқа
тиді, мін болды ... ... ... сөзі ... деген мағынаны білдіреді. Бейтарап
фразеологизмдер ауызекі сөйлеу стилінде де ... ... ... қосымша бағалауыштық қасиеті қолданылып жүре береді.
Шығарма тілінде кездескен бейтарап фразеологизмдер:
1. Денесінде сүлік жүргенін көрген ... бала жан ... ... ... жер ... бақырса, жүректі бала қанға тойғанда ... ... ... ... қалған сүлікті жабысып тұрған жерінен
жұлып алады да, басынан бір қолымен ... ... бір ... ... ... ... сығады (33 бет).
Жанын қоярға жер таппай – ... ... ... түсті, жек
болды, жаны көзіне көрінді, әбден қинлды [8 ;105].
2. Ересектеу балалар ... ... ... бала неге ... – десе:
- Оның күні туған жоқ, - дейді Шәйін ... ... ... ... күн? – деген сұрауға ол кейде күмілжіп, ... ... ... ... ... ... болады» -деп, ол заманды
сипаттай бастайды (72 бет).
«Қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған заман болады» - ... ... ... [8;188].
3. Бірақ ол қадірсіз екен: сол үйдің отымен кіріп, күлімен шығады ... ... ... тас ... тізе ... ... де ... тиыштықсыз істей береді екен (101 бет).
Отымен кіріп, ... ... – бар үй ... түз ... ... ауыр ... көтерді [8;234].
4. Сонша еңбегіне қарай, оны теңдікте ұстаса да бір сәрі ғой, олай ... ... ... ... сопақ» дегендей, оның жүрісі де қылығы да
Сүлеймен мен бәйбішесі Қанапияға ... екен (101 ... ... ... ... - ... бітті; жүріс-тұрысымды
жақтырмады; қалай етсем де мін таба берді [8;234].
5. Соныңды жат елде де істесең, сүйекке ... ... (172 ... таңба түсіресің – 1. Тұтас бір әулеттің, тұтас бір ... ... дақ ... ... ... ... 2. ... ар-намысқа
тиді, мін болды [8;263].
6. Денесінде сүлік жүргенін көрген жүрексіз бала жан ... ... ... жер таппай бақырса, жүректі бала қанға ... ... ... ... быртия қалған сүлікті жабысып тұрған жерінен жұлып ... ... бір ... ұстап тұрып, бір қолының саусағымен сүлікті созып,
денесін сығады (33 бет).
Жанын қоярға жер ...... ... ... ... жек
болды, жаны көзіне көрінді, әбден қиналды [8 ... ... ... тіліндегі фразеологизмдер
Ауызекі сөйлеу тіліндегі фразеологизмдер күнделікті тұрмыс
тіршілігімізде, сөйлеу ... ... ... ... ... ... тұрақты тіркестер.
1. Денесінде сүлік жүргенін көрген жүрексіз бала жан даусы шығып, жанын
қоярға жер ... ... ... бала ... тойғанда тұрқы қысқарып,
денесі жуандап, быртия қалған сүлікті жабысып тұрған жерінен жұлып ... ... бірі ... ... ... бір ... ... сүлікті созып,
денесін сығады (33 бет).
Жанын қоярға жер таппай – әбден мазасызданды, әбігерге түсті, ... жаны ... ... ... қиналды [8 ;105].
2.Көңілім осылай тасып жүргенде, бір ... ... ... ... ... ... Зәрем ұшып кетті. Не істеуді білмедім (83 бет)...
Зәрем ұшып ...... ... ... ... ... қашты, көзі қас
төбесіне шықты [8;127].
3.Етігімді ауылдағы етікшіге ұлтандатуға апарып бергенмен кейін, манағы
қылығыма бетімнен отым шыққандай мен ... асқа ... ... (184 ... отым ...... қатты қысылды, ұялды [8;67].
4. Көп үйлі, әлденеше көшелі ... ... ... ... ... ... ... бұл көлдің түрі өгіздің имейген сыңар мүйізше ұқсайды
(214 ... ... - көп, мол ... мағынада [8;275].
1.4 Қарапайым сөйлеу тіліндегі фразеологизмдер
Әдеби тіл нормасына сай келмейтін ... ... ... ... дейміз. Алайда, бұл тұрақты
тіркестер әдеби тіл ... ... ... ... ... ... тілінде кездеседі. Осы фразеологизмдер арқылы кез келген
жазушы кейіпкердің бейнесін ашу үшін ... ... ... жағдайын, өскен ортасын көрсету мақсатында қолданылады.
Шығармада кездесетін қарапайым фразеологизмдер:
1. Жалшылармен бірге ... мен, ... ... ... ... ... ... бірге жүрем... Өйтпейін десем, Бізәләң «арам тамақ»
деп көзге шұқиды (95 бет).
«Арам тамақ» - еңбексіз ... ... ... ішер ... туралы
айтылады [8;28].
2. Мені мыти ұстаған және боқтай сөйлеген қалпына ... ... ... ... деп ақ тұр ем, сыр ... ... білгендей Махмет
қатаң үнін жуасытты (104 ... енді ... ... - ... тап ... ... ... салды [8;257].
3. Малға іші тар ит болушы еді Тортай (158 бет).
Іші тар – қызғаншақ, біреудің болғанын көре ... ... ... арты ... ... ... ... игілігіңе
мінбессің »,- деп назаланып аттанады.
- Сілесі қатты иіп болмағай да!- деді Таспай (194 ... ...... шаршады, қажыды, дәрмен, қуаты бітті [8;266].
С.Мұқановтың ұлттық тілдің бай ...... ... ... әр ... ... тұтас мәтінін мәнерлі, өткір шебер тілмен
өрнектеген және оларды белгілі бір ... ... ... ... ... ... тіл ерекшеліктерін, фразеологизмдерді өз
мәнінде, өз қалпында жұмсаумен қатар, бастапқы мәніне қосымша реңк кіргізіп
түрлендіреді де, ... ... ... ... ... ... талдау барысында: 22 фразеологизм табылып, барлық
фразеологизмдер талдауға түсті.
1.5. Антоним, синоним сөздердің қолданысы
Антонимдер
Қазақ тіл ... ... ... ... ... ... Ғ.Қалиев т.б. ғалымдардың еңбектерінде
антонимдер әр ... ... ... ... тапқан.
Тіл көркемдігін арттыруда антонимдердің қызметі зор. ... ... ... ... ауыз ... ... ... кез келген ақын,
жазушы шығармаларында көп қолданыста. ... ... ... ... жиі кездестіруге болады.
Ж.Мусин «Қазақ тілінің антонимдер сөздігі» атты еңбегінде, антонимдерге
әр түрлі бағыттағы анықтама берген.
1. Әдетте ... ... ... сөздер - антоним ... ... ... ... ... тән ... деген пікір жиі
қолданады.
3. Антоним сөздердің қарама-қарсылықты ... олар бір ... ... ... ... аңғарылады. Мұндайда антоним сөздердің мағыналық
қарама-қарсылығы ... баса ... ... көзге түседі [9; 27].
Зерттеуші-ғалым Ә.Болғанбаев «Қазақ ... ... ... ... ... ... ... атап көрсетеді [10;
21].
Белгілі лексиколог ғалымдар Ә. Болғанбаев пен Ғ. ... ... ... құбылыстардың сын-сапасын, артық-кем
қасиетін, мөлшер-көлемін салыстырып, бір-біріне қарама-қарсы ... ... ... мағынасы бір-біріне қарама-қарсы сөздер болып ... ... ... ... ... ... ... әр
сөз табына қатысы нақ бірдей емес, ала-құла деген сөз. Бір сөз табы ... да, енді ... ... кедей, не болмаса тіпті кездеспеуі де
ғажап емес. Қазақ тілінде антонимдер көбіне-көп сын есімдерден болады, ... ... зат ... үстеулерден азды-көпті кездеседі. Ал қалған
сөз таптарынан жасалған антонимдер тым тапшы» деп, ... ... ... сын ... тән антонимдер, етістікке тән антонимдер,
зат есімдерге тән антонимдер, ... тән ... деп ... ... [11; ... сын ... тән ... Қайдан ұғам: машинаның іші де, сырты да бытықы-шытықы, бірімен-бірі
тістесіп жатқан ірілі-ұсақты доңғалақтар (112 ... ... ... ... ... оның ... ащы уынан көрі ашық,
әдемі даусының тәтті сазы ... ... (121 ... Егер біреу «ән сап бер» десе, айтқан мейлі әйел ... ... ... мейлі бай, мейлі жарлы болсын, мейлі үлкен, мейлі кіші болсын,
Ғабдол ешуақытта көңілін ... (167 ... ... да ауыл арасында болатын ұлылы-кішілі тойдың ... ... (167 ... ... бұл ... әртүрлі екен: біреулері - үстін басып өтсең де
үндемейтін жуас, ал енді береулері - шынжыр тістеген долы (175 ... ... ... ... ... қызы ... ... өгей болғанмен,
туғаннан кем күтіп отырған жоқ (177 бет).
8.Жансыз мүлікті жанды адамдай әндету мәніне ешкім түсіне ... ... ... рудың тарихына, белгілікті адамдарының ... ... ... ... қайдан жинауына, қалай көп білуіне таң ... ... Ауыл ... ... ... да бір сияқты: әр ауылдың төргі жағында
ақ үйлері, ық ... ... ... отырады; әр ауылдың төр жағының малы
көп, ық жағының малы аз (221 бет)...
Шығармадағы етістікке тән ... ... ... ... ... ғана ... ... ұсынған сәбиді
ұстай ап бауырына басайын десе, бала сұп-суық (15 бет)!
2. ... ... ... Ораз со ... ... жүйрік. Балалар
қарға батпайды, ол батады (19 бет).
3. Ол менің де ... ... ... ... бүтіндейтін,
қолы жеткен астың дәмдісін жегізетін, әлдилеп ұйықтатып, әлпештеп оятатын,
әрдайым менің қасым мен қабағыма қарап, көңілімді ... ... ... ... бәйек боп шырылдап жүретін сол (89 бет).
4. Жүгіріп кеп бауырына ... мені ол ... ... бір рет ... да, ... ғана ... ... сабырлы дауыспен:
- Неге келдің? - деді - кетпеу керек, кеткесін келмеу керек (97 бет)!
5. Дәулеті бола ... ... не ... не ... ... ... мен Сәдірбайдың үйлері көлденең кісіге асты ... ... ... ... (97 ... - ... бұл машина я түсер, я түспес, оны келешекте көреміз,- деседі
көпшілік (120 бет).
7. Ауылда қауіп қүтер адам ... көзі ... ... мен оның ... үйін ... жайлады: қорқытып еркіне көндіріп алған қыз бен
жеңгесіне сандық атаулының бәрін аштырып, бума ... ... ... жасауына арнаған да, арнамаған да іске татырлық мүліктің ... ... ... ... ... ... ... да әдемі-ақ (28 бет).
9. - Сен барып қайт,- деді Тұртай оған.
- Барсам, ... ... ... ... ... қуса - жететін, қашса -
құтылатын білекті, жүйрік жылқы ... (143 ... ... ... суын татпаса, ауырады да, татса, ауырмайды (171 бет).
Шығармадағы зат есімге тән антонимдер:
1. Алыста дөңгелене өрттің қызыл құрсауыл жер ... ... орап ... Жер де, көк те тұп-тұнық, қап-қара... жер де, көк те от ... ... ... ... кейі ағаш, кейі жез үлкен табақтар да ... ... ... Жас та, қыс та аңға шықса, қасында балалар қаптап жүретін. Сауғасын ол
балалардан да ... ... ... ... беретін, бүгін құр қалған
баланы ертең риза қылатын (18 бет).
4. Жайлауға жақын жерде ... ... ... (25 ... Күн ... көкке үйірілген қоңыр бұлт түнде ыдырай көшіп жүреді де, таң
қараңғысы туа, жердің бетін жуғысы, көктеген өсімдікті ... ... ... ... (25 бет).
6. Не дыбыс бұл?!.. Қасқырдың да, желдің де дыбысына ұқсамайды... Өлісінікі
болсын, тірісінікі болсын - қайсынікі ... да - адам ... (92 ... Беті ... ... ... жылтырап жатқан қардың үстін басып
қалсаң, асты іркілдеп еріп жатады (28 бет).
8. Өтірік пе, шын ба, кім ... ... ... ... ... ... ... де, әкесі нашар адам болғандықтан, емізетін әйел таба ... ... ... (173 ... Өтірік, расын кім білсін, хазіреттің өзі «бұ ... енді ... ... ... (179 бет).
10. Суретте Ақан сері маған адамға емес, кітаптан не ертегіден ұққан періге
не періштеге ұқсайды (200 бет)...
Шығармадағы үстеуге тән ... ... ... ауру ... ... ... ... емі - кітап
көтеріп, аурудың иесін табу, оны кетіретін ... ... ... беру
(80 бет).
2.Солардың жазғы пішеніне де, қысқы күтіміне де ... ғана ... ... әлі жетпегені Қайыздың мойнында (135 бет).
3. Бұл план бойынша, атты ыстыққа ұрындырмай, таңертеңгі, ... ... ... ... Сырымбет тауына төрт-бес күнде жететін сияқты
(176 бет).
4. - Ерте демей, кеш ... - деді ... ... кеп ... көрінеді
(181 бет).
5. Өзі бір жоғары, бір төмен өрлейін ... ... ... ... ... төмен құлдыруы да келісімді, ырғақты, сәнді (215 бет).
С.Мұқановтың ұлттық тілдің бай қазынасы – ... ... ... әр ... ... тұтас мәтінін мәнерлі, өткір шебер тілмен
өрнектеген және ... ... бір ... ... ... ... ... айтарым, Сәбит Мұқановтың «Өмір мектебі» романын
талдау барысында 60 антоним табылып, соның 35 талдауға түсті.
Синонимдер
Ғалымдар А. ... мен А. ... ... ... ... ... ... берген: «Дыбысталуы мен мағынасы ... ... ... ... ... ... құбылыстар қай тілде
болса да кездеседі. Ондай сөздердің дыбысталуы, ... әр ... ... мен ... ұғымдары бір немесе ұқсас болып келеді. Олар тіл
білімінде ... деп ... [12; ... ... ... қарай топтастырылады: 1. Сөздің
дыбысталуында аз да болса, тұлғалық өзгешелігі ... ... 2. ... ... ... ... ... 3. Сөздер бір ғана сөз табына қатысты ... Бұл үш ...... синоним деп танудағы басты шарт. Сонымен
қатар бір сөз ... ... ... ... ... тұлғада
келіп, контексте бірін-бірі алмастырған жағдайда бір ғана ... ... ... ... ... ... ... табылады. Дыбысталуы
әр басқа болғанымен, мағынасы жақын ... ... ... [11; 104].
Қазақ тіл білімінде арнайы сын есім синонимдерді зерттеген ... ... ... ... тіліндегі сын есім синонимдер» еңбегін
айрықша атауға болады. Бұл еңбекте ғалым сын есім ... ... ... ... Мағыналық (семантикалық) сын есім синонимдер.
2. Экспрессивтік – стилистикалық сын есім синонимдер.
3. Мағыналық – стилистикалық сын есім синонимдер [13; 78 бет].
Жалпы сын есім ... ... ... байланысты
бірнеше топқа бөлуге болады.
1. Адамға қатысты айтылатын сын есім синонимдер:
а) Адамның мінез – ... ... ... ...... ... ұшқалақ – күйгелек – жеңілтек, ашушаң – ашуланшақ, сотқар – бұзақы
– тентек, ... ... жеке ... ... ... ... ...
сөзшең – ділмәр, сөзуар – мылжың, дарынды – талантты – талапты, табанды –
тұрақты – орнықты, т.б.
б) ... ... ... ... ... ... беделді –
абыройлы, атақты – даңқты – әйгілі – белгілі, епті – икемді, әлді – ауқатты
– бай – ... ...... т.б.
в) Адамның табиғатпен және қоғамдық – әлеуметтік өмірмен қарым – қатынасына
байланысты синонимдер: азат – ......... ...... – тілеулес, адал – ақ – пәк, жетім – ... ... ... ... мен ... ... байланысты синонимдер:
науқас – аурушаң, кемтар – ......... ......
сылтыма, соқыр – әз – көрсоқыр, т.б.
2. Адам мен жан – жануарларға қатысты айтылатын сын есім ... арық ...... ...... тойымсыз – ашқарақ – қомағай, бұралқы
– қаңғыбас, жабайы – тағы, т.б.
3. Барлық жанды – жансыз заттарға ... ... сын есім ......... ...... – зәру – ділгір, терең – тұңғиық ... ескі – көне – ............ ...... – тапал – кішкене – қысқа, т.б [13; 12 – 13].
Синонимдер қандай мақсаттарда қолданылады, оның ... ... ... ... ... ... болуы тиіс:
1.Қатар келген сөйлемдерде бір сөзді қайталамау үшін мәндес сөздер
пайдаланылады.
2. Белгілі бір ұғымның жан – ... ... ... ... бір – ... ... қойылып та, салыстырылып та, ыңғайласып та келе
береді.
3. Белгілі бір ұғымды толық сипаттау үшін ... 2 ... ... сөз ... ... Қазақ тілінде екі сөз қатар келіп, алдыңғысы соңғысының мағынасын
күшейтіп, ... ... Мұны ... ... дейді. Бұлай плеонастикалық
тәсілмен жұмсау сөйлемге ... ажар ... ... ... ... ... ... қабаттасып, өзара тіркесіп айтылуынан жасалған сөз
тізбегі плеоназм немесе плеонастикалық синтагма деп ... ... ... ... та ... ... Синонимдер жеке сөздерден ғана емес, фразалық ... ... ... ... ... құлаққа жағымсыз естілетін сөздерді жұмсартып,
тыңдаушыларға жеңілдетіп айту тәсілін эвфемизм ... ... ... да ... ... бір жолы болып табылады.
8. Кейде бір сөзді қайталамай, ойды түрлендіріп, яғни бір ... бір ... ... атап ... келгенде немесе соған ерекше назар
аударту мақсатында парафраза тәсілі қолданылады.
9. Синонимдерді жеке сөз бен жеке сөз, қос сөз бен қос сөз, ... ... ... ғана емес, араластырып та жұмсай беруге болады [14, 35 –
37].
Тілдік синонимдер үш түрге бөлінеді: а) ... ... ... ... б) ... ... .
Әрқайсысының өзіне тән мағыналық реңкі бар, стильдік жағынан
шектелмейтін, тілдегі барлық салада талғаусыз, ... ... ... ... синонимдер деп аталады. Мысалы: абырой – бедел – қадір
– құрмет – атақ – даңқ – мәртебе, т.б. [1; ... ... ... ... ... ... мен құралыпты жас балалары тай мен ... ... ... ... (8 бет).
Тай, құнан – екі жасқа әлі толмаған жылқы [15; 773].
2. Жаманшұбарда темірдің ұстасы ... ... ... ... ... Құсайын, өрімнің шебері Кәсен... (66-бет).
Шебер, ұста, өнерпаз, өнерлі – қолынан ... ... іс ... мініскер адам
[15; 452]
3. Жүгіріп кеп бауырына жабысқан мені ол құшақтап бауырына бірер рет қатты
қысты да, ... ғана ... ... ... дауыспен:
- Неге келдің? - деді (97 бет).
Салмақты, сабырлы, байсалды, ұстамды, сарабдал, тағатты, басалқы - ... ... ... ... ие [15; ... Сөйте тұра ол кейбір күндері, әсіресе түн мезгілінде, мұң мен зарын
күңірене, көзінен жасы ақтарыла ... ... ... естігенім бар (121
бет).
Зар, мұң - қасірет, шер, ... –[15; ... ... ... ... түсіретін мыстан кемпірдің сөздерін айтқанда, арық
денесі бүкшиіп, тісі жоқ адамдай аузын малжаңдата сөйлеп, кемпірдің даусына
салып, түрі де, үні де ... ... ... қу ... ... ... бет құбылысы да, дене қимылы да, дауысы да ... ... ... (137 ... қу, ... ... ... айлақор - кез келген қиындықтан жол
тауып шыға алатын айла тәсілі мол, ... көп [15; ... ... ... түні бойы ... жаман нәрселер кіріп, шошып ояна бердім:
біресе шайтан, біресе жын, біресе Ақанның пері әйелі (201 бет)...
Шайтан, пері,жын – ... ... ... пен ... күш иесі ... ... Шоқша қара сақалы мен су ағарын басып жүретін қалың мұртына ақылаң түсе
бастаған ол, ... ... ... ... ойнақы мінезді екен (215
бет).
Жеңілтек, ойнақы – жеңіл мінезді, ұшып ... ... ... ... ... ... ... деп мағына жағынан ұқсас (тең) бола отырып, бір-
бірінен ... ... ... ... ... сөздердің түрлерін
айтамыз. Мысалы: жылау – ............... т.б. ... ... стильдік синонимдер:
1.Екінші сиыр тайынша-торпағымен, бұзауымен маған тиді (104 бет).
Торпақ, ... ... ... марал т.б. мүйізді малдың жас төлі ... су ... ... ... ... ат шаба ... саздаған соң.
Жете алмай мұрадыма, болдым іңкәр,
Әзәлда хақ-тағала жазбаған соң (167 ... ... ... Алла – « ... ием, ... деген діни табынуды
білдіреді [15; 771].
3.Есебін қайдан алып жүргенін кім ... ... ... ... да ... ... жоқ (104 ... – ас салуға, тамақ құюға арналған зат [15; ... ... ... оның ... ... жасауда,1930 жылы
колхоздың құрылыста асыра сілтеудің құрбаны болған оның ... ... ... ... ... менің Ыбырай туралы жазғандарым көп,
сондықтан ол туралы бұл арада ұзартпаймын (217 ... ... әуен – ... ... ... ... ... [15; 105].
5. Шәйін ағаймен жасасып келе жатқан Зылиха жеңгей де ол кезде ... ... бет ... ... ... ... көркем келбетті, «қан
мен сүт ақ жүзінде араласқан» ... ... ... ... ... ... төмен қарай біткен әдемі қыр мұрынды, ... ... ... ... қара ... мөлдіреген орташалау томпақ қара көзді,
бүрілген оймақ ауызды, ұшы сүйірлеу кішірек иекті, үріп ауызға салғандай
сұлу келіншек!.. (67 ... ... ... өң, ... түр, түс, ... ... ... рай – өң-
түс, түр-тұрпат [15; 35].
Мағыналық-стильдік синонимдер
Тілдегі синонимдер бір-бірінен не мағыналық жағынан, не стильдік мәні
жағынан ... ... ... келе ... Олар ... әрі ... ... белгілері арқылы ерекшеленеді.Синонимдердің осындай түрлері
мағыналық- стильдік синонимдер деп аталады. Мысалы: мақтаншақ – ... ...... т.б. [1, ... ... ... ... Шәйін тіккен киім әрі сұлу, әрі денеге қонымды, әрі пішкен матадан көп
қиқым қалмайды, әрі ... ... ... қол ... ... ... ... (70 бет).
Тігу, пішу – материалдан пішімдеп, киім үлгісін шығару
2. Тегі жетім бала деп ... ғой ... ... Мұстафа мен оның әйелі
Сілеусін ұрыс, қағыста мені ... ... ... болсын, Ғаббасты
маған жығып береді (73 бет).
Дау, талас, ... ... ... керіс, қақтығыс, дау-дамай, жанжал, шатақ
– пікір ... ... ... ... ... [15; 190].
3. Олардың мақсаты Мұстафаның үйсіз, сауынсыз, екінші сөзбен айтқанда,
панасыз, ... ... (104 ... ... – баспанасы жоқ [15; 666].
4. Өзі бір жоғары, бір төмен өрлейін дегендей, биікке шырқап шығуы ... ... ... да келісімді, ырғақты, сәнді (215 бет).
Келісімді, ырғақты - белгілі бір ... ... ... ... ... 610].
5. Тек қана айырмасы- Баймағамбет айтқандай, бұл поезға мініп кету оңай
боп жатқан жоқ. Дау-жанжал, ұрыс-төбелестің бәрі соның маңында... ... ... ... ... ... керіс, қақтығыс, дау-дамай, дау-жанжал,
шатақ – ... ... ... ... ... ... [15; ... Мұқановтың «Өмір мектебі» романын талдау барысында 17 синоним
сөз теріліп, талданды. «Қазақ тілінің ... ... ... ... ... сөздердің мағынасы ашылып, стильдік қабаттарға бөлінді.
1.6. Көнерген сөздер
Белгілі лексиколог ғалым Ә. Болғанбаев көнерген сөздерге ... ... «Тіл ... ... ... ... болып жататын
неше алуан өзгерістер сөздік құрамның ... да ... әсер ... Көп ... тілдің лексикасы жаңа сөздердің есебінен кемелденіп,
үнемі толығып отырса, енді бір ... ... ... ... жетіп
көнеруіне әкеп соғады. Көнеру процесі кенет бірден бола қалатын құбылыс
емес, әуелі ... ... ... ... ... ... да, ... ұрпақтың біреуіне жеткенмен, кейінгілерге еркін жете алмай, түсініксіз
болып ұмытыла бастайды. Бара-бара қолданудан біржола ... ... ... та кетуі мүмкін» [1; 86].
Белгілейтін ұғымдары күнделікті ... ... ... ... ... ... ... сөздер көнерген сөздер болады.
Көнерген сөздердің сипаты әр түрлі ... ... ... ... ... ... сөйлеушілерге мүлде түсініксіз,
тек белгілі сөздіктер арқылы ғана мағынасын анықтауға ... ...... ...... бала – ... жөн – жосық, т.б. қос
сөздердің құрамындағы желең, қалаш, шаға, жосық сияқты ... ... ... ... түсініксіз, мағынасы ескірген. Олардың
мағынасы тек тарихи салыстырулар нәтижесінде анықталады.
... ... ... ... ... ... ... жұмсалғанымен, жекелей ... ... ... белгілі, аңқасы құрыды, апшысын қуырды,
қаяу көңіл, қибыжық қақты, т.б. тіркестердегі бесене (пешене – ... ... ... ... ... ... сияқты сөздерді қазіргі
қолданысы тұрғысынан көнерген сөздерге жатқызуға болады.
✓ Түбір қалпындағы мағынасы көнеленген, дегенмен туынды сөз ... ... ... жұмсалатын сөздер бар.
Көнерген сөздер лебізде сирек қолданылу себебіне орай ... ... ... ... және ... ... сөздер (архаизмдер) – бұрын қолданылып, халық
тіршілігіне, ... ... ... ... ... ... заттар мен құбылыстар туралы ұғымдарды бейнелейтін,
қолданыстан шыққан атаулар. Ежелгі ... ... ... ... болады:
1) Бұрын қолданыста болған тұрмыстық зат атаулары: кебеже, асадал,
саптыаяқ, ... ... ... ... ... ... кей ұғымдар атаулары: сауын айту, барымта, жылу
жинау, қырық жеті, т.б.
3) Киім – кешек атаулары: дулыға, шидем, тон, ... ... ... ... жағлан, кебене, т.б.
4) Туыстық, жақындық ұғымдарына қатысты атаулар: тамыр, ... ... Кей ай ... қазіргі таңда қолданыстан мүлде шығып қалған: отамалы,
зауза, ... ... ... ... өзгеруімен бірге, қоғамдағы кей ұғымдар ... ... ... ... де жаңа ... ... әкеледі, ескінің
орнына жаңа атаулар жұмсалады. Осыған байланысты өздері белгілеген ... ... де ... ... ... ... Тарихи сөздер – бұрын
қолданыста болып, тарихи жағдайларға байланысты қолданыстан шығып, ... ... ... ... ... ... ... топтарын
былайша топтастыруға болады:
1) Ел басқаруға қатысты атаулар: хан, ханша, ханзада, ... ... ... ... ояз, болыс, старшын, ауылнай,
дуан, кеңес үкіметі, коммунизм, т.б.
2) ... ... ... ... ... ... ... қорамсақ, қосын, жасақ, жебе, адырна, т.б. [16, 151 ... ... ... сөздер:
1. Салт-сана, әдет-ғұрыпқа қатысты архаизмдер:
1. Соснабай Мұстафаға сақау жиеніне қалың беруге ойы барын айтады (22 бет).
Қалың – 1) Айттырылған қалыңдық үшін ... ... – 2) 1. Жұқа ... қабат-қабат. 2. Көп, мол, нөпір. 3. Қою, тығыз,
жиі. 4. Бітік, ну, ... [17; ... ... қайттік?!» - деп сасқан жұртқа молда: «Үй басы мал ... беру ... ... ғана бұл пәле ... - дейді, молда, әрине,
тасаттыққа сойылатын көп ... ... ғана ... бәрінің терісі оныкі
(16 бет).
Тасаттық көне 1. Белгілі бір тілектің орындалу ... ... ... ... жұртқа тамақ беру, құрбан шалу ... 2. ... ... [17;
787].
3. - Аманшылық болса,- дейді ол,- Ұлтуғанды құтты жеріне қондырамыз, ... ... ... ... беріп шығарам (81 бет).
Қалыңмал – күйеу жағының қалыңдық үшін беретін малы, қалың [17; 467].
4. Сағынай өлерде баласына: «Маған ас ... он ... бір ... ... он ... бір семіз тұсақ шығар. Асқа бір шеті Торғай, Ырғызға, бір
шеті Аягөз, Қарқаралыға, бір шеті ... ... бір шеті ... сауын айт», - деп өсиет қыпты (195 бет).
Сауын 1. Сүт беретін, сауылатын мал. 2. Сүт сауып алу ... Ас ... ... күнілгері немесе бір жыл бұрын айтылатын хабар
[17; 717].
2. Киім-кешек, ыдыс-аяқ атауларын қатысты архаизмдер:
1.Оның себебі де бар: бұған дейін ... ... ... ... тымақ
киіп жүретін жігіттер Ыбыштың ықшам, сәнді құлақшынын тіктіре бастады ...... бар жылы бас ... ... [17; ... Со кезде бозбала боп қалған Мырзағазыда кірлесе, жуып киетін жалғыз ... ... ... оны ... ... ... ... шалбарын киеді (94
бет)...
Қамзол – әйелдер көйлек ... ... ... ... сырт киім [17; ... Басында кішірек қана елтірі бөркі болады, соны кейде оң жақ ... сол жақ ... ... ... ... ... (141 бет).
Елтірі 1. Сойылған не өлген ... ... ... 2. ... ... ... [17; 223].
Бөрік – елтіріден, аң терісінен жиек жүргізіп тігілген дөңгелек бас ... ... Жылы ... ол ... да ... ... қамзолшасының сыртынан шекпенін
де желбегей сұға салады (141 бет).
Тон І. Иленген қой терісінен жүнін ішіне қаратып тіккен жылы сырт ... ІІ муз. ... бір ... ... үн [17; 810].
Қамзол – әйелдер көйлек сыртынан киетін ... ... сырт киім [17; ...... ... ... тоқылған соң тігілген сырт киім [17;
912].
3.Діни ұғымға қатысты архаизмдер:
1. - Шошқаны жүз адым ... ... ... шариғатта обал болады дейтін, -
дейді (17 ... діни - адам ... ... ... ... ... ... ережелері [17; 905].
2. «Ахирет деген жоқ, адамның рахаты осы дүниеде ғана» ... де ... ... ... ... (71 бет)...
Ақырет 1. Өлген кісінін орап қоятын ақ мата, кебін. 2. О ... ... ... ... ... азап [17; ... Татар тілінің негізінде құрылған бұл медреселерден татарлардың ғана
емес, Русиядағы басқа мұсылмандық елдердің де ... ... ... өз тілдерінде емес, татар тілінде (68 бет)...
Медресе – ислам дінін оқытатын орта және жоғары дәрежелі оқу орны ... Үй ... мал ... ... ... мен ... айт-тойдан басқа күнде жамаулы ескілерін ғана киеді,
тәуір киімдері сандықта жатады (94 бет).
Сандық – әртүрлі бұйым салуға арналған, ағаштан жасалған үй ... ... ... Со жылы ... ... ... өліп қап, ... Қабамбайдың үйіне
Жаманшұбар боп жылу жинап, қыстан әрең алып ... ... (167 ...... ... ... ... тұрудан қалған арық мал (адам)
[17; ... Әр ... ... ... ... ... ол тоқалдыққа алған (15 бет).
Тоқалдық – әйел үстіне тигендік [17; 807].
2. Құлақшынның құны үш сом екен (80 ... І тар. Ерте ... кісі ... адам тарапынан төленетін айып мал;
төлем.
Құн ІІ экон. 1. ... ... ... еңбекті көрсететін экономикалық
категория. 2. Белгілі бір затқа тән баға, нарық; ақы. 3. ... ... ... тән қадір-қасиет [17; 541].
Шығармада кездесетін историзм сөздер:
1. Әкімшілік басқарумен байланысты туған историзмдер:
1. Болыс біздің ауылға қыстың аяқ ... кел (101 ... І 1. Тар. ... кездегі аумақтық-әкімшілік бөлік. 2. Бір болыс
елдің әкімі, басқарушысы.
Болыс ІІ 1. ... қол ұшын ... ... жәрдемдесу. 2. Біреудің сөзін
қошеметтеу, қолдау [17; 137].
2. Хан жігіттерді кезекпен шақырып, әртүрлі өлеңдер айтқызады (206 бет).
Хан – феодалдық ... ... ... және ... ... болған ел
билеуші шонжар [17; 885].
3. «Уәзір» қай жігіт болса да мейлі (206 бет).
Уәзір көне ... ... ел ... ... ... ... ... [17; 850].
4. Кедейленгендігінен бе, дәуірлері жүріп ... ... елге ... ба, - бұл елде ... ... жексұрын кісі жоқ (208 бет).
Төре 1. Көне Қазақ қоғамындағы үстемдік еткен ақсүйек. 2. Тұрақты, қалыпты
заңдар ... 3. ... ... төрелік, билік айтушы. 4. Ауысп.
Біртектес жанның, нәрсенің жақсысы, асылы [17; 817].
5. ... ... үйде ... қана ... екен (208 ... 1. Орта ғасырлардағы көшпелі ... ... ... ... ... ... ... ел билеушілер тұрағы. 2. Ауысп. Өнер,
білім, мәдениет т.б. топталған орны, қайнаған ортасы. 3. ... ... ... үй [17; ... ... атақ пен қару-жараққа қатысты историзмдер:
1. - Мен жүз емес, екі жүз адымнан-ақ атайын, - деп, ол сол ... ... ... да, шиті мылтықтың аяғын жерге құрып жіберіп, шошқаның өзі
жақ құлағын нысанаға алып тартып кеп қалады, шошқа ... етіп атып ... ... ... құлайды (17 бет).
Шиті көне Оқпаны ұзын, екі аяқты білтелі мылтық. 2. ... ... ... тар ... ... [17; ... – оқ-дәрімен атылатын қару [17; 607].
3. Совет тұсында пайда болған историзмдер:
1. Есенейдің ен дәулетін ... ... ... ... ... ... ... алым беріп, дос болады да, өзі бұл елдің болысы боп
сайланады (17 бет).
Ояз тар. 1. ... ... ... ... әкімшілік-аумақтық бөлік
(уезд). 2. Оязды басқарушы, әкім.
Ояз – ... ... ... [17; ...... ... ... облыс.
2. Еңбекші көпшілік арасында халықтар достығы революциядан бұрынғы кездің
өзінде осындай ... ... еді, ... советтік дәуірде ол достық
шыңына шықты (26 бет).
Революция 1. Дәурені өткен қоғамдық және ... ... ... және жаңа
прогрестік қоғам орнатуға әкеліп ... ... ... ... төңкеріс. 2. Ауысп. Прогрессивті дамытуға ықпал жасайтын ... ... - ... ... ... ... ол кісі Ұлы Отан соғысының алдында ғана
мүше болды (72 бет).
Коммунизм – ... ... бір түрі [17; ... І 1. Қандай да бір қоғамдық таптың мүддесін ... ... ... ... ... ... ... 2. Іштей жікке, саяси екі
жаққа бөлінген топ, одақ, жік.
Партия ІІ 1. Муз. ... ... ... жеке үн, жеке ... ... 2. Спорт Шахмат ойыны [17; 669].
Сәбит Мұқановтың «Өмір мектебі» романын талдау барысында 15 архаизм,
9 историзм сөз ... ... ... тілінің түсіндірме сөздігін»
пайдалана отырып әрбір көнерген сөздің ... ... ... ... ... ... ерекшелігі
«Ұлттың тілі – ұлттың ділі» демекші, қандай ұлт пен ұлыстың болмасын ең
басты байлығы – ана ... ... ... ... жеке ... ... ... терезесі тең дәрежеде тұра алмайтындығы тарихтан ... сан ... бойы ... болған тәуелсіздігімізге қол жеткізіп,
егеменді ел болып ... ... ... ... – ана тілімізді
бүкіл тіршілігіміздің түп қазығына айналдыру – ... ... ... ... ... Осы ана ... ... жайында Мағжан
Жұмабаев былай деген екен: «Қазақ ... ... сары ... ... ... ... ... біресе құйындай екпінді тарихы, сар ... ... ... асықпайтын, саспайтын сабырлы мінезі көрініп ... сар ... кең, тілі де бай. Осы ... түрік тілдерінің ішінде
қазақ тілінен бай, орамды, ... тіл жоқ» [18; ... ... өніп тұратын қоғамдық құбылыс. «Қазақ тілі түрік тілдері
ішіндегі ең бір таза ... бірі және ол ... өте бай» ... екен
Чех ғалымы Гржебичек. Қазақ тілі тек қана ... емес ... де ... Ұлан ... ... қаншама ұлт өкілдері
татулықта, бірлікте ... ... ... ... жағынан көп аумақты қамтып
жатқандықтан көптеген аймақтардан , облыстардан ... ... ... ... тіл ерекшеліктері кездеседі. Ол диалект сөздер деп аталады.
Белгілі ғалым Ә. Болғанбаев диалектілерге мынадай ... ... (гр. ...... ... ) ... белгілі бір
жердегі (аймақ, облыс я аудан) жергілікті ... ... ... сөздер жатады. Диалектілік сөздер бүкілұлттық лексиканың
құрамына кіреді, ... ол ... ... есептелмейді, өйткені олардың
басым көпшілігінің жалпыхалықтық тілде баршаға түсінікті баламалары бар.
Нағыз лексикалық диалектизмдер дегеніміз – ... ... ... сәйкес келетін, бірақ дыбысталуы (айтылуы) одан басқа сөздер. Сол
себепті олар әдеби сөздермен синонимдік қатынаста ... ... яғни ... ... ... әр ... ... аталады. Әдеби баламалары
болғандықтан, нағыз лексикалық диалектизмдер әдеби тілге енбейді» [1; ... С. ... ... ... диалектілердің пайда болуы
мен қалыптасу ... ... ... ... ... ... ... қарайды. Маркс пен Энгельстің тайпалар одағы
халыққа ең таяу басқыш ... ... ... ... ... ... ... жеріндегі үш жүз - үш тайпалық одақ ретінде қазақ біртұтас
халық болып құрылғанынан көп ... VII-IХ ... ... ... қорытынды жасайды. Жүздердің қалыптасу негізінде ... ... ... ... ... ... Қазақ жеріндегі тайпалардың
қоныстанған жері, ... ... шығу ... ... ... ... өзара жіктеле бастағаны тарихтан ... ... ... ... ... ... келіп шыққан. Мұның өзі тілге әсер
етіп, әр жүздің өз ішінде тілдің де бірыңғайлығы қалыптаса бастады. Сөйтіп,
үш жүздің ... үш ... ... пайда болды [19; 142].
Тілді жасаушы да, дамытушы да, оның иен ... иесі де ... ... ... ... ... халық тілінің жергілікті ерекшеліктерін
зерттейтін диалектология мәселесіне ерекше зейін ... ... Ж. ... ... ... кейбір мәселелері» деген
тақырыпта кандидаттық диссертация, С. ... ... ... ... ... ... ... диссертация қорғады.
Қазақ диалектологиясының зерттелу дәрежесі көтеріліп, алғашқы көлемді
монографиялық еңбектер, сөздіктер пайда бола бастады. ... Ж. ... жылы ... ... ... ерекшеліктері» (лексика) деген атпен
диалектологиялық ... ... 1959 жылы С. ... ... и ... ... языка» деген атпен көлемді монографиясы
жарық көрді. Ш. ... ... С. ... ... ... ... әрі қарай дамыта түсті, жаңа ... ... ... ... ... ... және диалектология
саласындағы терминологиясының қалыптасуына белсене ... ... ... ... ... ... оның ... тіліндегі аймақтық лексика» атты
монографиясы (О.Нақысбековпен бірге) 1989 жылы жарық көрді [19].
Филология ғылымдарының ... ... О. ... 2008 жылы ... ... ... ... ғылыми
дәрежесін алу үшін Есенбай Анар Заманбекқызы диссертация ... ... ... тіліндегі жергілікті қолданыстар» атты авторефератында
жергілікті ... ... ... ... теориялық
алғышарттары анықталып, талдауда негізгі крийтерилер көрсетілген [20].
Филология ғылымдарының докторы, профессор О. Нақысбеков пен Қазақ
мемлекеттік ... ... ... ... М. ... ... ... тілінің зерттелу тарихынан» атты ... ... ... ... ... ... ойын аттарына қатысты;
• Тағам атауларына;
• Үй атауларына;
• Ер-тұрман, арба-шана т.б. құрал-жабдық атаулары;
... ... Киім ... Мал ... Егін ... ... [21; 56-58].
Ал, диалектолог ғалымдар Ш. Сарыбаев пен Ғ. ... ... ... ... ... түрлерін жатқызады:
• Туыстық атауларға байланысты сөздер;
• Жан-жануарлар дүниесіне байланысты атаулар;
• Күн райына, табиғатқа, уақыт мезгіліне байланысты сөздер[19].
С. Мұқановтың ... ... ... ... ... ... ... диалектілердің қолданысы мынадай:
1. «–Аяққа сорпа құйыңдар, ... ... ... ... ... 10- ... сөздікте бұл сөздің үш түрлі мағынасы берілген.
Аяқ1 (Шымк., Қызылқ.) атпен басатын қырман. ... ... ... аяқ ... 100 бау екі аяқ ... (Шымк., Қызылқ.).
Аяқ2 (Жезқ., Ұлы.) кесе, ыдыс. Аяғыңызды беріңіз, шай құйсын, ... ... ... ... ... ... ... Әлгі мотоцикл
құрғырының да аяғы сынып қалып осы ... ... жете ... ... [22; ... шығармадан алынған сөйлемдегі қолданылып тұрған мағынасы кесе, ыдыс
атауын білдіреді.
2. «-Құлынды аман көрген соң, әлгі ... ... ... ... - деп ... ... ... Мұқан: «Қалағаныңды ал!» - деді»
("Өмір мектебі" 12 бет).
Шүйінші (Қарақ., МХР) сүйінші. Мәктепке барған кезде артымнан ... ... ... ... құнан атан шүйіншім бар, Ауылын қалқатайдың
тауып берші (Моңғ.қазақ әдебиеті) [22; ... ... жаз екен ... Әр ... есігінің алдында сөреге жайған
құрт ... ... соны ... ... ... ... салып алып
кетеді» ("Өмір мектебі" 12 бет).
Сөре 1. (Рес., Орын.) ет ілетін ... ... ... ... кемпірлеріміз
сөре байлап бер деп тұратын (Орын., Ад.). 2. (Алм., Балқ.) ... ... ... ... ... тұрып күн көзіне кепкеннен кейін,
бұзылмайтын болады (Алм., Балқ.) [22; 591-бет].
4. ... ... ... участогы болған, сол участокке мекен
салдырып, жазда пішен шаптырады екен де, ... суда ... ... ... ... ... ... Омбы) шөптің қалдығынан жасалған төбесі ашық қора. Малды
пішенге де қамай береміз [22; 559-бет].
5. «Осы участоктың атын ... ... ... ... ... ... ... Есб.; Орал, Казт.) аумағы 5-6 үйден тұратын шаруалар
мекені. Анау ... ... ... ... біздікі (Орал, Казт.) [22;
385-бет].
6. «Осы жалдардың арасындағы сайлардың әр жеріне өзектене талдар,
шіліктер өседі» ... ... ... ... бұл ... төрт ... мағынасы берілген.
Жал1 (Тау., Қош.) жалақы, еңбекақы. Сен маған баяғыдағы жалымды бер
(Тау., Қош.).
Жал2 (Шығ. Қаз., ... ... ... Бүгін бір жал тезек үйдік
(Шығ. Қаз., ... ... Фед., ... ... Қ.ту) шала ... жер. Соқашылар
жал қалдырып жыртыпты (Көкш., Қ.ту).
Жал4 (ҚХР) 1. жалған. Ұқпадым деп ... жал ... ... ... ... ... ... жал табады (Мақал) [22; ... ... ... сөйлемдегі қолданылып тұрған мағынасы-" ... ... ... ... жылы ... ... алған Ораз,
амандық-саулықтан кейін,-даярла бәлішіңді» ("Өмір мектебі" 20-бет)
Бәліш (Қост.: Семиоз., Фед.) майға қуырып ұннан жасайтын атала. ... бір аяқ ... ... суық ... сорып алатын (Қост., Фед.) Қ.
төңкерме [22; 156-бет].
8. «Қыстаудың маңы шабындылық болу ... мал ... ... ... ... мектебі" 25-бет).
Шабындылық (Шығ. Қаз., Тарб.) шабындық. Теңдік колхозының шабындылық
жерінде ішбір иелік жоқ («Болш. кол.», 1939, №42) [22; ... ... олар ... қыста маңайдағы көлдердің құрағы ... ... ... ("Өмір мектебі" 25-бет).
Құрақ (Қост., Жанг.) қамыстың жаңа шыққан ... ... Биыл ... ... шабу керек (Қост., Жанг.) [22; 473-бет].
10. «Сонда да құдық суы тез суалып қап, көп үй ... ... ... ... ... ("Өмір мектебі" 26-бет).
Қазандық (Рес., Қалм.) ошақ. Үш аяқты қазандық болса, ... ... ... ... [22; 394-бет].
11. «Жерді бауырлай салынған бұл ұзын пештің қыр арқасына ... ... ... ... ... жаққан от бір мойынмен олардың астын қуалай
жанады, сөйтіп, бірнеше қазандағы қар бір мезгілде ериді» ("Өмір мектебі"
26-бет).
Диалектологиялық ... бұл ... төрт ... ... ... ... Тең.) құрма аудың негізгі бөлегі, балық түсетін,
шоғырланатын бөлегі. Бір ... ауда төрт ... ... оның әр ... қазаны бар (Гур., Тең.).
Қазан2 (Сем., Аяг.) шөңге.
Қазан3 (Ауғ., Ир.) ... ... ... қыз доп ... доп ... ... [22; 393-
бет].
Ал шығармадан алынған сөйлемде бұл ... ... ... ... ... ... ... жылдары қар басудан маялар да қорғай
алмайды, сонда оның ... ... ... ... ... ... мектебі" 27-бет).
Диалектологиялық сөздікте бұл сөздің екі түрлі мағынасы берілген.
Қалқан1 1. (Рес., Орын.) арбаның ... 2. ... Жұр., Тем.) ... ... Балқ.) қалтқы. Тордың жағасына қалқан байлап тұрамыз
(Алм., Балқ.) [22; 403-бет].
Ал ... ... ... ... сөзі ... ... ... атауын
білдіреді.
13. Қара дауыл кезінде киіз үйі бүтін ауқатты адамдар ғана ... да, үйі ... ... қиы сасыған қора-қопсының ішінде, шым үйде
отырады ("Өмір мектебі" 28 бет).
Шым үй ( ... ... ... ... ... ... Щуч.; ҚХР ) шымнан
қаланған үй [22; 750-бет].
14. «Жаңа көгі шықпаған шөп ол кезде тез жанады» ... ... ... ... бұл сөздің екі түрлі мағынасы берілген.
Көк1 (Түрікм.; Ашх., Красн., Таш.) көгөніс. Мынау көк сататын ... ... ... Нар.) ... ... Ол өзі бір көк бала (Алм., Нар.) [22;
360-бет].
Мысалда көк сөзі көгөніс сөзінің орнына жұмсалып тұр.
15. «"Жазылған жүз саусақтан, ... бес ... ... ... ... ... бірлігі берік боп, "бір жағадан-бас, бір жеңнен-
қол" шығарады, сондықтан ... ... ... "жер ... ... ... жанжалдарға төтеп беріп, бетін қайырып отырды» ("Өмір мектебі" ... ... ... ... ... ... үшін екі жағына
ағаш қойылып, тартылып байланған жері [22; ... ... ... жасы ... ... батагөй Тоғана, дауда сөзден
жеңетін шешен Нұртаза, күресте жамбасы жерге тимейтін ... ... ... атты ... ... ең шебер ұста Қожақмет пен Тайжан; ең атақты
мініскерлерден: ағашшы Құрманке, етікші Құсайын, өрімші Дүйсеннің Кәсені,
тігінші ... өнер ... ... ... ... ... ... күшті бақсы Қымбат, тағы-тағылар ("Өмір мектебі" 31-бет).
Мініскер (Алм.; Жам.; Жамб., Сар.) іскер, ... Ол өте ... ... [22; ... «Оның қырқа жолында әлдене заманнан қалған көп зират бар» ("Өмір
мектебі" ... ... ... ... ... ... үй іші қырқа жалаң аяқ
[22; 487-бет].
18. «Суға бақыр не асық тастасаң, сиырдың ... ... ... өз көлемінен әлденеше рет зорайып бара жатады» ("Өмір мектебі" 32-
бет).
Бақыр (Алм.; Жамб.; Шу) ұсақ тиын. ... бар ма? [22; ... ... жарыса көктеп, майдың аяқ кезінде пісетін ... ... ... ... жуандығы саусақтай, биіктігі кезге жақын
болады» ... ... ... ... бұл ... екі түрлі мағынасы берілген.
Жуа1 (Қ. орда, Арал) жәдігөй, сиқыр. Мыстан кемпір ... да жуа ... ... ... (Гур., Маңғ.; Ақт., Алға.; Түрікм.; Таш., Ауғ., Ир.) пияз. Кешке
керек болар деп базаодан жуа ... ... ... Таш.) [22; ... ... ... ... беретін мағынасы-" пияз".
20. «Бақша егуді білмейтін ол кездің ... ... ... ... ... ... (ет, сорпа, кеспеге) турап жейді» ("Өмір мектебі" 32-
бет).
Сарымсақ 1. (Көкш.: Шуч., Еңб., Қ. ту; Павл.: Ерт., Леб., ... ... ... айналасын ағашпен бекіту керек (Павл., Ерт.). 2. (Шығ.
Қаз., Бльш.; Тау., Қош.) жабайы өсетін жуа. Бұл ... ... мол ... Қош.) [22; ... «Ауыл адамдары жидекті шелектеп жинап, жегеннен ... да, ... ... ... Оның ... ... ... 32-
бет).
Қақ (Жамб., Шу) сары майды шыжғырғанда түбінде қалғаны [22; 399-бет].
22. «Жетпегенде ше: қамыстың түбінде ... ақ, ... ... ... ... ... 32-бет).
Сүйрік (Қ. орда, Арал) суда, саз жерде өсетін өсімдіктің жер ... ... [22; ... ... ... ... бала судың түбіне сүңгіп кетеді де, қамыс
түбіндегі қорыстау сазға сұғына өскен ... ... ... ... ... үзіп алады» ("Өмір мектебі" 33-бет).
Қорыс (Рес., Омбы) ми батпақ. Бораттың ... ... ... ... [22; ... ... тәтті сүйрікті қамысына бола, шөптесін тайыз жағынан
жетейін ... ... ... ... балдыр, балдыр арасы өткір орадай қалың
қияқ, егер бала оған ... ... ... ... ... кигіз қотыр
болып келеді» ("Өмір мектебі" 33-бет).
Қияқ (Жамб.; Тал., Сар.) құстың қанаты. Бүркіттің қияғы үлкен болады
[22; ... ... ... да, мал да жүре ... қорысты саз»
("Өмір мектебі" 34-бет).
Томар (Қост., Семиоз.) кішкене тайыз көлшіктер. Томардың суы қысы-жазы
құрғамайды [22; 641-бет].
26. «Бірақ соның бірі де ... ... ... алып ... шелекке
не бақырға асып, тойғанша жейміз де, одан қалғанын асық қып ... ... ... ... ... ... ... Сем.; Ақс., Көкп., Түрікм., Ашх., Таш., Мары.;
МХР) бақыраш, үлкен ожау. Қазанның суын ... ... ... ... ... [22; 140-бет].
27. «Қорыстың тереңдігі сондай, кей жеріне бойлатқан сырық жетпейді»
("Өмір мектебі" 34-бет).
Сырық (Қ. ... ... ... Гур., ... Шевч., Алм., Талд.) бақан.
Сырықты алып қой [22; 609-бет].
28. «-Бірақ, шөппен шапқан қосқа сені қалдыруға болмайды,-дейтін ... ... ... ... Тал., Жам., Шығ. Қаз., ... жер. Қос айдады (Жамб.,
Тал.) [22; ... ... ... жерде маса адамды буып өлтіре жаздайды» ("Өмір
мектебі" 37-бет).
Диалектологиялық сөздікте бұл сөздің екі түрлі мағынасы берілген.
Маса1 (Шығ. Қаз., ... Қ. ... Сыр., Жал., Тер.) ... Мылтықтың масасын тартып қалып едім, бірден тарс ете қалды (Шығ.
Қаз., Тарб.).
Маса2 (Қост., Ордж.; ... ... Еңб.) ... Биыл күн ыстық
болғаннан ба, маса көбейіп кетті (Қост., Ордж.) [22; 503-бет].
Шығармадан алынған сөйлемде " ... ... ... ... ... ... ісіктің астында ірің бар деп ойлайды да, соны шығармақ боп
пышақпен тіледі...» ... ... ... ... Қ. ту) ... ... Бір жыл ... ісік келіп,
содан он бес жылқымыз өлді (Көкш., Қ. ту) [22; 779-бет].
31. «Қар кетіп, жұрт қырға шыққанда, ... ... үйге ... ... ... ... ... 39-бет).
Кигіз (Қар., Шет.; Сем.: Абай, Көкп., Ақс., Аяг., Мақ.; Павл.: ... Шығ. Қаз., ... ... Қ. ту, Шуч., Еңб.; Ақм., Атб.; Қост.:
Жітіқ., Семиоз., Фед.; МХР) киіз. Неше қатар үй тігіп ақ ... ... бере ... (Б. ... шығ. 204) [22; ... «Оң жақ босағаға қарасам, біздің үйде болмайтын ескілеу сиса
шымылдық құрылыпты» ("Өмір мектебі" ... ... ... терезенің пердесі. Біз терезеге шымылдық ілеміз
(Рес., Омбы) [22; 751-бет].
33. «Оны жұрт жұмыс атқаруымен өлшейді: "екі кісі ... ... өзі ... ... ... ... еді", ... "бір жарым есе
орындаушы еді", "өзі кісіге тимейтін, тигенді ... ... ... 40-бет).
Бөрене (Алм., Қарат.; Жезқ., Ұлы.; Түрікм., Таш.; МХР) мәтке. Үйдің
бөренесі нашар (Алм., Қарат.) [22; 182-бет].
34. «Әне бір ... ... ... ... басындай қылтиып
бірдемелер қыбырлайды» ("Өмір мектебі" 44-бет).
Қазық (Талд., Панф.) арбаның ... ... ... ... ... ... тіреуіш ағаштар. Қ. қаламдық [22; 394-бет].
35. «Ойнаңдар ... ақ ... ... ... мектебі" 45-
бет).
Тақыр (Орал: Орда, Жән.) қырман. Тақырдағы астықты ... ... ... ... [22; ... «Ол ... ұзын қара мұртының қияғын ғана қалдырып, өзгесін
ернінен ... ... ... ... қара ... тұтамнан артығын
қырыққан, басы желкесі мен маңдайына қарай сопая біткен... саусақтары
қылдырықтай адам ... ... ... ... Тал., Сар.) ... ... ... қияғы үлкен болады
(Жамб., Тал.) [22; 445-бет].
37. «Ол сапары ұзын қара ... ... ғана ... ... ... ... қиған, шоқша қара сақалының тұтамнан ... басы ... мен ... ... ... ... саусақтары
қылдырықтай адам ("Өмір мектебі" 47-бет).
Шоқша (Шымк., Қызылқ.) ширектің 1/4 бөлігі немесе ... ... ... Бұл сөз көбінесе сын есімнің –дай жұрнағын ... ... ... ... ... шоқшадайын берсең де болады (Шымк., Қызылқ.)
[22; 731-бет].
38. «Ырымбайдың үйіне Мұстафа мені алып кіргеннен ... ... ... ... ... ... терісінен илеп жасатқан жұмсақ ... ... ... да, ... ... деп, ... шуын
тоқтатып қойды ("Өмір мектебі" 51-бет).
Бөстек (Сем., Ақс., Көкп.) жүні көтерілмеген арық, нашар төл. Мынауың
бөстек мал ғой! (Сем., Ақс.) [22; ... ... ... түрі бір, тек асты-үстіне ноқат қоюмен айырылатын
әріптер көп» ("Өмір мектебі" ... ... ... ... Жам.) ... ... сарғылт түсті
өсімдік. Ноқаттан быламық, ботқа жасайды (Шымк., Сайр.) [22; 535-бет].
40. «Шалғыны қалыңдап алған ... ... бұл ... сары ... ... төңірегіңде бұлттай үйіріліп, ызың қағып қаптайды да
тұрады ("Өмір мектебі" 64-бет).
Қыстау (Ақт., Ойыл; Орал, Орда) саманнан жасалған үй. ... ... он бес ... ... ... ... 2. ... Жән.) ағаштан, кірпіштен
салынған үй. Бірнеше кісі ... ... ... жіберілді (Орал, Жән.). 3.
(Орал, Орда) жер үй. Темақақ о қадені қыстауын бітірген соң ғана ... ... ... 136) [22; ... ... со ... ... таялған, көксау, ол егер ел ішінде дау-шар
болса, соны шешуде жүреді, билік айтады» ("Өмір мектебі" ... ... Шуч., Еңб., Рес., ... ... ... өкпе сырқаты
[22; 361-бет].
42. «Шәйін ағайдың өмірбаяны қызық: Бағланнан біздің елге жыл ... ... ... жүргізетін бір татар Қожахметпен дос ... ... ... деп, ... он үш жасында сұрап ап, өзімен ... ... ... мектебі" 67-бет).
Бақыршы (Шығ. Қаз., Зайсан) кен теруші, жер бетіндегі ... ... ... ... бақыршылар мол (Шығ. Қаз., Зайсан) [22; 140-бет].
43. «Исламдық шығыста туа ... бұл ағым ... ... ... ... ... ... аяғында жетіп, қанатын кең масштабта 1905 жылдың
революциясынан кейін ғана жаяды» ("Өмір мектебі" 68-бет).
Ағым (Жамбыл, Шу) ... ... ... ... үш жүз ... Еңбегі
бағаланды ағымменен ("Кировшы", 1941, №82) [22; 23-бет].
44. «Бұларға бағыттас медреселер Русияның мұсылмандар ... ... ... ... ... ... (Гур., Маңғ.) тұрақтылық. Ауа райы бірде суық, бірде жылы-бір
бағыт жоқ екен ... ... ... [22; ... «Әлі ... жаз ... үйінде, қыс жылы шым үйінде Шәйін ағай
шолақ жең көйлекпен, иығына подтяжка салған шалбармен аяқ ... ... іс ... ... ... ... ... (Қар., Шет.; Сем.: Абай, Көкп., Ақс., Аяг., Мақ.; Павл.: ... Шығ. Қаз., ... ... Қ. ту, Шуч., Еңб.; Ақм., Атб.; ... ... Фед.; МХР) ... Неше ... үй тігіп ақ кигізден,
келгендерге сыйлығын бере берді (Б. Майлин шығ. 204) [22; 353-бет].
46. «Әлі ... жаз ... ... қыс жылы шым ... ... ... жең ... иығына подтяжка салған шалбармен аяқ машинаның қасында
өлеңдете іс тігіп отырады» ("Өмір ... ... үй ( ... Камыш.; Торғ.: Жанг., Аман.; Көкш., Щуч.; ҚХР ) шымнан
қаланған үй [22; 750-бет].
47. «Әлі есімде: жаз кигіз үйінде, қыс жылы шым ... ... ... жең ... ... подтяжка салған шалбармен аяқ машинаның қасында
өлеңдете іс тігіп отырады» ("Өмір мектебі" 71-бет).
Шолақ жең ... Жам.) ... ... ... ... тігіліп бітті ме,
қашан киесің ... ... Жам.) [22; ... «Сөз ... ... ол да ... ... тоқжарау тұрады»
("Өмір мектебі" 74-бет).
"Тоқжарау" шығармада тұрмысы нашарлау деген мағынаны береді.
49. «Ол ... ... "Я, ... ... ... ... ... мектебі" 74-бет).
Адас (Көкш.: Шуч., Еңб.; Жезқ., Ағад.; Рес., Орын.; ... Жән.; ... Ақс.; Тау., Қош.; МХР) ... Екеуіміздің есіміміз бір болса, адас
деп атймыз (Орын., Ад.) [22; 24-бет].
50. «-Так, нешуа,-дейді ... ... ... ... ... құрсақ пропал жеп жалыбы айтқаны жоқ, не дерін ... ... ... ... (Шығ. Қаз., ... Тау., Қош.) ... ас. ... неге
жақсылап істемедіңдер, әлде құрсақтарың жоқ па? (Тау., Қош.) [22; ... ... ... ... ... мектебі" 76-бет).
Белуар (Ақт., Ойыл) күрек. Әшен, үйдің төбесіндегі белуарды ... ... ... ... [22; ... «Әдетте, алты пұттан екі қапшықты көтерем, ерегескенде он сегіз
пұттан әкетем, бәс ... ... ... ... сатылы, алпыс басқышты
биікке төрт қапты шығарғаным бар,-дейді» ("Өмір мектебі" 78-бет).
Қапшық (Алм., Жам., Қасқ.) ... ... ... ... ... [22; ... ... бәрі де бұның қасында есектің қодығына ұқсайды» ... ... ... Шу, Қ. ... ... Сыр) есектің құлыны. Балалар жаңа
туған қодықты қызық көріп ойнайды (Қ. орда, Сыр). 2. (Көкш., Қ. ту) ... ... ... [22; ... ... ине ... қолы қолына жұқпайды, тіккен ісіне
мәшинедей жылдам... қаюлары тізген ұсақ ... боп ... ... ... (ҚХР) ... шаншып ұсақ тігіспен тігу [22; 442-бет].
55. «Көлден қоға тартсам, сұлу сүйрігін, томардан жұмыртқа жинасам,
әдемісін, қырдан ... ... ... ... әкеп ... ... ... (Түрікм., Красн., Қиян., Бекд.) балықтың бір түрі [22; ... ... қоға ... сұлу ... ... ... ... қырдан жидек терсем, тәттісін соған әкеп ... ... ... ... бұл ... екі ... ... берілген.
Томар1 (Қост., Семиоз.) кішкене тайыз көлшіктер. Томардың суы қысы-
жазы құрғамайды.
Томар2 (Сем.; Көкп., Ақс.) өркеш-өркеш, ... жер. Мына ... жер ... ат ... ... бола ... (Сем., Ақс.) [6; 641-
бет].
Ал шығармадан алынған мысалда томар сөзінің берер ... ... ... ... «Біздің ауылдың зиратында бұндай қиылған ағаш там екі адамның ғана
басында болатын, ... ... бірі ... ... ... ... ... Ырғ., Орал, Чап., Жымп., Қост., Жанг.) мола, зират, бейіт.
Бұл Берғалидың ата-бабасының моласы, тамдары (Б. Майлин, Таңд. шығ. ... [22; ... ... кісі ... ғып қиған ағаш моланың ішіне кіріп
отырмын...» ("Өмір мектебі" 92 бет).
Мола ... ... ... ... орыс ... [22; ... «-Оқасы жоқ, "ерді кебенек ішінде танысын" деген, жаман киінсе де,
жұрт оны "Нұртазаның ... ... ... ... болады» ("Өмір
мектебі" 95-бет).
Кебенек (Алм., Шел., Кег., Нар.) қарлы, жауын-шашынды ... ... ... ... сырт киім [22; ... «Бұған қоралар мен үй алдының, ... ... ... ... ... ... ... (Гур., Тең.) алаң [22; 704-бет].
61. «Киетіндері-желқом» ("Өмір мектебі" 95-бет).
Диалектологиялық сөздікте бұл сөздің үш түрлі ... ... (Қ. ... Арал; Қарақ.) желкен. Желқомы бар қайық желдің ығына
қарай не қырын жүре ... (Қ. ... ... ... ... ердің қапталына, жонына салынатын киіз.
Желқом3 (Қарақ.) желді күн. Желқом болса-ақ топырақтан аяқ ... ... ... [22; ... ... ... сөйлемде ердің қапталына, жонына салынатын киіз
мағынасын береді.
62. «Сонымен, қысқасы, елу үйлі Жаманшұбар қырға шығып, ... ... үйін ... жалғыз Мұстафаның үйі ғана керегеден қоршаған ... ... ... ... ... ... ... 1. 5-6 ағаш басын біріктіріп жасаған баспана,
итарқа. 2. мал тұратын ... орын [22; ... ... олар ... ... көшіп кеп қоңсы боп отыр» ("Өмір
мектебі" ... ... Жам.) 1. ... ... үшін кедейдің жалдануы; 2. Керегесі
қону [22; 456-бет].
64. «Ауқатты адамның қызы болғандықтан, бірсыдырғы жақсы да ... қос ... ... ... оның ... ... барқыт қамзол,
олардың өңін толтыра, етегін айналдыра күміс ... ... ... көп шолпы тағады... екі құлағында да салпыншағы көп күміс сырға,
басында үкіленген құндыз бөрік» ... ... ... бөрік (Жамб., Мер.) құндыздан жасалған бас киім (Жамб., Мер.)
[22; 473-бет].
65. «Айгүннің қайыны ... ... ... жерде, "Нұр"
аталатын томардың жағасында қыстайтын, Шөгелдің Төрежаны дейтін әрі бай,
әрі хажы адам ... ... ... ... ... бұл сөздің екі түрлі мағынасы берілген.
Томар1 (Қост., Семиоз.) кішкене тайыз көлшіктер. Томардың суы қысы-
жазы ... ... ... Ақс.) ... ... жер. Мына жер
томарлы жер екен, ат жарысына қолайлы бола қоймайды (Сем., Ақс.) [22; ... ... ... ... томар сөзінің берер мағынасы-" өркеш-
өркеш, ойдым-ойдым жер".
66. «Сонда Еменалының ... ... - ... ... ... Содан кейін білсек, әгі ... ... ... ... ... мектебі" 113 бет).
Әгі (Сем.: Көкп., Ақс., Аяг.; МХР; ҚХР; Жезқ., Ағад.) әлгі, жаңағы.
Әгі адам ... ... ... Әгі лақ, ... ... шығып, жемін былғап
жүдә маза бермейт (М. Әу., Өскен өркен) [22; ... ... ... ... ... басқа от тұтанатын нәрсе көріп
пе еді қазақ? ("Өмір мектебі" 113 бет).
Диалектологиялық сөздікте шақпақ сөзінің бес түрлі ... ... ... Жам., Луг., Шу) ... ... ... Шақпақ тартып
шам жағып жібер (Жамб., Шу).
Шақпақ2 (Көкш., Қ. ту; ... қант ... қант ... құрал. Мынаны
шағу үшін шақпақ керек екен (Көкш., Қ. ту). Мұны Қазақстанның батыс бөлігі
қант қайшы ... Қ. ... (Шығ. Қаз., ... ... ... ... Мылтықтың
шақпағын ашпа (Шығ. Қаз., Зайс.).
Шақпақ4 (Шымк.: Мақт., Арыс) найзағай, нажағай. Шақпақ жалтылдап тұр
(Шымк.: Мақт.).
Шақпақ5 (Қар.) сөзшең, сөзуар, ... ... ... ... ... председатель болған соң өсе түскен (Ғ. Мұст., Дау. Кейін, 290) ... ... ... мысалда "сіріңке, оттық, шырпы" мағыналарында
жұмсалынып ... ... ... ... ме ... ... ... деп отырмысың?-деді Нұртаза» ("Өмір мектебі" 119-бет).
Қау (Қост., Фед., Семиоз.) өткен жылғы шабылмай, орылмай қалған шөп.
Үй бойының қау ... ... ... алмайсың (Қост., Фед.). 2. (Қост.,
Жанг.) қураған бетеге. Бетеге қураған соң қау болып аталады ... ... ... ... көре ме әлде жетім деп аяй ма, ... ... ... не ... десем, домбыраны білгенінше үйретеді де, "қобызға қарағайдың шайыры
жоқ, онсыз ішек ... ... ... қылы ... деп, ... ... ... 122-бет).
Шайыр (Тау., Қош.; Рес., Орын.) сағыз. Тау сағызы да, қарағай сағызы
да шайыр деп ... ... Қош.) [22; ... «Со ... ... оны ... ... бөстекке, одан қалың кигізге
бөлейді де, жерден қалған терең шұңқырға ... ... ... ... ... 162 бет).
Бөстек (Сем.: Ақс., Көкп.) жүні көтерілмеген арық, нашар төл. Мынауың
бөстек мал ғой ... Ақс.) [22; ... ... ... бай ...... құрамын шебер
пайдаланып, әр сөзін, сөйлемін, тұтас мәтінін мәнерлі, ... ... ... және оларды белгілі бір стильдік мақсатпен ұтымды пайдаланып
отырған.
Қорыта ... ... ... ... ... ... ... көп кездесті. Солардың ішінде көбі мал шаруашылығына және ұй
тұрмысына қатысты, ыдыс-аяқ ... ... ... ... ... 70 ... сөз табылды, барлығы талдауға түсіп терілді.
Еңбектен Солтүстік Қазақстандағы тұрғындар ... ... ... ... ... ... ... болады. Соның ішінде сол
жерге тән сөздермен қатар, ... ... ... оның ... үлес ... ... қолөнерге, шаруашылықтың түрлеріне, өсімдік
атауларына, табиғат құбылыстарына, жер ... ... сан ... ... жатыр. Сондықтан Солтүстік Қазақстан тұрғындары тілін зерттеу күн
тәртібінен ... ... Қос ... қолданыс ерекшелігі
Қос сөздер табиғаты жөнінде академик Ә.Қайдардың, профессор ... ... ... және ... еңбектерінде қысқаша сөз
етілгені белгілі. Біз профессор А.Ысқақовтың жасаған ... қос ... ... қарастыруды жөн көрдік.
1. Қайталама қос сөздер – дыбыстық және ... ... 4 ... ... ... ... ... құралатын қайталама қос ... ...... ...... ... – кезек, т.б.
2. Қосымшалы түбірдің қайталануынан құралатын ... қос ... ... бұл ... ... жұрнақтар да, жалғаулар да жалғанып қайталанатын
қос сөздер жатады. Мысалы: жүйе – жүйесімен, ... – қол, ауыл – ... ... бір дыбысы өзгертіліп құралатын қайталама қос сөздер, мысалы:
кісі – місі, қағаз – мағаз, ...... ... – ұйғай, т.б.
4. Түбірі ықшамдалып құралатын қайталама қос сөздер, мысалы: әп – ...... оп – ... кіп – ... ... қос сөздер – мағына жағынан ыңғайлас, морфологиялық
жағынан тектес, синтаксистік жағынан теңдес ... ... ... ... 3 ... ... Екі компоненті де бірдей мағыналы қосарлама қос сөздер, мысалы: сақал –
мұрт, аяқ – қол, туып – ... ... Бір ... ... бір ... ... ... қос сөздер,
мысалы: бала – шаға, қатын – қалаш, темір – терсек, т.б.
3. Екі ... де ... ... қос сөздер, мысалы: некен – саяқ,
жапыр – жұпыр, пыс – пыс, т.б. [23, 20].
Жазушы Сәбит Мұқановтың “Өмір ... ... қос ... төмендегідей:
Қайталама қос сөздер
Шығарма тіліндегі қосымшасыз түбірдің қайталануынан құралатын қайталама қос
сөздердің қолданысы:
1. Әзірлік әр түрлі боп жатыр: ... ... ... ... бар ... ... ... парлаған жақсы аттарды жегеді; кедейлер
бір-бір арық «кершолақтарын» не тозығы жеткен ... ... ... ... ... ... ... Мен әркімдерге жаутаң-жаутаң қараймын, мені шақырарлық ешкім жоқ сияқты
(9 бет).
3. ... да, ... «мә» деп ... ... еті ... ... ... жыламсырап далаға шығып кеттім (9 бет).
3. Өскемен Жаманшұбарға көшіп кеткеннен кейін, бір жаз ат ізін ... ... ... ... іздеп кеп, Мұқанмен жыласып көрісті де, сол
қыста ат ізін ... ... ... жүріп, алдағы көктемде өз
қасына көшіріп алып ... (23 ... ... ... ... қалқанды ықтап, тау-тау боп үйілген күртіктің үсті
ашық ... ... ... ... бары шанамен, шанасы жоғы етігімен
биік күртіктен төмен қарай сырғанайды да жатады (27 бет).
5. Ұлтуған дәм ... ... ... қаны ... ... ... көзі одан да үлкейе түсіп, көзіне әлсін-әлсін іркіле берген ... ... ... жіңішке ақ саусағымен сыпырып тастап отырады (40 бет) .
6. Анау отырған біздің тоқал да,-деді Тұрағал, жас бір ... ... ... ... ... оған ... әлгі ... басын
сындыртпайды, бірдемеге қолғабыс тигіз десең, іштегі баласына зақым келер
деп, зыр-зыр етеді (11-бет).
7. Молданың ... ... ... ... де Оразалы жауап бермей,
қолының қалтырауы біртіндеп денесіне жайылып, аздан ... бар ... ... ... Дене ... ол орта бойлы, бірақ жауырыны кең, төсі шалқақ, бұлшық
еттері түйін-түйін(66-бет).
9. ... ... ... ... ... ... қазақ мақалы, жылы жүзді,
жылы сөзді адамға кім жанаспайды! ... ... де, ... да ... шай іш!» деп ... ... ... (85-бет).
11. Қашпауға болмайды: үсті-басы далба-дұлба, ұйпаланған шаштарын өрмей,
бос қоя береді, басына орамал жамылмайды, тырнақтарын ... ... ... сатпақ-сатпақ боп жүреді, бақырған даусының тұрпайылығы
зәреңді кетіреді (87-бет).
Шығарма тіліндегі ... ... ... ... жасалатын қайталама
қос сөздердің қолданысы:
1. Табақ жасап үйренген ептілер қылпылдаған өткір бәкілерімен табақ-табаққа
мүшелерді бөліп те ... ... Мен ... ... ... біздің үй «Күрілдектің Күтірі» деген
участокте отырды (12-бет).
3. Ауыл жылдан-жылға көбейіп, ... үй ... ... ... үй ... ... (26 бет).
4. Тамырлықтың аяғы шын мағынасындағы достыққа айналып, олар ... ... ғана ... ... ... жағдайында да жәрдемдеседі
(26 бет).
5. Сөйтіп томардан-томарға ... олар ... ішін ... де ... ... ... ... толған ұсақтылы-ірілі, қанатты-қанатсыз шегірткелер ... Оның да ... ... болады (62-бет).
8. ...сондықтан ол түні бойы үй-үйдің арасында не жортып жүреді ... ... ... ... ... кіріп жатып қалады... (93-бет).
Шығарма тіліндегі түбірдің бір дыбысы өзгертіліп құралатын қайталама ... ... ... ... мені ... қаршадайымнан жетім қап, үйсіз-
күйсіз қаңғырып жүргені мынау! (12-бет).
2. Құлашын кең ... ... өрт, сол ... түк тастамай, ұйпа-тұйпа
қылады да кетеді (14-бет).
3. ... ... ... ... ... ашылыңқыраған біздің үйге
сол жылдың көктемінде тағы да жылау кірді (21 бет).
4. Сәрсек мені алып келгенде, ... іші у-шу ... екен (40 ... Бала ... бәрі өз ... ... ... оқитын үйдің маңайы,
қой, ешкі, сиыр, жылқы-бәрі аралас шулағандай азан-қазан олады да кетеді
(49-бет).
6. Жаңа ... ... ... ... аз ... ... алыс-жұлыстың салдарынан пәрә-пәресі шығып, жамаудан құрық
қырау боп кеткен (54-бет).
7. Өткен кеште ... ... ... деп ... ... жас
жапасына тайып жығылып, былғап алғам да, көлге апарып жуып, үй ұйықтаған
кезде үн-түнсіз кеп жата ... ... ... маған ол ала көзімен анда-санда бір адырая қарап қояды
да, үн-түнсіз, ... ... ... береді (65-бет).
9. ...екінші-ол тігетін киім ауылдың жабайы тігіншісінен мүлдем басқа, ауыл
шебері тіккен киім сәнсіз, олпы-солпы, ... ... ... ... киім әрі ... әрі ... қонымды, әрі пішкен матадан көп қиқым
қалмайды, әрі ықшам тігілгендіктен, ... қол ... ... аяқ
машинамен тігеді... (70-бет).
10. Қашпауға болмайды: үсті-басы далба-дұлба, ... ... ... қоя ... басына орамал жамылмайды, тырнақтарын алмайды, беті-
қолын жумайды, кескіні сатпақ-сатпақ боп ... ... ... зәреңді кетіреді (87-бет).
11. Апыл-тапыл жүрген соң-ақ, Мәржамның өзі де біздің үйге қарай икемделе
берген... (89-бет).
12. ... бір жылы ... боп ... де, ... ... ... мойнында кете барды (106-бет).
Шығарма тіліндегі бір сыңары ықшамдалып қайталанатын қос ... ... Жер де, көк те ... қап-қара (14-бет).
2. Ашу сөндірген әкемнің ақылы сонда ғана тұтанып, Бағила ... ... ап ... ... ... бала ... (15 ... ...жансыз денесі боп-боз баланы алдына алып, басы төмен салбыраған әкем
отыр (15-бет).
4. ... оның да ... ... үйі мен ... ... ... да,
біздің де шымнан салған үй мен қамыстан салған қорамыз да шап-шағын, ... (16 ... Жасы со ... ... ... Ораздың денесі тіп-тік, жүрісі шапшаң
(18 бет).
6. Келесі күзде жайлау жақтан ... өрт ... ... ... ... ... ... ғып күйдіреді де кетеді (25-бет).
7. Тігі урынға! - деп ... ... ... де ... ... ... сүліктей қап-қара баланың қасын нұсқады (51 бет).
8. Көзімнің оты жарқ ете қап, дуылдай жөнелген мұрнымды ... ... ем, ... ... сорғалай жөнелді, байқасам, шұбырған қан! (57-
бет).
9. Шәйін, олардың ұғымынша, жап-жас, ... ... ... әйелдің
қызметін атқарады... (70-бет).
10. Оқуды да жеңіл оқытатыны ап-айқын (70-бет).
11. Дос пен Жаманшұбардың арасында шөптен ... ... ... ... дала ... бетіне жүндес қойдың жабағысындай ұйысып қалың қау
шығатын (123 бет).
12. Нұртазаның үйі ... ... ... ... ... малтықтым дегенмен,
жел қанша бөгеді дегенмен, ол үйге жететін ... мана ... ... ... үй жоқ ... ... ... де жап-жас балалар емес пе! (99-бет).
Қосарлама қос сөздер
Екі компоненті де бірдей ... ... қос ... ... ... төрт ауыл - қырық-елу үйден (7-бет).
2. Бір күні біздің ... ... ... ... әбігер бола
бастады (7 бет).
3. Достан ... ... ... ... ... ... жайлайды,
қыстаулары елу-алпыс шақырым жерде (7-бет).
4. Бүгін де олар тай-құнандарын даярласып жүр! (8-бет).
5. Соны жермен тура тартпақ ... ... ... ... ... ... батыс жағын орай тартты (8-бет).
6. Сондықтан сорпа-суын ішкісі келгендер жер ошағының басында (9 бет).
7. Үйіне кіргізген ... ол ... айта кеп, ... ... осы ... деп, бір ... ... (9 бет).
8. Тек менің есімнен со бір күндері әке-шешемнің басына түскен аса бір ... әлі ... ... ... (13 бет)...
9. Жазы-қысы құс салатын (18 бет).
10. Көп мал-мүлік және адам апат болады (25 бет).
11. ... ... ... ... да әдемі-ақ (28 бет).
12. Жаманшұбардың аумағы елу километрлік жерінің топырағы мейлінше құнарлы,
оның ащы-тұщылы шөбі ... ... (30 ... ... арасы толған ұсақтылы-ірілі, қанатты-қанатсыз шегірткелер (44
бет).
14. Біздің балалық сана-сезімімізге оның сипаттауы қона ... біз ... ... ... ... ... бала деп ... ғой деймін, әдетте, Мұстафа мен оның ... ... мені ... ... ... ... Ғаббасты маған
жығып береді (73-бет).
16. Шаруа күйі нашар ... әкем мен ... ... ... ... ... аузыма тосатын, өздері жамаулы киіммен жүріп, менің үстіме
ылғи жаңа киім кигізетін (73-бет).
17. Және ... көп ... ... ... табиғатында зирек, әкесі
сияқты сөзшең, ересек бала (83-бет).
18. Нұртаза мен Бибізара айт-тойдан басқа күнде ... ... ... ... ... ... жатады (94-бет).
19. Рамазан көрген-білгенін түгел дәттепті (98-бет).
20. Мұстафа Шүкейұлынан Мұқанның жетім баласы Сәбитке бір бұзаулы ... ... ... тиді ... ... мағыналы, бір компоненті мағынасыз қосарлама қос сөздер:
1. Салттардың жағдайы да арбалылар сияқты: бай баласының ... жас, ... ... ... сәнді; орташаның баласы мінетін ат пен ат-
тұрман жарқырағы жоқ, сыпайы ... ал ... ... ... ... үйінде қалдырып, өзі ғана жалғыз көкшолағына мінеді ... Ол ... мен ... ... ғана ... төрт-бес жастағы баламын
(13 бет).
2. Құлашын кең жазып алған өрт, сол ... түк ... ... да ... (14 бет).
3. Оразбен елбесіп-селбесіп, қарны тойып, қабағы ашылыңқыраған біздің үйге
сол жылдың көктемінде тағы да жылау кірді (21 бет).
4. ... мені алып ... ... іші у-шу ... екен (40 ... Со ... ... ілгелі жүрген биіктегі тұрымтай қаң-көбелек ойнап
төмен қарай құлайды (17 бет).
6. ... ... ... ... ... мал сойған болады, ол сорпаны
шылауға әрең жетеді ... Ыбыш бұл ... ... ... қалпында кеткен екен... (77-
бет).
8. Жан-дәрменде түрегеп, қақтыққанды сипап қарасам,- ағаштан қиып жасаған
үй сияқты (91-бет).
9. Оның өзін де ... ... ... ... ... қана береді (94-
бет).
Екі компоненті де мағынасыз қосарлама қос сөздер:
1.Сөйтіп, жұрт ұбақ-шұбақ жөнеле бергенде, көзіме іркілген ... ... қала ... ... Өзге ... бәрі ... де, ... және оның қасындағы өзге жалшылар
«ләм-мим» демес еді, егер ... деп ... ... жүздіктері аман
қалса? (14-бет).
3. Құлашын кең жазып ... өрт, сол ... түк ... ... да ... ... Осы жел ... адамның сирағы бойламайтын қардың ілезде бұрқан-
талқанын шығарып, 2-3 күннің ішінде жердің бетін қарайтып ашады да ... келе ... ... Мұқанов өз шығармасында ұлттық тілдің ... ­ ... ... ... ... әр ... сөйлемін тұтас
мәтінін мәнерлі, өткір, шебер тілмен өрнектеген және оларды белгілі ... ... ... ... ... С. Мұқановтың “Өмір мектебі”
романының тілін талдау барысында 44 қайталама қос сөз, 33 ... қос ... ... барысында терілген қос сөздер ... ... ... ... Варваризмдер
Лексиколог ғалымдар Ғ. Қалиев пен Ә. Болғанбаев варваризмдерге мынадай
анықтама берген: «Варваризмдер ... ... ... ... ... жоқ, ... тілдің сөзі деген ұғымды білдіреді. Варваризмдерді
қолданудың әр ... ... ... ... бір халықтың шынайы өмірін, ... ... ... сол ... ... ... ... мақсатымен варваризмдер
саналы түрде арнайы қолданылады. Мәселен, неміс ... ... ... ... ... сияқты сөздерді, ... ... сэр, ... ... сөздерді, француз өмірін ... ... ... ... ... қолдану орынды деп есептеледі.
2. Тыңдаушыға ерекше әсер ... ... үшін ... ... ... ... Мысалы:
Қалқатай, кари глаз екі көзің,
Никогда не забуду айтқан сөзің.
Третий, второйлар толып жатыр,
Ойласам, как родился сенің өзің (Ақан сері).
3. Өзге ... ... ... ... қиын ... ... сол ... ешбір өзгертілмей алынады. ... ... ... ... сіңбеген мынадай орыс сөздері кездеседі: визит,
виноват, военный,образование, военный губернатор, ... ... ... ... ... такт ... ... кейде қоғамдағы жағымсыз жексұрын типтерді халыққа мазақ
етіп келемеждеу үшін де ... ... ... ... желге кетеді.
«Еннатайына кәлкаусар»,
Пошол дереу күнәкәр.
Аяғын ойлап айтқаны,
«Әні-шаны құлаптар» ... Ана ... ... мін ... оған ... ... тіл
шұбарлаушыларды келемеждеу үшін де жазушылар ... ... ... Осы ... ... ... реальный еш нәрсені
жарыққа шығара алмадық (І. Жансүгіров)» [11; 165-166].
Шығарма тіліндегі варваризмдер:
1. Күрілдектің меншікті ... ... ... сол ... ... жаздай пішен шаптырады екен де, қыстай сауда өгізін асыратады
екен (13 бет).
2. Оның ... ... ... ... кезінде тілмашы екен (23
бет).
3. Қолында ... ... ... ... ауылдың жерін переселендерге
әпереді де, қыс ... ... ... (24 ... Мен ... ... ... қарай жылжи бергенімде:
- Қара ит, син дә кил әлі! - деді ... ... ... ... ... ... сол жақ ... саусақтарын түгел жазып,
ербеңдете ... (53 ... ... ... ... құлы ... алған молда еркінсіп отырған маған:
- Кузіңә қара, ахмақ! - деп ... ... Мен селк ... де, төмен қарадым. Бірақ екі көзім де кірпік астынан
молдада (54 бет).
7. –Өзім большевик ... ... ... ағай ... сөйлескенде,-
бірақ тілегім жас күнімнен большевиктер жағында болды, өйткені ол еңбекші
халықтың мұң-мұқтажын көздейді ғой (72 бет).
8. ... ... ... ол кетейін деп кетпеген, сол маңдағы полиция
уряднигінің дүмпуімен кеткен (72 ... ... ... ... ... шешесіз жәгөшкелерді көрмиттеген боп
жатырмын, әзірге құрсақ пропал деп жалыбы айтқан жоқ, не дерін бог ... ... ... өзің ... айтады, какой шорт сен пирадар? Сен құдайдікі дұшпан,
саған тамұқ айдарға керек (104 бет).
11. ... ... осы ... деді Нұртаза, пойыз қасымыздан өте
бергенде, парауыз ақырып кеп қалды (116 бет).
12. –Бәрі орыстікі ... рас,- ... ... киіз ... ... тоқу, қазақ
арба жасау, үйдің сүйегін жасау сияқты ертеден келе жатқан ... ... ... ... ... деген қазақта болған емес қой (117 бет).
13. –То-то есть!-дейді Еменалы. – Бұл орыстан үйренуінің басы ... ... ... көп! (118 ... Орыстың бір қаласы Кірешуай,
Япырай, Ғабдолланың мынасын-ай!
Тапқаны мөшкедей бір старушка,
Сабаздың тамаша ғып тұрысын-ай (305 бет)!
15. Екінші ауыз өлең ... ... боп ... бір қаласы Макаропке,
Үйі тұр Смағұлдың жел жақ шетте.
Бола алмай Ділдәшпенен компаньон,
Смағұл сол себептен қылады өкпе».
- Бұл да ... ... деді ... ... алып, - енді үшінші ауызын
ретте.
Ол өлең былай боп шықты:
«Салады кент халқы ... ... ... жоқ ... ... сенің Ділдаш жоласын ба,
Мойнына мәңгі масыл болғаннан соң!»
- Өлтірдің, бала! - деді Ғабдолла шектен шыға қуанып - ... ... ... қайтарар екен (309 бет) !..
Қорыта айтарымыз, Сәбит Мұқанов өз шығармасында ұлттық тілдің бай
қазынасы сөздік ... ... ... әр сөзін, сөйлемін тұтас мәтінін
мәнерлі, өткір, шебер тілмен өрнектеген және оларды белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... мектебі»
романының тілін талдау барысында 35 варваризм табылып, оның 15-і талдауға
түсті .
II. Шығарма тілінің ... ... ...... ... афоризмдердің ұлттық – танымдық қызметі
Белгілі паремиолог-ғалым Ә.Қайдар ... ... ... ... ұлан –ғайыр мәдени мұрасының бір мәйегі –рухани мұра десек,
сол мұраның қайнар бұлағы, ... ... ... ... халықтың өткен өмірі мен бүгінгі болмысын танып
білуде дүниетанымдық, логикалық, этнолингвистикалық жағынан мәні өте ... ... ... ... қалыптасқан құбылыстардың бәріне мақал-
мәтелдердің қатысы бар. Дүние болмысының өзінде о бастан-ақ ... ... бар. Ол ... ... заттар мен құбылыстарды үлкен үш
салаға топтастырып, ішкі ... мен ... ... ... ғана ... [24,142]. Сондықтан академик Ә.Қайдар өз еңбегінде
мақал-мәтелдерді «Адам», «Қоғам», «Табиғат» деген салаға ... ... ... ... үш ... ... ... ұстанған
принципі – барлық құбылысты түгел қамту дегендік деп түсінеміз.
|«Адам » саласы бойынша ... ... ... |«Табиғат» саласы бойынша|
|Адамға қатысты ... ... ... ... ... қатысты |Басшылыққа,әкімшілікке |байланысты ... мен ... ... ... ... ... ... ... ... мен ... ... байланысты |Жан-жануар дүниесіне |
|байланысты | ... ... пен ... | | ... | | ... ... тән ... қатарына, ең алдымен,
олардың жанр түрінде ... ... ... ... көп тақырыптылығын жатқызуға болады. ... ... өте ... де, ... асып, бізге жеткен өзіндік дәстүрімен
де ерекшеленетін, ой мен ... ... ... негізінде дүниеге келіп, жанр
ретінде қалыптасқан құбылыс ретінде де назар аударады. Осы ... ... ауыз ... әрі ... сөз ... үлгісі,
көркем мәтіннің тілі ретінде лингвистиканың зерттеу ... бола ... ... ... этнолингвистиканың да ең бір құнарлы объектісі
болып саналады. Өйткені мақал-мәтел табиғаты халқымыздың ... ... ... ... ... жасаудың принциптері мен мотивтік
негіздері ұлттық ... ... ... ... болмыстағы заттар мен құбылыстарды абстракция, салыстыру,
ұқсату, ... ... қою т.б. ... ... ... ыңғайлы
объект болып саналады.
Алайда, бұлардың бәрін айқындау, ғылыми тұрғыдан зерделеу тек жүйелі
түрде, белгілі бір ізділікпен ... ғана ... ... Бұл ... ... басты принципі мен тәсілі болып саналады.
Түркі халықтары мақал-мәтелдерді «аталар сөзі», ... ... ... «ақыл сөздер» деп атап, «Ақылың бар ма - ақылға ер, ақылың
жоқ па - нақылға ер», «Атаңның ... ... ... мақалына қара»,
«Мақал - мәтел маржан сөз» деуі - ... ... әділ ... ... ... ... ... - тоқсан ауыз сөздің
тобықтай түйінін білдіріп, тыңдаушысына ой салады.
Демек, бүгінгі қазақ халқының ауыз ... ... ... ... ... ... ... мақал-мәтелдердің тамыры мен жасалу
тәсілдері тереңде жатқан, бастауын сонау көне замандардан алған ... ... ... мол жанр ... ... Мақал-мәтел, ауыз әдебиетінің
басқа кіші жанры сияқты, дайын ... ... ... және жұртқа
берер тәлім-тағылымы мол, логикалық ... ... ... ... бейнелер (образдар) арқылы суреттейтін құнарлы тіл байлығы.
Мұнда тек ... ... ... ғана ... ... ... логикалық ойдың
жүйелі көрінісі, нақтылық, тапқырлық, астарлы пікір, ұлттық дүниетанымның
өзіндік бір тәсілдері мен сөзжасам ... ... ... ... ... ... де ... табиғатын сипаттап тұрады. Сондықтан, мақал-
мәтелдер де тіл тұрғысынан ... ... ... да ... мол күрделі мағыналық бірлікке жатады. Сондай-ақ мақал-мәтел
табиғатына тән бұл ерекшелектердің бәрі этнотілтаным, лингвомәдениеттаным,
психолингвистика, когнитивті лингвистика тұрғысынан ... ... ... ... ... ... ... 2007 жылы қорғаған ‟Дүниенің
паремиологиялық бейнесі (лингвомәдениеттанымдық аспект)” атты ... ...... ... ... ... жүйелі
түрде мәлімет береді.
Қазақ паремиологиясының қалыптасу тарихын 3 кезеңге бөліп
қарастыруға ... ... ... ... ХХ ... 40 – 60 ... дейінгі
кезең қазақ мақал-мәтелдерін халық аузынан жинақтау, қағаз бетіне ... ... ... ... ... ... ... Ә.Диваев, В.Радлов, Ш.Ибрагимов, М.Терентьев, Ф.Катанов,
В.В.Катаринский, П.М.Мелиоранский, Н.Н.Пантусов, А.Е.Алекторов, М.Ысқақов,
А.Байтұрсынов, ... ... ... ... ... ғылыми айналымға түскен кезеңі. М.Әуезов, Қ.Жұмалиев,
М.Ғабдуллин, Ғ.Мүсірепов, С.Мұқанов, Б.Адамбаев, М.Әлімбаев, Н.Төреқұлов,
Т.Кәкішов, ... ... ... С.Нұрышов, Б.Ақмұқанова
т.б. әдебиетші ғалымдар зерттеулерінде қазақ ... ... ... ... ... ... ... Қ.Бейсенов, Ғ.Тұрабаева, А.Нұрмаханов, С.Сәтенова,
Д.Бегалықызы, Б.Сағын, С.Қанапина т.б. ...... ... ... сөз болды.
ХХ ғасырда қазақ лингвистикасында үстемдік еткен ... ... ... аясындағы зерттеулерде мақал-мәтелдер фразеологияның
шеңберінде лексика – семантикалық, лексика – грамматикалық, ... ... ... ... ... ... ... құрамдық,
мағыналық заңдылықтары мен іштей жіктелу принциптері, ... ... ... мен ... ... шығу ... мен ... ауыс –
түйістігі, көркемдік – ... ... ... – идиомалық
мағыналары, эмоционалды – экспрессивтік реңкі т.б. мәселелер қарастырылды.
3) ХХІ ғасыр тіл ... ... ... ... ... анторпоцентристік бағытта қарастырылуда.
Зерттеушілер мақал-мәтелдер, яғни паремиялар предикативтік типтегі
кешенді сөйлесімдік ... ... ... ... ... ... пән – ... зерттеу объектісі ретінде
қарастырылуы қажет ... ... ... ... ... дербес пән
ретінде қалыптасуының теориялық тұжырымдамасын академик Ә.Қайдар негіздеп,
қазақ паремиологиясының фразеологиядан бөлініп шығып, антрополингвистикалық
бағыттағы дербес ... ... ... ... ... алғышарттарды
нақтылап, паремиологиялық зерттеудің ғылыми ... ... ... ... ... зерттелер қырларын анықтап берді. Қазақ
мақал-мәтелдерін танымдық – ... ... ... ... ... ... ... [26, 9 – 10].
Енді шығарма тілінде кездесетін мақал-мәтелдерге тоқталсақ.
Мақал-мәтелдердің кейіпкер тілінде қолданылуы
Филология ғылымдарының ... С. ... ... кейіпкер
тіліне былай анықтама беріп кеткен: «Кейіпкер тілі - суреткерлік қасиетке
мейлінше бай, образ ... ... Оның ... ... ... сезіміне әсер ету қабілеті) мағыналық байлығы мен ... ... ... ... ... кейіпкер тілі бірқатар еңбектерде талданып
зерделенеді. Кейіпкерлер тілінің ... ... ... ... ... ... ... болғанын айтамыз. Өйткені кейіпкер тілінің
көркем әдебиетте образ жасаудың құралы ретіндегі сипаты, сөз жоқ, ... ... ... ... ... бейне жасауда қызмет өрісі
кең кейіпкер тілі, ... ... ... қарай оны
зерттеудің де ... ... ... ... ... кейіпкер тіліндегі мақал-мәтелдер:
1. – «Жетім қозы тас бауыр, маңырар да отығар» деген, - деді ... ... ... ... ... да адам боп ... (12 ... қозы тас бауыр, маңырар да отығар» - 1.Енесі өліп, ... ... ... іздеп, әр саулықты бір түртіп темсеңдесе де, өз қозысы бар саулықтар
оны бауырына жолата ... ол ... ... өзінше оттап отығып,
қатарға қосылып кетеді, бірақ уызына ... ... ... ... тас ... болып өседі; 2.ауыс. жастайынан жетім ... ... ... ... өскен бала да үлкейе келе қатыгездік мінез ... [24; ... ... тартса да тірі болсын. – «Орнында бар оңалар» ... ... ... ... атын ... (12 ... бар ... – ауыс. Ел іші өлім жітіміне қатысушы жасы үлкендердің
қазаға қайыр айта ... ... өзі өлсе де, ... өзінен қалған
артында ұрпағы бар, ... ... ... ... тіршілігін
жалғастыратын етене жақын адамдары бар екен, ертең-ақ олар ер жетіп, орнын
басары анық, көп ... ... ... » – деп ... ... ... ... қайғыға басалқы сөз айтудың бір
түрі [24; 265].
3. Бұны жұрт: ... ... ... ... ... басы ... қалады »
деп, қаңғырып жүргенде, сүйегі далада қалмаса, не қылсын!» – деп күлген еді
(77 бет).
«Жортуыл басы жолда ... - ... ... ертеректе алыстан мал тауып,
оны жасырын айдап келуді кәсіп ететін адам болған. Бұл, ... ... ... ... ... әрекет саналған [24; 331].
4. - Құдай-ау, - деп тістенеді ол маған ас берген сайын, - «жетімнің қарны
жетеу» дейтін еді, рас екен ғой сол (94 ... ... ... - ... ... ... қомағай болып өскен
жетімектің асқа қарны тоймайтын, көп ... ... ел ... «оның
мәйегі болмағандықтан» деп түсіндіреді. Қалай болғанда да, мақал жетім
баланың ... ... ... көп, әрі ... жей ... ... тұр [24; 329].
5. –Дәулетің жете тұра, бұның не? – ... ... жоқ, ... ... ... танысын» деген, Жаман киінсе де, жұрт оны
«Нұртазаның баласы» дейді, - деп ... ... ... (95 ... кебенек ішінде танысын» -ауыс. Кебенектің екі түрлі ... бұл ... да екі ... бар деп ... ... отарда
мал бағушы малшылардың жауын-шашында киетін жұқа ... не ақ ... ... ... денесін басымен қоса түгел жауып тұратын сырт киімі. Кедей-
кепшік болса да малшының нағыз жігіт ... осы киім ... де тани ... сөз; ... темір сауытқа қолы жете бермейтін сарбаздар, не кез
келген сәтте сапқа тұруға дайын ... ... құм, ат ... ... қосып, тығыздап басқан киізден жасалған «тас кебенек» киіп,
жауға қарсы күш қайратын, өжеттігін, ерлігін көрсеткен сәтінде де ... ... тұр [24; ... – Машина алуға көбіміздің күшіміз келмейтіні рас, - ... ... ... біз де ... ... «Үмітсіз - шайтан» деген (120 бет).
«Үмітсіз - шайтан» - ... ... ... ... ... баршасы үмітпен
туып, сол үмітпен өмір сүреді; діни ұғым бойынша тек шайтан ғана ... ... ... екен [24; 531].
7. – Машина алуға көбіміздің күшіміз келмейтіні рас, - ... ... ... біз де ... үзбейік. «Үмітсіз - шайтан» деген. «Көрінгеннің алыстығы
жоқ» деген. (120 бет).
«Көрінген таудың алыстығы жоқ» - 1. ... ... келе ... ... ... ... сұлбасы көріне бастаса, қазақ атам «ол алыс
емес» деп есептеп, жетуге өзін ... ... 2. ... ... ... басы қылтиып, сұлбасы көріне бастаса болды, қазақ атам, « міне,
бұл жұмыс та ... ... ... жақын тұр екен» деп, істеушіні
ынталандырып, үміттендіріп, оған шабыт ... ... ... ... ... Ол ... не ... «Асық ойнаған озар, топ ойнаған тозар, бәрінен де
қой бағып, көтен жеген озар» депті(123 бет).
«Асық ойнаған озар, топ ойнаған ... ... де қой ... ... жеген
озар» - ауыс. әр түрлі ойынның артына түсіп арып-ашып, азып-тозып жүргеннен
гөрі көшпелі өмірдің тіршілігі қой бағып, еңбек қылып ... ... ... ... ... тап өкілдері тарапынан шығарылғандығы белгілі [24;
202].
9. – Өзің бір ... бала ... ғой, - деді ... ... – «Байдың асын
байғұс қызғанады» деген рас екен ғой (155 бет).
«Байдың асын байғұс қызғанады» - ауыс. ... ... ... жоқ ... ... пайдасы болмаса да, басқалардан қызғанатын - ... ... ... сөз [24; ...... Қорамса ертеректе бай адам болса керек. «Бай бір ... ... ... ... ме ... ... (187 бет).
11.- Құс салады: жаз – лашын мен қаршыға, ал қыс – бүркіт.
- Бұл да көңіл аулайтын кәсіп қой, - ... ... ... - ... Мәшік, - бірақ «жұт жеті ағайынды» дегендей, бұл
кәсіпте де ол бір үлкен қайғыға ұшырайды (198 ... жеті ... - ... «жамандық жалғыз жүрмейді» деген ұғыммен
астарлас мақал [24; ...... ... ... да, ... ұлы сөйлесін» деген сөз рас екен, -
дейді ... ... соза ... - әулеті бар кезінде басына бақ оралды
мұның (260 ... ... ... да, ... ұлы сөйлесін » - 1. айтарға дәмді сөз ... ... ... ... ... ұлы ... ... қақылы болғанын
аңғартып тұр; 2.ауыс. Бұл елден айтарлықтай бір ... ... ... ... ... ... лауазымды, не жасы үлкен адамның сөйлеуін іштей
ұнатпай, кекетсе де, мойындау деген сөз [24; 211].
Мақал-мәтелдердің автор бейнесін берудегі ... ... ... ... С. ... ... ... берудегі қызметіне қарап мынадай анықтама береді: «Сөйлеу
формалары көркем прозаның композициялық тілдік ... ішкі ... оның ... ... ... ... төл сөз, ортақ төл сөздің әр түрлі
типтері құрайды.
Автор бейнесі туралы белгілі ғалым Б. ... ... ... ... ... ... ... әдетте әр түрлі. Кейде ол
шығармада барынша «анық көрінеді», яғни шығармадағы ... ... ... автордың көзқарасы, қатынасы ашық бейнеленеді. Ал енді ... ... ... ... ... қалады». Бірақ, бәрібір
олардың қай-қайсысы да «автор бейнесін» сипаттайды».
Автор бейнесі - болмыс пен ... ... ... Автор
ондай аралық байланыстырушы қызметті атқаруы ... ... ... бір ... тұрғысынан, яғни белгілі бір «нүктеден» баяндауы
керек. Ол белгілі бір «нүктеден» кейіпкердің іс-қимылын ... ... ... ... ... ... және өзінің қатысын
белгілейді.
Кез келген шығармада автор «көзге көрінбей қатысып» отырады. ... ... нені ... нені ... т.б. - ... ... оның ... дәрежесі барлық шығармаларда бірдей болмайды. Ол
жазушының ... ... ... ... ... ... ... баяндаушы бейнесі - «автор образы» әр ... ... бар ... Оның мәнін нақтылай түсетін болсақ, ол - суреттеліп
отырған жайға қатысты белгілі бір көзқарас, принцип, ... Ол ... ... ... ... сөз беретін, «сөз билігін
ұстаушы» сөз иесі» [25; 95].
Шығармада кездесетін автор тіліндегі мақал-мәтелдер:
1. «Жазылған жүз ... ... бес ... ... ... өскен
Жаманшұбардың өзара бірлігі берік боп, «бір жағадан-бас, бір жеңнен- ... ... ... ... ... «жер ... жесір дауы»
сияқты жанжалдарға төтеп беріп, бетін қайырып отырды (30 бет).
«Бір жағадан-бас, бір ... қол» ... Бір ... ... ... іс ... қандай да істі бастамасын оған бір ... ... ... ... ғана ол нәтижелі болмақшы деген сөз [24;
265].
«Жер ... ... ... - ... ... дауы негізінен, бір адамның басына
ғана байланысты болса, жер дауы бір ... не ... ... ... мол, әрі ... ... жатады [24; 325].
2. Жайшылықта да шулағыш оның құстары ауыл көшіп келгелі тым тиышсыз, тым
азан-қазан... Өйтпегенде қайтсін, ... ... ... құс, ... ... үшін » ... ме ... (45 бет) ...
«Ұшқан құс, жүгірген аң - бәрі тамақ » - шындыққа сәйкес ... ... ... құс пен қара ... бәрі болмаса да көптеген түрі ас ... [24; ... ... жылы ... ... ... ... дейді қазақ мақалы, жылы жүзді,
жылы сөзді адамға кім жанаспайды (72 бет)!
«Жылы жылы сөйлесе, жылан інінен шығады» ауыс.- ... ... ... сөз ... адамды өзіне баурай сөйлеу мен көңіл ... ... ... зор, тигізер әсері басқа-басқа: жылы сөзді адам тұрмақ, жылан
екеш жылан да түсінеді, бойы иіп, адамға үйір ... ... [24; ... «Қорыққанға қос көрінеді» дегендей, денемді қауіп кеулегеннен кейін,
маған азынаған жел қасқырдың ұлуы сияқтанып кетті (91 ... қос ... - 1. ... ... адамды үрейлендіріп,
айналадағы заттарды әдеттегіден басқашалау түрде құбыжық етіп ... ... ... ... келе ... қорқақтың көзіне бір қара екеу
болып көрінеді; 2. ауыс.Қорқақ ... бәрі де ... ... көрінуі [24;
406].
5. Көлденең жұрт солай қайран қалғанмен, ... өзі ... ... байға жетем дейді, бай құдайға жетем ... ... ... Әлтиге жетуді арман етеді (123 бет)...
«Кедей байға жетем дейді, бай құдайға жетем дейді» - ауыс. ... ... - ... ... арманы, байдың айтып тұрғаны - ... ... байи ... ал ... ... ... - ынсапсыздық, дүниеқорлық,
тойымсыздық [24; 350].
6. «Өлмейтінге өлі балық кездеседі» дегендей, маған жеңілдеу бір кәсіп тағы
да ... ... (133 ... өлі ... кездеседі» - 1. Аштан өлуге айналған адам өзен
жағаласа, ең болмаса жағада өліп жатқан балық кездесуі мүмкін, ал ... жесе де ... ... сөз; ... ... жоқ адам қанша қиналса да,
ол тірі қаларлықтай бір себептің болары сөзсіз [24; 453].
7. «Өлмегенге өлі балық» дегендей, амалы құрып, Шери ... ... оны ... алып ... табыла кетті (212 бет).
«Өлмегенге өлі балық кездеседі» - 1. Аштан өлуге айналған адам өзен
жағаласа, ең ... ... өліп ... ... ... ... ал соны
пісіріп жесе де өлмейді деген сөз; 2.ауыс. ажалы жоқ адам ... ... ... тірі ... бір ... ... сөзсіз [24; 453].
Авторлық афоризмдердің қолданысы
Афоризмді мақалдан айыру қиын. Өйткені, көптеген афоризмдер мақал-
мәтелдердің қатарына қосылып, халық ... ... ... ... ... де ... мақалы.
Бірақ бір-біріне қаншама ұқсас болса да, олардың ... ... ... ... мақал мен мәтелдерге қарағанда, белгілі бір автордың атынан
айтылады. Сонымен қатар, афоризм, көбіне, жазба ... ... ... ... Ал ... әрқашан, ауыз әдебиеті негізінде
жасалып, ауызша пайда болатындықтан, оның авторы болмай, ... ... ... Мақал-мәтелдер мен афоризмнің ара қатысы жөнінде А.И.Ефимов былай
дейді: «Афоризмы - это меткие и ... ... ... ... это своего рода пословицы, имеющие авторов» [25,
76].
Үлкен Совет энциклопедиясы: «Афоризм... мысль, выраженная в
лаконической, отточенной и ... ... и ... ... существующего изречения, например: «Религия - опиум для
народа», «Человек... это звучит гордо» [25, 76] - ... ... ... ... ... сөздігі» былай анықтама береді: «Афоризм...
-изречение, выражающее в сжатой форме значительную мысль» [25, 76]. Бұған
қарағанда афоризмде ықшамдықпен бірге, ... төл ой ... ... ... ... ... ... анықтама береді: «Қанатты
сөздердің қайнар көзі – халық тілі - мақалдар мен ... ... ... ... тіл – ... ... ... өткен атақты
қайраткерлердің өткір нақылдары, сөз байламдары» [25, 76].
Қанатты сөздерге Үлкен Совет энциклопедиясы мынадай анықтама ... ...... характерное выражение, вошедшее в обиходную речь и
в состав фразеологии данного языка на правах пословицы, поговорки,
народного ... ... ... ... ... русских писателей
стали крылатыми словами, например: «Ай, Моська, знать она сильна, что ... ... (И.А. ... ... без ... любовь, разлука будет без
печали» (М.Ю. Лермонтов) [25, 77].
Афоризм мен ... ... ... дәл ... ... ... әдебиеті соң басталған халықтар үшін, оның ішінде қазақ халқы
үшін кейбір ерекше жағдайды ... ... ... ... ... бір бірінен ажыратуға мұны меже тұтатын болсақ, жазба әдебиетіміз
афоризмдерге аса кедей ... ... еді. Оған ... ауыз ... ... ... салдардың атынан айтылатын кейбір афоризмдерді ешбір
категорияға жатқызуға болмас еді. Сондықтан, қазақ ... ... ... ... орыс афоризмдеріне қарағанда, өзіндік
ерекшеліктері арқылы ажыратылады. Сонымен ... ... ... ақын,
сал, жыраулардың атынан айтылатын қазақтың нақыл сөздері, көбіне, өлең
түрінде, басқаша айтқанда, ... ... ... ... ... ... ... себеп, қазақ әдебиетінде (ауыз ... ... ... ... ... ... нақыл сөздердің де ерте кезде
поэзиялық құрлыспен жасалуы заңды ... ... ... ... ... ... сөздердің құрылысы әртүрлі. Олар поэзиялық, прозалық түрде де
кездесе береді.
Жалпы алғанда ... ... ... ... қарап
ажыратуға болатын сияқты:
а) афоризм әрқашан оқиғаны, затты яғни өмірде болатын істің ... ... етіп ... ... ... ... қашанда оқиғаны тура
мағынада бейнелеп ... ... тура ... да, ... да ... береді. Дегенмен, мақал-мәтелдер, афоризмге
қарағанда, оқиғаны образды түрде бейнелейді.
ә) ... мен ... ауыз ... ... ... ретінде
қарастырылса, афоризм, көбіне, жазба әдебиетіне байланысты жасалып ... ... мен ... өмір ... ... жаман жағын бірдей
көрсететін болса, афоризмдер өмір құбылысының, көбіне, жақсы ... ... ғана ... ... ... болу ... ... жазба әдебиетке тәуелді
болады. Сонда, кейбір афоризмдер қазақтың ... ... ... ... атынан шығып, солардың қолтумасы болып саналатын болса, енді
біреулері дүниежүзілік ... ... ... ... арқылы
қазақ тіліне қосылып отырады.
Афоризмді мақал-мәтелдерден ажыратудағы басты меже боларлық жағдай,
ол - афоризмнің ... ... ... ... ... кейбір афоризмдер
белгілі авторға байланысты айтылмай, халық қазынасы ретінде ... ... ... ... ... журналдардың бетінен жиі
ұшыратамыз. Өйткені, келелі, өткір ойды жинақтап, ... етіп ... ... ... ... ... жана афоризм сөздердің пайда
болуы көп кездеседі. ... ... ... ... ... ... мақал ретінде танылады. Өйткені олардың авторы - жалпы ұжым.
Қорыта айтқанда, қазақ афоризмдері жазба әдебиеті негізінде жасалып,
жаңадан ... келе ... жас ... ... ... ... қазақ
әдебиеті тарихында болмаған категория деуімізге болмайды. Өйткені жазба
әдебиеті кеш басталған қазақ әдебиеті сияқтыларда ауыз ... аса ... ... Ал ауыз әдебиеті тұсында афоризмдердің бәрі дерлік халық
қазынасына айналып кеткені мәлім.
Шешендік сөздер мен ... ... ... ... ... ... ... біріне-бірін жақындататын кейбір жағдайлар
бар. Олар мазмұны және ... ... ... бір ... ... олар өте ... түрде ұтымды да ұғымды етіп береді.
Сонымен қатар, бұлардың бәріне бірдей тән сипат, ол - ... ... ... ... ... ... ... бәрі бірдей
дидактикалық тәсілге құрыла бермейді. Бұл, көбіне, тапқыр ойды көркем түрде
бейнелейді. Сонымен бірге бұлар құрылысы ... ... ... ... ... ... мақал-мәтелдерден айыратын белгілер, негізінде,
мыналар:
а) шешендік сөздер әрқашан, екі бөлімнен тұрады. ... ... ... сөз ретінде айтылады да оның құрамына енетін сөздер
тұрақталмаған, ... ... ... ... ... Ал ... ... тұрақты, ешбір өзгеріссіз айтылады. Яғни, шешендік сөздердің құрамы
да мақал-мәтелдер сияқты, көбіне, тұрақты болады.
ә) ... ... ... ... ... саны ... мақал-
мәтелдерден көп. Сонымен бірге шешендік сөздердің бәрі ... ... ... ... ... құрамында ондай жанама, қосымша
мағынаға ие болып тұрған сөздер ұшырамайды.
б) шешендік сөздер ауыз әдебиеті жанрындағы ерекше бір түр. ... ... ... ... ... ... ... халық атынан
айтылады. Ал шешендік сөздер бұл жағынан алғанда басқаша. Бұл белгілі бір
кісінің атынан ... ... Жеке ... сөзі ... ... мұны ауыз әдебиеті жанрына жатқызуға болмайды. Бірақ, сөйлеу тілінің
негізінде жасалған бұл ... ауыз ... бөле ... Жеке автордың
атынан айтылатынын еске алсақ, бұл жазба әдебиеті тұсында пайда ... ... ... автор болмайды, олар жалпыхалықтық
мұра болып танылады.
Қазақтың шешендік, нақыл сөздері мен мақал-мәтелдері мағына жағынан
бір-біріне ... ... ... ... ... бәрі бірдей өнеге, үлгі,
ақыл беру мақсатына құрыла бермейді. Тіпті мақал-мәтелдердің өзі де ... ... ... ... ... дидактикалық ұғымға құрылса, енді
бірі өмір құбылысын көркем суреттеу арқылы жасалады. Профессор Қ.Жұмалиев
бұларды мағыналық, ... ... ... ... ақыл сөздер мен нақыл
сөздер деп екі топқа беледі. Профессор Қ.Жұмалиев бұл топтауларға ... ... ... ... - ... ... қалдырған өсиет-
ақылы, өмір-тіршіліктеріне жетекші басшылық. Сондықтан оның мағынасы ашық,
ұғуға жеңіл, көпшіліктің бәріне түсінікті, аз ... көп ... ... деп ... үгіт-насихат.
Нақыл сөздер дегеніміз - үлкен ой, терең пікірге құрылған, өмір туралы
айтылған ел ... ... [25; ... ... деп ... болады.
Мақал мен мәтел бір жағынан халық ауыз әдебиетінін күрделі
жанры ретінде қарастырылатын ... ... ... ... ... ... жағынан тіл ғылымының зерттеу объектісі болып табылатын ... ... ... жатады. Сондықтан мақал мен мәтелді екі түрлі
тұрғыдан зерттеуге болады. Өйткені, ... мен ... ... пен ... ... ... объектісі бола алады.
Мақал мен мәтел - халықтық ... ... ... ... Олай болса, мақал мен мәтелдің құрылысында поэзияға тән қасиеттер
мен сипаттардың болуы шарт.
Мақал мен мәтелдерді ... ... ... ... ол ... ... ... сөз қайталау сияқты өлеңге тән ... ... ... мен ... жасалуында ырғақ, ... ... рөлі ... ... ... Қ.Жұмалиев поэзияның халық санасының ... ... ... ... тануда үлкен орын алғанын айта келіп, мақал мен ... ... ... жуық ... ... осыған байланысты деген пікір
білдіреді [25, 81].
Шығармада кездесетін авторлық афоризмдер:
1. Астына мінер сенімді аты жоқ, айыр тырнауыштан басқа ... ... ... ол ... ... не жазғанын күтіп алдық» дегендей, қостан
былайырақ шығып, шауып келе ... ... ... тұра ... (130
бет).
2. – Бала жарайды. Бейшара, жетім қалса да, ... өнер ... ... ... су ішеді, ұлан жылап күн кешеді» депті. Тірі болса, ертең жігіт боп
кетеді, - деп біраз көтеріңкі сөздер ... алды да, тағы ... ... ... осы баланың бәрібір жайы жоқ көрінеді ғой, - деді ол Қайызға (137 бет) .
3. Күш ... ... ... ... «Бұған көкте құдайдың, жерде
құмайдың әлі келмейді» деуі содан (174 бет).
4. Маған ... ... отыр ғой ... ... қылсаң, бүтін қыл»
депті. Сендер үшін емес, Торсан үшін тағы бір қиналам (211 бет).
5. – Көп ... ... ... ... көсем болады» дегендей, «Ел
аралаған-сыншы, тоғай аралаған-үйші» дегендей, өстіп жөріп кісі боп кетуің
мүмкін, - деп ... Ақан сері мен ... ... еске алды да, екеуінің
қылықтарын айта кеп:
- Ақын бола қалсаң, кімге еліктер едің? – деп сұрады менен.
6. Менің ол ... ... ... ойым жоқ еді, ... ... көжеге де
тіс сынады» дегендей, бір кесір алдымнан көлденең тұра қалды (154 бет)...
Қорыта айтарымыз, Сәбит Мұқанов өз шығармасында ұлттық ... ... ... ... ... ... әр сөзін, сөйлемін тұтас мәтінін
мәнерлі, өткір, шебер тілмен өрнектеген және оларды белгілі бір стильдік
мақсатпен ұтымды пайдаланып отырған. ... ... ... ... ... ... барысында 6 афоризм, 20 мақал-мәтел табылды. Талдау
барысында табылған барлық барлық мақал-мәтелдер талдауға түсіп,
ерекшеліктеріне қарай ... ... ... ... ... ... мен ... сөздердің
қолданысы
Теңеу
Белгілі бір халықтың көркем әдебиеті басқа халықтардың әдебиетінен,
ең алдымен, өзінің образдар ... сөз ... ... ... ... ... және сөз бейнелеу тәсілдері ... ... ең ... ... ... ... ұлт ... өмір
сүре алмайды. Көркем әдебиет үшін, әсіресе, ұлттық тілдің маңызы зор.
Түрдің өзінің көріну ... ... асу ... өмір сүру
заңдылықтары болады. Сол ... ... ... бірі – ... ... ...... бейнелеу, көркемдеу тәсілдерінің
ішіндегі ең ... ең ... ... ... ... да
бастауын осы теңеуден алады [27; 3].
Теңеуді шығу тегінен ... ... ... ... ... орыс ... А.Г.Рубайло, А.Н.Веселовский, Б.В.Томашевский т.б.
еңбектерінің ғылыми маңыздылығы зор.
Қазақ тіл білімінде теңеу жан – жақты ... ... ... тұңғыш зерттеушісі А.Байтұрсынов «Теңеу заттың, құбылыстың ерекше
белгілерін көрсетпей – ақ, оны басқа ... ... ... деп ... «Теңеудің стильдік қызметі әр ... бір ... аз ... көп ... сыйғызуды мақсат етсе, тағы бір ... ... ... ... ... Сол ... сөйлеудің өзі
жинақылықтың арқасында болып отырады» деп, теңеудің көркем әдебиет тілінде
алатын орнын айқындайды.
Қазақ тіл ... ... ... ... ... ғалым –
Т.Қоңыров. «Қазақ теңеулері» атты ғылыми монографиясында ... ... ... ... ... мен синтаксистік құрылымын,
түрлерін жан – жақты қарастыра отырып, теңеуге ... ... ... ...... ортақ белгілердің негізінде бір затты екінші
затқа ... ... ... ... ... ...... сапасын күшейтетін, сол нәрсені жаңа қырынан,
поэтикалық қырынан танытатын әрі стильдік тәсіл, әрі таным құралы» [22; 8].
Ғалым ... ... ... бойынша, қазақ теңеулерінің
жасалуының үш түрлі тәсілі бар: бірінші, - дай, -дей, -тай, -тей, ... ... ... ... ... екінші, –ша, - ше ... ...... ... ... ... ... бұл
пікірі дұрыс болғанымен, теңеудің жасалу тәсілдерін ... ... ... бар қыруар материалды сұрыптай келгенде, қазақ тіліндегі теңеулердің
жасалуының төмендегідей жолдары бар екені анықталды:
1) – дай, -дей, -тай, -тей, ... ... ... -тейін жұрнақтарының
көмегімен;
2) –ша, - ше жұрнағының көмегімен;
3) Шығыс септігі жалғауының (-нан, -нен, -дан, -ден, -тан, ... ... ... ... ... ... көмегімен;
5) Бейне сөзінің көмегімен;
6) Тең сөзінің көмегімен;
7) Ұқсас сөзінің ... ... ... ... ... ... (бейне және –дай, -дей; бейне және секілді) көмегімен;
10) ... ... ... [27, 10-11].
Теңеудің синтаксистік құрылымы:
1.Жалаң теңеулер;
2. Күрделі теңеулер;
3. Толымды теңеулер;
4. Толымсыз теңеулер;
5. Бірыңғай теңеулер;
6. Болымсыз теңеулер.
Жалаң теңеулер – тек ... ... ... қосындысынан ғана
тұрып, белгілі бір заттың, яки құбылыстың ... ... ... Мұнда
күрделі ой жоқ, соған орай бұл теңеуде күрделі образ да болмайды.
Күрделі теңеулер – өзінің құрылысы жағынан ... ... ...... ... ... не ... (көбінесе образ), не зат немесе
екеуі де өздеріне бүтіндей күрделі ұғымды ... етіп ... да, ... ... ойға ... шытырман суретке құрылған, эмоциялық
– экспрессивтік әсері күшті теңеулік образдар жасалады.
Бірыңғай ... – бір ... бір ... ... құрамында
бірнеше теңеулердің қатар келіп, бір сөйлем мүшесінің қызметін атқаруы.
Толымды теңеулер – ... ... үш ... (зат, ... ... болуы қажет. Бұл ұғымды алғаш енгізген Б.В.Томашевский.
Толымсыз теңеулер – толымды теңеулерге қарама – қарсы құбылыс. Мұның
атынан да көрініп ... ... ... бір мүше ... ... – бір ... ... затқа теңегенде болымсыз ғана
мағына шығарады [27, 22–35].
Шығармадағы жалаң теңеулер ... ... ... ... ... жарқылдай жай оғын шашқан бұлт көк
жүзінде жосыла біраз ... да, ... ... ... енді ... ... жылы ... тамшыларын саулата кеп төгеді (29
бет)!..
2. ... түсі ... те ... ... қан ... ... ... ғана боп шырылдап кеп атылады (33 бет)...
3. Өзі өлердей балажан еді, мысалы, мені алыстағы пішенге мойнына ... ... ... ... ... ... әкелетін (40 бет).
4. Ол бізден он шақты жастай үлкен, өзі ағып тұрған қиссашы, бірақ домбыра
білмейді, жай ғана ... ... (137 ... ... ... ... арналған сөздерге келгенде, денесін батырдай
қомдап, түсін суытып, дауысын екпіндетіп жібереді (137 бет).
6. Ол, ең ... екі аяғы ... ... ... оның денесі иіліп,
бүгілгенде сымдай бұратылып, тік қойған бақанға мысықтай өрмелеп шығады,
екі сырықты аяқ қылып жүргенде, ... ... ... (137 ... Со ... жел ... оның жалы ... желбіреп, көтеріліп кетеді (139
бет).
8. Қыс бастала еркін жетілетін жылқының түгі ол кезде құндыздай ... ... ... ... ... (139 ... ... жылқы ықтаған бет жақта сортаңдау бір көл кездескен (147 бет).
10. - Мен саған жуастау қарулы жылқы ұстап мінгізіп кетейін (154 ... ... ... ... Буы ... қойдың семіз етін қазаннан үлкен ожаумен сүзіп ... ... ... ... ... салып жатыр (9 бет)...
2. Атпен жарыса ала ма, жоқ па, ол ... ... ... ... ... ол ... бетінде аққан жұлдыздай зымырайды (19 бет)...
3. Тек қана айырмасы, теңіздің реңі ... ... ... ал ... ... я ... күннің сәулесі шалған кезде толқыған теңіздің беті
сияқты ... ... ... ... ... ... ... тұрады (31
бет)...
4. Олай дейтінім, - біз шешемді көміп ... он екі ... ... ер
жеткен қыздай әндетіп, шешесін жоқтап отыр және ... ... ... ... ... ... деген жырды айтып отыр (43 бет)!
5. Көрмейсіңдер: ине ұстағанда қолы қолына жұқпайды, тіккен ісіне ... ... ең ... ... (88 ... ... қалай сабыр қып тұрғанын білмеймін, ... жасы ... ... лақ ете ... ... ... ... ол (98 бет)...
7. Қанапияда үн жоқ, қозғалғанда жоқ, ... ... ... сол ... тұр (130 бет)!..
8. Алпамышты алдап қолға түсіретін мыстан кемпірдің ... ... ... бүкшиіп, тісі жоқ адамдай аузын малжаңдата сөйлеп, кемпірдің даусына
салып, түрі де, үні де кемпірге ... (137 ... ... көп ... бұ ... жер бетін жамылған қары ... ... боп ... ... (138 ... Қос ... не ... қысқаша баяндап өтейік: көлемі тарантастың
доңғалағындай-ақ кішкене шаңыраққа айнала қадаған қазықтардың ... ... да, ... ... ... ... салынады (140 бет).
Қорыта айтқанда, жазушы Сәбит Мұқанов өз ... ... ... ... ­ сөздік құрамын шебер пайдаланып, әр сөзін, сөйлемін тұтас
мәтінін мәнерлі, өткір, шебер ... ... және ... ... ... ... ... пайдаланып отырған.
Жазушы Сәбит Мұқановтың «Өмір мектебі» романы тілін талдау барысында
50 теңеу табылып, соның 20-сы теріліп, талдауға түсті.
Эпитет
Айқындау, яғни ...... ... айрықша сипатын, сапасын
анықтайтын суретті сөз. Эпитет - ... ... ... бір ... ... ... атап көрсететін сөз, бірақ осы қызметте келетін
жай анықтауыш сөзден ... ... бар. Жай ... ... адамның өзіне тән қалыпты сынын (белгісін, қасиетін, ... т.б.) ... ... өзі ... белгіні бейнелеп (образдап)
көрсетеді.
Қазақ тіліндегі тұрақты эпитеттің тілдік табиғатын арнайы қарастырған
Г.Ө.Мұхаметқалиеваның ... ... ... ... ... ... дегеніміз – екі немесе одан да көп компоненттен
тұратын, ... ... ... ... ... образды сөз тіркесі».
Демек, эпитет – адамның не заттың, не табиғат ... ... ... ... ... ... көз ... ой – қиялына әсер ету үшін қолданылатын көркем сөз ... ... ... өз ... «Суреткердің өз – өзіне тән тіл
шеберлігін сөздің көркемдік қасиетін ... сөз бен ... ... бір ... ... яғни жеке сөздердің қолданылуындағы
ерекшеліктердің бәрі жиналып келіп тұтас ... мән ... ... ... ... көрсету үшін эпитетсіз елестету мүмкін емес» – деп
өте ұтымды тұжырым жасаған.
Қазақ тіліндегі эпитеттер ... ... ... негізінен зат
есімнен, сын есімнен, есімше, көсемше етістіктері арқылы жасалады.
Эпитет туралы А.Байтұрсынов өзінің ... ... ... «Бір нәрсені көптен айырып, ... ... ... етіп
айтқымыз келгенде ол нәрсенің атына айқын көрсететіндей сөз қосып ... ... өзге түрі ... деп ... – деп ... берді. Көркейту дегеніміз – эпитет термині ретінде алынған [25,
43].
Эпитет жайында айтылып жүрген ... ... әлі ... ... жоқ ... Мысалы, Л.И.Тимофеев: «Кең мағынада қандай болса ... ... ... ... ... және тағы басқа тұратын әрбір сөз
эпитет болады. Бізде осы уақытқа дейін эпитет – ... ... ... және тағы сол сияқты, ал жай ... сөз ... ... ... деген есеппен, эпитет деген ұғымды (көркем анықтауыш)
анықтауыш сөз ... ... ... ... жиі ұмтылу бар...бұл бөлу бұрын
ескертілгендей, поэтикалық тілді ерекше, бейнелі деп ... ... ... бұл ... ... - ... ... сөз жеке тұрып та не болмаса алдынан, артынан
анықтайтын ... ... те ... ... ... Олай болса, эпитет –
бейнені айқындап, көріктеп тұратын көріктеу ... ... ...
адамның, заттың, құбылыстың, бір белгісін, сырын, сипатын, қасиетін атап
көрсететін сөз, бірақ осы қызметте келетін жай ... ... ... бар. Жай ... ... ... адамның өзіне тән қалыпты
сынын (белгісін, қасиетін, түрін, түсін т.б.) ... ... өзі ... ... ... ... бұл ... сол заттың, адамның,
құбылыстың, табиғи қалыпты белгісі емес», - дейді [29, 87 – 88].
Шығармада кездесетін ... ... ет ... ... ... ... ... артынан бірі кіргенде,
табақшыларға араласа үйге кірген бір топ баламен араласып мен де ... ... ... орны - ... ... қара ... үй (14 ... Әлі күнге көз алдымда: қараңғы түн (14 бет)...
4. Бәрі жалт қараса, салт мінген көп адам ... ... (15 ... Ол ит ... ... ... ... оң қолына киеді де, ... ... ... Ал, ... ... ... - деп жөнеле береді (18 бет).
6. Сол үйде үлкен қара таба болады (19 бет).
7. Әлі есімде, біз ... ... ауру ... ... ... даусынан
оянамыз (20 бет).
8. Намысы тапталған қыз Есенейдің ордасын ойран етуді алдына мақсат қып
қояды (23 ... ... ... киер ... жоқ ... балалар, күртік үстіндегі ... ... ... ... ... аяқ та жүгіре шығады... табанын қари
жөнелген ызғар оны үйіне қайта тығады (27 ... ... еріп ... ... қаймыжықтай жұқа тоны ... ... ... кеше ғана ... ... беті бүгін қараяды да қалады (28
бет).
Қорыта айтқанда, жазушы Сәбит Мұқановтың «Өмір мектебі» романы тілін талдау
барысында 10 ... ... ... ... ... ... ... барысында оның болмысын
неғұрлым жан – жақты әрі ... ... ... ... түрлі
көркемдік әдеби амал – ... ... ... ... Ондай
тәсілдердің негізгілерін атар болсақ, олар: портреттік тәсіл, мінездеу,
кейіпкер ... ... ... ... күйініш – сүйініш халін суреттеу
т.б.
Көркем бейненің жанды, нақты, ... ... ... ... ... орны ... Портрет (франц.portrait-
бейнеленген) - әдеби кейіпкердің сырт көрінісі, кескін-кейпін, бой-тұлғасын
суреттеу. Кейіпкердің мінез-бітімін ... ашып ... үшін ... ... де үлкен мәні бар. Жазушы негізгі ... ... ... ... ... есте ... әсерлі бейнелеуге мән береді. Сонымен бірге жазушы, ақын ... ... ... ... ... мүсіндеуге бейім тұрады. Әдеби
шығармадағы портретті алсақ, оның даралық қасиеті ... ... ... ... ... қарағанда кейіпкердің бет-әлпетін, кескінін
жекелеген ... ... ойша ... ... молырақ.
Портреттің түрлері де, қырлары да сан ... ... ... ... қарай шартты түрде төмендегіше жіктеуге болғандай:
мөлтек портрет, топтама портрет, ... ... ... ... ... ... – мінездеу, живописьтік портрет т.б. [30, 46 –
47 бет].
Тілде портретті белгілеуде соматикалық, вестиалды, ... де ... ... портреттің лексикалық құрамын үш сөздер тобы
құрайды.
1. Адам денесі мен мүшелерін атайтын сөздер - ... ... ... ... сөздер - вестиалды лексика.
3. Бет өзгерісін, дене қимылын, дене қалпын ... ... ... ... кейіпкерлердің соматикалық портреті:
1. - Өзі жалпақ беттеу, құба өңділеу, май ... ... ... ... ... ... ... ашаң өңді, қоңыр кескінді, мұрындылау,
көзділеу кісі еді ғой, - десті әркімдер (12 бет).
2. Мен ... ... ... ... ауылға Әлти Көкенов атты
милиционер бай келе қалды да, ... ... ... үйіне түсті. Орташа
арық денелі, ашаң жүзді, селдір сақал-мұртты, ағы қанталаған кішірек көзді,
жасы со кезде жетпістерді ... ... ... ... барылдаңқырай
сөйлейтін кісі екен (105 бет).
3. Ол ... ... ... кең, ... семізше, үлкен көк көзді жігіт
(135 бет).
4. Соның дөңгелене біткен аппақ, ... ... ... тура ... қыр мұрнына, үлбіреген жұқа еріндері мен ... ... ... ... ... тостағандай қара мөлдір көзіне, қайқая біткен ұзын
қара кірпігіне, қиыла ... қою қара ... кең ... ... да ... жаралған сияқты: орта бойлы, кең кеуделі, тар
мықынды, тіп-тік әдемі дене (184 бет)!..
5. Басы ... ... ... ... үлкен, қоп-қою қара қасы қалың
қабағын түгел жапқан қалың, томпақ үлкен көзді, кең ... ... ... ... ... шықшытынан басқа жерін түгел жауып ұйыса біткен
қылы жуан қара сақалды, аузын жаба төмен салбыраған басылмайтын қою ... ... ... мойынды, кең жауырынды, жуан ... орта ... күні ... ... еске ... ... көзіме зор денелі қара аюды
елестетеді (186 ... ... ... ... Ауқатты адамның қызы болғандықтан, бірсыдырғы жақсы да киінеді екен: қос
етекті қанипас көйлек, оның сыртынан жеңді-жеңсіз ... ... ... толтыра, етегін айналдыра күміс қадайды, қысқалау шашына салпыншағы
көп шолпы тағады, екі ... да ... ... ... ... пен
алтыны аралас сақина, жүзіктер, оң жақ білегінде бұрамалы жуан ... екі ... да ... көп ... ... басында үкіленген
құндыз бөрік (108 бет).
2. Киімдерінен қалған елес: түгі қырқылып ... ... ... ... ... ... оның төбесінде ұлпасы бітіп, қауырсыны ғана
қалған үкі... мойнына ... ... ені ... ... ... ақ ... шәріп... сыртына көнетоз түйе жүн ... ... мен ... ... ... ғып ұстаған құндыздардың түгі ... көп ... ... ... ғана ... шекпенді астарлаған
қарала батсайы да ыдыраған... Байпақты, ... биік ... де ... ... ... тозық шалбарының кестелері түтеленген, тұла
бойындағы ... ... ... ... ... - ... ... ұшын тізесіне салбырата байлаған, шалбарының батсайы бауы ... ... ... ... ... киім кешегі екен: сыртына желбегей салған, ақ
ботаның түбітінен тоқыған ... ... ... өңіріне жалпақтығы төрт
елі қып құндыз ұстаған, басында батсайымен тыстаған жеке ақ ... ... қара ... ... беліне жалпақ қып қызыл жібек белбеу байлаған
да, бір жақ ұшын шашақтандырып, оң жақ ... ... ... жіберген,
бұтында көк шұға шалбар, аяғында көк сауырлап, кестелеп, күмістеп тіккен
қосай етік ... ... ... ... ... талдау барысында шығармадағы
кейіпкерлердің 5 соматикалық портреті, 3 ... ... ... ... С. ... ... мынадай анықтамаберген: «Соңғы кезде әлем
бейнесін когнетивтік тұрғыдан қарастыруда «концепт» ұғымы аса ... ... ... - ол ... ... тілдік-когнитивті деңгейлерінің негізгі
бөлшегі, әлемнің шындық немесе қияли негізін ... ... ... айқындаушы бірлік. Адам санасындағы дүние бейнесі табиғаты
жағынан әр алуан болып ... ... ... ... ... Олар сөз ... таңбаланып, вербалданады.
Концепт - ойлау мен таным және мәдени процестердің ... ... адам ... ... ... ... белгілерінің
ассоциациялануының нәтижесі.
Концепт - ғаламның концептуалды бейнесі жайлы түрлі ақпарат беретін
ұлттық-мәдени-танымдық ... ие ... ... ... ... ой ... ... тіл арқылы бейнеленуі.
Концепт - тіл мен таным бірлестігі арқылы дүниені жан-жақты тануға,
сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... жинақталған аялық білімнің шоғыры, тілдік-танымдық бірлік .
«Концепт» термині соңғы жылдары тіл білімінің жаңа бағыттарына сәйкес
өзекті ... ... ... ... ... ... ... байланысты таным-түсініктерде ғана емес, басқа да ... ... ... ... келеді. Осыған орай, ... ... ... ... ... түсіндіру мәселесі бүгінгі тіл
біліміндегі аса маңызды ... ... ... Е.С. ... концепт
туралы «Понятие концепта отвечает представлению о тех ... ... ... в ... мышления и которые отражает содержание опыта
и знание, содержание ... всей ... ... ... ... мира в виде неких «квантов» знания »,- деп тұжырымдаса,
А. Вежбицкая концепт ұғымын «Адамның әлем ... ... ... ... және атаулары бар ғаламның тілдік бейнесі ... деп ... ... ... ... тек ... қана қоймай, тілдік
құралдар арқылы адамның сол шындыққа ... яғни ... ... ... Осы ... қалыптасқан ақпарат жүйесі негізінде тілдік үлгілер
(модель) арқылы автордың әлем туралы біртұтас (концептуалды) тұжырымдамасы
қалыптасады.
Концептілік талдау ... ... ... ... өзіндік
мақсаттарымен ерекшеленеді. Семантикалық талдаудың ... - ... ... болса, концептілік талдаудың мақсаты - ғаламның тілдік
бейнесі туралы білім қалыптастыру және «бір ғана ... ... ... ... өріс құру ... ... бір концепт тұрғысынан
ғаламның тілдік ... ... ... табу ... ... ... ... контекстуалдық талдау жасалады.
Адам санасындағы дүние бейнесі табиғаты жағынан әр алуан ... ... ... ... ... ... діни мазмұнға да
толы. Адам баласы - өмір мен өлімнің арысында жүрген биологиялық ... Адам үшін ... рөлі ... ... ... өлім де сол ... [31; ... кездесетін «өлім» концептісінен мысал:
1.Ашу сөндірген әкемнің ақылы ... ғана ... ... ... ... ап ... ... десе, бала сұп-суық! Жүрегі тітіркене қалған әкем
баланы аймаласа, жан жоқ!.. Ұзын ... ... ... ... кеп ... ... бесік үстінде ұйықтап қалады да, бала емшекке
тұншығып өледі (15 ... ... мен ... деп ... ем, Сәрсек ұстап алды да,
зорлаңқырап атының алдына өңгерді. Ауылға қарай жорта жөнелген оның алдында
«жібер деймін!» деп мен ... ... ... Не боп ... саған, бейшара бала? Әкең өліп ... асық ... - деді ... не ... ... мен жүрегім зырқ ете қалды (39 бет)...
3. Әлдене бір жамандық ... ... ... ... ... жоғары тартылып, еріндері қыбырлай бастады. «Апа!» деп ащы даусы
шығып кеткен ... ... ... кеудесіне басып жата қалды!..Мен әлі
қалшиып тұрмын!.. Не болғанын түсініп, мен де еңіреп жылап жібердім... Үйге
жүгіріп кірген ... ... ... біреулері мені ұстай алып:
- Соры қайнаған сорлылар-ай, шын сорлы енді болдыңдар ғой!... - десті (42
бет).
Шығармадағы этнолингвистикалық элементтердің ... Н. ... ... ... ... берген:
«Ә.Т. Қайдар этнолингвистикалық зерттеудің мақсатына қарай «этнос» ... ... ... ал ... ... «тіл ... ... атауды
ұсынады, Ә. Қайдар мұнда этнолингвистикалық зерттеулер этностың жеке
мәселелері емес, оның ... ... ... болмысын анықтайды, ал осы
этнос туралы толық мағлұмат оның тіл ... ... ... ойды ... ... ... болмысы» - этностың ұлттық бейнесі, тарихи тұлғасы және
ол туралы реальді шындық. «Этнос болмысы» - ... ... ... ... ... ... ... кешірген өмір тіршілігінің айнасы, оның тілі
арқылы қалыптасып, жадында сақталып, ұрпақтан нәсілге ... ... ... ... бай ... – мәдени қазынасы.
Осыдан этнолингвистиканың зерттеу ... ... тілі ... Е. ... бұл ... «Тіл – этностың ең тұрақты, ең бір
басы ашық негізгі көрсеткіші», - дейді, ал ... ... ... ... және ... ... т.б. ... белгілеріне жатады деп есептейді, сол себепті этнолингвистика ... мен ... ... ... ... ... ... жүргізуді талап етеді. Этнолингвистика – зерттеу
аясы үлкен ғылым.
Этнолингвистикалық зерттеу – тіл ... ... ... ... ... ... мағлұматы бар сөздерін талдап зерделеп
түсіндіру деген сөз, осы күні ... ... бола ... ... қабатында олардың пайда ... ... ... ... жинақталған» [32; 9].
Ғалым Ислам Айбарша этнолингвистикаға мынадай анықтама берген:
«Этнолингвистика кең көлемде, яғни тіл мен ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін атап өтсек:
- этнолингвистикалық зерттеу белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... нысаны негізінен мәдениеттің фольклор
үлгілерінде көрініс табады;
- ... ... ... ... ... ... бөлінеді;
- этнолингвистика фольклорлық үлгілер негізінде, яғни ретроспективалық
бағытта болады;
- этнолингвистикалық ... ... ... ... ... ... ... зерттеулерде тілдік, атап айтқанда этимологиялық
әдістемелер басым қолданылады.
Тілдік тұлға құрылымын сатылы: ... яғни тіл, ... ... ... ... ... ... және
прагматикалық деңгейлерден тұратын құрылымдық жүйе ... ... ... ... ... деңгейде белгілі бір этномәдени ұжымның,
яғни ұлттың ... ... мен ... ... құрайды. Жоғарыда
көрсетілген жүйенің жалпылық сипатта болатындығын айтып кеткен жөн, өйткені
аталған деңгейлердің дамуы мен ... ... ... ... әр ... ... ... дамып, түрліше сипатта болады. Ал тілдік тұлғаның мазмұнына
келсек, оны құндылықтар жүйесінен тұратын дүниетанымдық, мәдени және ... ... ... ... ... ойлау арқылы танып біледі және ол ... ... ... Адамның шындық болмысты танып білуі ой арқылы
жүзеге асса, тіл - ... ... ... ... бекітудің құралы
ретінде қызмет етед» [33; 9].
Шығармадағы ұлттық ойынның көрінісі:
Ақсүйекте ... ... ... да, дамбалдан басқа киімдерін аралары
алшақ екі жерге үйіп, ол орындары «орда» деп атайды. «Ордаларда», ... ... ... ... ... ... ... «хан» боп отырып
қалады да, екі топ балалардың ішінен кезекпен бір сүйекті лақтырып келеді.
Екі ... ... да ... іздеп, қай тапқаны алып қашады, мақсат - өз
ордасына шейін ... ... ... жеткізбеу; сондықтан бір жақтың
балалары біріне бірі жәрдемдесіп, қай жүйрігі алып қашады... Жеткен ... бала ... ... ... ... (36 бет)...
«Соқыртеке» дегеніміз - бір баланың көзі орамалмен байланады да, өзге
қуады (36 бет) ...
«Бурақотан» дегеніміз - балалар екі ... боп, ... ... араларынан бір баланы қарғытып ... ... ... «Бұл ... ... - деп ... ... отырған балалар, мысалы: «Жансүгірдің
қотаны», - деп жауап береді. Қарғитын бала: «Қайтып-қайтып өтеді?» - ... ... ... ... - ... ... бала қарама-
қарсы отырған балалардың арасынан секіріп-секіріп өтуге тырысады, мақсат -
қарғитын бала ұстатпай, ... ... ... ... ... ұстап
алуға тырысады (36 бет) ...
«Хан» деген сөзді мен ... ... ... ... ... ... кезде асық ойнай бастайды. Асықтың да «ханы» болады. Ол - әрі
оңқай, әрі қошқар сияқты ... ... ... ... ... ... бояйды.
Асық ойынының бір түрі: «ойынға қатынасатын балалар сан мөлшерін
бірдей ғып асық ... да ... ... ... ... ... ... «ханды» жағалай иіріп шығады да, кім алшы ... сол ... Ойын ... бала ... ... ... асықтарын
жерге шашып жібереді. Тәртіп: бүкті бүкпен ғана, шікті шікпен ғана ... ... ... ... ғана ату, және бір ғана үсік саусағымен
ату... Бала ең алдымен «ханды» атып ... ... ... ... ... ... «хан таламақай» болады, онысы - шашылған асықты ... ... Бұл ... әр бала ... ... ... тырысады» .
Хан ойынының бұл бір түрі.
Екінші түр: балалар ... ... да, ... ... әр ... бір баланы «хан» сайлайды. Екі «ханды» арасы алшақ екі жерге
отырғызып, ол араны «орда» деп ... ... ... ақ ... ойнау. Онысы - екі топтан бір бала
шығу керек те, даярлап қойған малдың қу сүйегін ... ол ... ... ... ... ... ... керек. Сол сүйекті ... ... бала өз ... алып қашу керек. Ол баланы өзге бала ... ... ... екінші топтың балаларына сүйекті ... қай ... ... ... ... ... ... қай топтың баласы
болса да, сүйекті қарсыласпай ... ... ... «орда» жеңген жақ
болады. Жеңілген жақ айыпқа бала береді. ... - ... көп ұту. Егер ... ... көп ... ол ... «ханын» балалар түйебас қылады.
Хан ойынының үшінші түрі – қыз-бозбала жиналғанда «Хан жақсы ма?»
ойналады, оның ... ... ... ... мен ... және ... ... «хан» үйленген жігіттен, «ханша» келіншектен ... қай ... ... да ... ... ... ... бұйрығы
бойынша бір қыз, бір жігіттен араласа отырады. Хан жігіттерді кезекпен
шақырып, әртүрлі ... ... ... ... ... саны 24 ауыз, және жігіттер бірін-бірі
қайталамай, тыңнан өлеңдер табу керек... Осы бұйрықты ... ... ... ... сыйы - ... қызының қасына отырғызып, ... ... ... ... ... сүйген қызының аузынан сүю түгіл,
отырған орнынан айырылып қалады. Қу ... ... ... де ... ... тарақ, кисет сияқты заттармен де өтетеді. Бірақ борышын ... ... тек ... ғана айырылмайды, сүйгенінің қасына отыра
алмайды. Ойын осы тәртіппен өткеннен кейін, «уәзір» ... ... ... ма?» деп ... ... жастар ойынды «ханды» мазақтаумен
аяқтайды (208 бет)...
Қорытынды
Курстық жұмысты қорытындылайтын болсақ, шығармада автордың ... бай ...... ... ... пайдаланып, әр сөзін, сөйлемін,
тұтас мәтінін мәнерлі, өткір шебер тілмен өрнектеген және оларды белгілі
бір стильдік мақсатпен ... ... ... ... ... көне ... қару – жараққа, киім – кешек, әшекей заттарға
байланысты, әкімшілік, ел басқаруға ... салт – ... әдет – ... көне ... ... ... кез келген құбылысты, қимыл - әрекетті, теңеу ... ... ... ... ... ... теңеулер сирек
болғанмен, қолданылған теңеулер шыншылдығымен, нақты құбылыстарды
сипаттаумен ерекшеленеді.
Шығарманың ерекшелігі - метафора, мақал – мәтелдер сирек кездеседі.
Пайдаланылған ... ... Ә. ... тілінің лексикологиясы. - Алматы: Мектеп, 1988.
– 146 ... ... Р. ... ...... Қазақ университеті, 2009.
– 290 б.
3. М.Балақаев.Қазақ тілі мәдениетінің мәселелері.Алматы «Білім»,1996.
22-бет
4. І. ... ... ... ... ... ... ... Г. Смағұлова. Фразеологизмдердің түпкі және туынды тұлғалары. «Қазақ
тілі мен әдебиеті» журналы. №3, 1994. ... ... ... тақырыбы атында фразеологизмнің қолданылуы. «Қазақ
тілі мен әдебиеті» журналы. №1, 2007. ... Г. ... ... ... сөздігі. Алматы, 2001. 6-
бет.
8. Кеңесбаев І. ... ... ... ... - ... 2007. – 355 б.
9. Жалмаханов Ш.Ш. Қазіргі қазақ тіліндегі көп мағыналы нақты түбір ... ... ... Фил. ғыл. ... ... ... ... Бельбаева М. Қазақ тілінің омонимдер сөздігі.- Алматы: Мектеп,1988.
11. Болғанбаев Ә., Қалиев Ғ. Қазақ тілінің лексикологиясы ... - ... ... 2006. – 251 б.
12. Омарова А.Қ., Шыныбекова А.С. Қазақ тілі. - Алматы: Бастау, 2003. –127
б
13. Оразбаева Ф. ... ... ... сын есім ...... ... 1988. – 128 бет.
14. Ф.Ш.Оразбаева, Г.Сағидолда, ... ... ... Қ.Қасабек, Ж.Балтабаева, Қ.Мұхамади, Р.Рахметова, Ж.Көпбаева
«Қазіргі қазақ тілі»: Оқу құралы. – Алматы: «Print-S» баспасы, 2005. – ... ... С. ... ... - ... ... – 617 ... А.Салқынбай «Қазіргі қазақ тілі»: Оқу құралы. – Алматы: ... 2008. – 340 ... ... ... ... ... сөздігі». – Алматы: «Дайк ... ... 2008. – 968 ... ... ... ... Мақалалар жинағы./Құраст.: Шүкірұлы С.,
Тілешов Е.-Алматы: «КИЕ» лингвоелтану инновациялық ... ... ... « ... ... Ғ. ... Ш. ... «Мектеп» баспасы,
Алматы-1979 (204 бет).
20. Есенбай А. З. «Сыр ... ... ... ... Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін
дайындаған диссертациялық ... ... Ш. Ш. ... және ... тіл ... ... атты
халықаралық ғылыми-теориялық конференция.-Алматы: Дайк-Пресс, 2005. -794
бет
22. Диалектологиялық сөздік. - Алматы: Арыс, 2007.- 800 б.
23. ... А. ... ... ...... «Ана ... ... 1991 ж.
– 107 бет.
24. ... Ә. ... ... - ... ... 2004. – 560 б.
25. Қанапина С.Ғ. Қазақ тіліндегі мақал мәтелдердің танымдық бейнелілігі
(Ғ. Мұстафин, С. Мұқанов шығармалары негізінде). - ... ... 2010.- 180 ... ... ... бейнесі (лингвомәдениеттанымдық
аспект)” Филология ғылымдарының кандидаты ... ... алу ... ... авторефераты, Алматы – 2007. – 29 бет.
27. Т.Қоңыров «Қазақ ...... ... баспасы, 1978. – 192
бет.
28.А.Д.Есқараева «З.Шүкіровтің поэзиялық шығармаларындағы метафоралық
қолданыстар» ... ... ... ... ... алу үшін
дайындалған диссертация авторефераты, Астана – 2002. – 30 ... ... «1960 – 1980 ... әйел – ... ... тілі
(Ф.Оңғарсынова, М.Айтқожина, А.Бақтыгереева, К.Ахметова шығармалары
негізінде)». – Қостанай. ТОО «Центрум» , 2010. – 153 бет.
30. ... ... ... ... ... ... 2009. – 214 бет.
31. Жиренов С. А. XV-XIX ғ.ғ. ақын жыраулардың «өмір-өлім» концептісі.
автореферат. – Алматы, 2007. - 30 ... ... Н.С. ... ... ... ... негізі.автореферат. – Алматы, 2004. - 48 б.
33. Ислам ... ... ... ... дүниенің тілдік суреті.
Фил. ғыл. докт. дисс. авторефераты. - Алматы, 2004. - 51 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 77 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сәбит Мұқановтың поэзиясы3 бет
Мазмұн мен пішін8 бет
Мемуарлық шығарма (конспект)18 бет
«Адасқандар». романнан повестке35 бет
С.Мұқановтың ғылыми зерттеулері, еңбектері9 бет
Сұлу сөздің сардары – Сәбит Мұқанов35 бет
Сәбит Мұқанов 10 бет
Сәбит Мұқанов және эпистолярлық жанр100 бет
Сәбит Мұқанов және әдебиет25 бет
Қазақ әдебиетіндегі эпистолиярлық стиль29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь