Ауа және атмосфера

Атмосфера - әлемдік кеңістікте Жермен бірге айналып қозғалыста болатын Жердің газдық қабығы. Жердің салмағы шамамен 5,98* 1021 т, ал атмосферанын, жалпы салмағы шамамен 5,27*10' т тен,- Атмосфераның жарты салмағы төменгі 5 км-де, 75 % — 10 км-де, 95 % - төменгі 20 км-де шогырланган. Спутниктік бақылаулар бойынша атмосфера 20000 км кашықтықка дейін тарайды. Атмосфераның метеорологиялық биіктігі шартты түрде 1000-1200 км деп есептелінеді.
1 Атмосфераның жсрге жақын қабатының ауа құрамы
Атмосфера ауа деп аталатын газдар қоспасынан тұрады. Сонымен қатар ауада сұйық және қатты бөлшектер де бар. Ауаның физикалық күйі оның тығыздығымен, қысымымен, температурасымен және т.б. сипатталады.
Атмосфераның жерге жақын қабатында ауа ылғалды болып келеді, яғни оның құрамында басқа газдармен қатар газ күйіндегі су (су буы) да болады. Атмосфераның физикалық күйіне байланысты су буы сұйық, және қатты күйге көше алады. Сондықтан метеорологияда алдымен құргақ ауа және су буы жеке түрде, ал содан кейін ылғалды ауа қарастырылады.
Қатты және сұйык бөлшектерден тазартылған құрғак ауаның құрамы барлык жер шарында бірдей және шамамен 25 км биіктікке дейін тұрақты болады. Құрғақ ауа (көлем бойынша) азоттан - 78,08%, оттегіден - 20,95 %, аргоннан - 0,93 %, көмір қышқыл газынан - 0,03 % және басқа да газдардан - 0,01 % түрады (1-кесте). Басқа газдар: неон Ne, гелий Не, метан СН4, криптон Кг, сутегі Н2, азоттың шала тотығы N20, ксенон Хе, озон Оз, азот қостотығы NO2, күкірт қостотығы SО2, аммиак NНз, улы газ СО, йод І2, радон Rn және т.б.
Қазіргі кезеңде атмосфераға антропогендік түрде басқа газдар да бөлініп жатыр, мысалы кейбір хлорфторкөмірсутегі газдары, оның ішінде фреон. Фреон ауа ағынымен жоғарғы қабаттарға барғанда ультракүлгін радиацияның әсерінен ыдырайды да, нәтижесінде озонды күшті ыдыратушы хлор мен хлорлық қосындылар пайда болады.
        
        АУА ЖӘНЕ АТМОСФЕРА
Атмосфера - әлемдік кеңістікте Жермен бірге айналып қозғалыста болатын
Жердің газдық қабығы. Жердің салмағы шамамен 5,98* 1021 т, ал ... ... ... 5,27*10' т тен,- ... ... ... төменгі 5
км-де, 75 % — 10 км-де, 95 % - ... 20 ... ... ... бойынша атмосфера 20000 км ... ... ... ... биіктігі шартты түрде 1000-1200 км ... ... ... ... ... ауа ... ауа деп аталатын газдар қоспасынан тұрады. Сонымен қатар
ауада сұйық және ... ... де бар. ... ... күйі ... ... ... және т.б. сипатталады.
Атмосфераның жерге жақын қабатында ауа ылғалды болып келеді, яғни оның
құрамында басқа газдармен қатар газ ... су (су буы) да ... ... күйіне байланысты су буы сұйық, және ... ... ... ... метеорологияда алдымен құргақ ауа және су буы жеке
түрде, ал содан ... ... ауа ... және ... бөлшектерден тазартылған құрғак ауаның құрамы барлык
жер шарында бірдей және шамамен 25 км ... ... ... болады.
Құрғақ ауа (көлем бойынша) азоттан - 78,08%, ... - 20,95 %, ... 0,93 %, ... ... ... - 0,03 % және ... да газдардан - 0,01 %
түрады (1-кесте). ... ... неон Ne, ... Не, ... СН4, ... ... Н2, азоттың шала тотығы N20, ксенон Хе, озон Оз, азот қостотығы NO2,
күкірт қостотығы SО2, аммиак NНз, улы газ СО, йод І2, ... Rn және ... ... атмосфераға антропогендік түрде басқа газдар да бөлініп
жатыр, мысалы кейбір хлорфторкөмірсутегі газдары, оның ішінде фреон. Фреон
ауа ағынымен жоғарғы қабаттарға ... ... ... ыдырайды да, нәтижесінде озонды күшті ыдыратушы хлор мен хлорлық
қосындылар пайда болады.
Озон. ... ... ... ... ... өте зор. ... радиациясын жұта отырып, озон органикалық әлемді ультракүлгін
сәуленің зиянды әсерінен қоргайды. Сонымен ... көп ... ... және ... ... ... ... Мысалы, өсімдіктер
ультракүлгін радиацияны белгілі мөлшерде қажет етеді. Озон Жерге келетін
Күннің сәулелі энергиясының ... 4 % ... және де жер беті ... ... радиацияларын да жұтады. Сондықтан да озонның ... ... ... ауа температурасы біршамаөседі.
Озон атмосфераның төменгі қабаттарында найзағайлық әрекеттер мен ... ... ... ... ал ... қабаттарда - толқын
ұзындығы 0,1 мкм-ге дейінгі ультракүлгін радиацияның әсерімен пайда болады.
Оттегі молекуласы екі атомға бөлінеді, сосын ол жеке ... ... ... ... үш ... озон молекулаларын қүрайды. Өз кезегінде
озон толқын ұзындығы 0,15-0,29 мкм ... ... ... ... мен бос ... бөлшектенеді. Осылайша атмосферада бұл
процестер үнемі жүріп жатады. Жоғары температурада озонның ... ... ... ... ... 15-70 км ... аралығында шоғырланған, максимальді
мөлшері поляр ауданында 15-20 км биіктікте, қоңыржай белдеуде - ... км ... ... ... 25-30 км ... Бірлік ауданды вертикальді атмосфера бағанындағы барлық озонды 0
°С температурада қалыпты қысым (1000 гПа) ... ... оның ... мм ... ... Оны ... ... қалыңдығы деп атайды. Атмосферада
горизонтальді бағытта озон мөлшері ендік бойынша өседі, экватор ... ... ... ... жоғарғы мәні байқалады. Жыл бойыңда озон
мөлшерінің максимумы көктем айларында, ал ... ... ... ... ең ... мәні ... 2,6 мм 7°-23° с.е. ... Бұл облыстан
солтүстікке және оңтүстікке қарай озон мөлшері өседі де 60° ... 3,9 ... 20° ... 3,1 мм-ге жетеді. Озон мөлшеріне метеорологиялық ... әсер ... ... ... қалыңдығы арктикада құрылған салқын
ауада жоғары, ал тропикте кұрылған жылы ауада төмен болады.
Соңғы зерттеулер бойынша озонның ... ... ... ... ... ... өзгермелі келеді. Озонның келтірілген қалыңдығының
жылдық амплитудасы ендік өскен ... ... Оның ... жоғарғы
ендіктерде күз бен қыста күн радиациясының болмауы салдарынан озон да аз
құрылады. Бірақ атмосфера ... ... ... да ... аудандарында
озон жоғалып кетпейді, ал көктемде күн сәулесінің түсуімен озон ... ... ... газы (СО2). Қазбалы органикалық жанармайларды ... ... СО2 ... ... өсуде, әсіресе үлкен өндіріс
орталықтары мен ірі калаларда оның пайыздық құрамы 0,1-0,2 % ... ... 70-80 ... ... оның ... 12-15 %-ға ... газы ... табиғи түрде негізінен вулкандық әрекеттер,
органикалық ... ... мен ... арқасында, жануарлар ... ... ... және ... ... ... ... қатар, керісінше өсімдіктер көмірқышқыл газын ... ... ... газының мөлшері көп жағдайға байланысты
өзгеріп тұрады. Мысалы, қоңыржай белдеуге қарағанда жоғарғы ... ... ... ... ... аз, ... қарағанда түнде аздау болады.
Көмір қышқыл газының концентрациясын ... ... ... ... ... СО2 шамамен атмосфераға қарағанда 100 есе артык, ... ол ... ... суға тез ... ... ... көмір қышқыл
газының ауадан суға және судан ауаға ауысуында динамикалық теңдік орнығады.
Газдардың суға ... оның ... ... ... ... мұхиттары мен теңіздері атмосфераға қанша СО2 бөлсе, ... ... ... мен ... ... ... ... газының бір ерекшелігі, ол ұзын толқынды сәулелі (жылулық)
энергияны жақсы жұтады және өзі де шашады. Сондықтан да оның ... ... ... ауа ... ... жоғарылауына әкеледі.
Ауадағы су буы. Су буы ауаның маңызды құраушысы болып табылады. Ол
атмосфераның ... ... ... және ... ... ... ... 0,2 %-дан (полярлық ендік) 2,5 %-ға (экватор) дейін құрайды, кейбір
жағдайда 4 %-ға дейін жетеді. Су буы атмосфераға су ... мен ... ... және ... ... ... арқылы үздіксіз келіп
тұрады және де ауа ағынымен Жердің басқа аудандарына ... ауа ... су буы ... ... өсе бермейді. Температураның
әрбір мәніне ... су ... ... ... болады. Ондай мөлшерге
жеткенде ауа су буына қанығады. Температура өскенде қанығу үшін керекті су
буы ... де ... ... жағдайда, ауа су буына негізінен температурасы
төмендегенде қанығады. Егерде ... ... де ... төмендей
берсе, су буының бір бөлігі артық болады да конденсацияланады, яғни ... ... ... көшеді. Ауада тамшы немесе кристалдар пайда ... ... Одан ... бұлт ... буланып кетеді немесе тамшылар
іріленіп жерге жауын болып түседі. Осылайша су ... бір ... ... ... ... және климаттың күрделі процестеріне себепкер
болады. Атмосферада су буының болуы атмосфера мен жер ... ... ... ... ... Су буы ұзын толқынды күн сәулесін және жер
бетінің ... ... ... Өз ... су ... ... ... (ұзын толқыңды) басым бөлігі жерге бағытталады, сондықтан да
ол жер ... ... ... ... ... ... суды ... жылулык энергия жұмсалады, ал конденсация процесінде ол жылу қайтадан
бөлініп атмосфераға тарайды.
Су буының мөлшері биіктеген ... ... ... ... ... ... ... салыстырғанда 5-6 км биіктікте 2 есе азайса, су буының
тығыздығы 2 есе 1,5—2,0 ... ... 5-6 км ... су ... ... оның мөлшері жер бетімен салыстырғаңда 10 есе аз, ал 10 км биіктікте
100 есе аз болады. Сондықтан да 15 км ... ... ... су ... қасы.
Ауадағы сұйық және қатты қоспалар. Ауадағы әртүрлі құрамды сұйық және
қатты қоспаларды аэрозольдар деп атайды. Атмосферада ... ұшып ... шығу - ... байланысты табиғи және антропогендік болып екіге
бөлінеді. Табиғи қатты аэрозольдарға келесілер жатады: вулкандық шаң ... ... 2 ... ... ... және ... өрттен пайда болатын
түтін бөлшектері; топырақтық және органикалық шаң бөлшектері (0,7-20 ... ... және ... ... кальций тұздары); планетааралық
кеңістіктен келетін космостық шаң және ... ... ... пайда болатын бөлшектер (диаметрі 0,02 мкм-ге дейін, мөлшері 2*104-
2*105 т/жыл). Сонымен қатар ... ... ... тозаңы (20-
60 мкм) және бактериялар (1-15 мкм) ... ... ... ... ... ауаға шашырайтын теңіз тұзы
тамшылары жатады.
Антропогендік аэрозольдарға өндірістік ... және ... ... ... ... күл, күйе бөлшектері және жерді жырту
нәтижесінде ауаға көтерілетін топырақ бөлшектері жатады.
Аэрозольдар жанамалы түрде де пайда ... - ... ... ... газдық қоспалар атмосферада оттегімен және су буымен қосылып
аэрозольдарға айналады. Нитраттар N02, ... газы SО2, ... ... NН3, көміртегі тотығы СО, көміртегі қостотығы СО2, автомобильдерден
бөлінетін көмірсутегі газдары және атом ... ... ... ... ... жатады.
Соңғы есептеулер бойынша атмосфераға келетін барлық ... 2,3±1,4 млрд ... ... ... 95% ... 5 ... кем,
калғаны 5 мкм-ден үлкен болады. Атмосферадан аэрозольдар жерге негізінен
жауын-шашынмен ... Оның ... ... аэрозольға айналып, сосын
жерге қышқылдық жаңбыр болып түсуі өмірге, ... ... ... қоспалар - аэрозольдар негізінен атмосфераның төменгі бөлігінде
5 ... ... ... ... ... ірі ... ... ерекше
ластанған. Аэрозольдар мөлшерінің екінші максимумы стратосфера ... 18-25 км ... ... 14-20 км ... ... құрамында күкірті бар кейбір газдардың ... ... ... ... ... ... тропосфералық аэрозольдардан
шамамен 30-70 есе аз.
Аэрозольдардың түрі мен ... ... ... ... әртүрлі жұтылады және шашырайды, оптикалық кұбылыстар
байқалады. Гигроскопиялық қасиеттеріне байланысты ірі ... ... ... ... ... атқарады, яғни олар су буы
молекулаларын жинайтын орталық болып, ... ... ... Атмосфералық газдардың молекулалары мен
аэрозольдардың бір ... ... ... ... Ол зарядталған
бөлшектерді иондар деп атайды. Ауа молекулалары не электронын жоғалтып, ... ... ... алып ... ... ... ... зарядтары ажыратылган басқа молекулалар ... ... ... ... комплексі - жеңіл иондар пайда болады.
Сонымен қатар зарядталған ... ... ... немесе басқа
да аэрозольдарга қосылып ірі - ауыр иоидар пайда болады.
Құрлық ... ... ... ауа қабатында 1 см3 көлемде жүздеген жеңіл
иондар мен мыңдаған ауыр иондар ... ... және ... ... ... да ... жолдармен зарядталады. Олардағы заряд мөлшері
иондарға қарағанда едәуір ... ... ... бөлшектер сияқты
иондар да атмосферада ... ... ... да ... ... ... бар. Биіктеген сайын иондар мөлшері
өседі, әсересе 70 км жоғары қабаттарда (ионосфера). ... ... ... және ... зарядталған атомдары мен еркін электрондар
болады. 100-400 км ... ... ... 1 см3-та 106 дейін жетеді.
Иондардың концентрациясы үнемі өзгеріп тұрады, себебі олар ... және ... ... ... ... оның иондалу дәрежесіне бағынышты.
Ионосферада электрондардың жиынтық концентрациясы ... ... 1 % ғана ... онда ... ... жер
бетіндегіден 1012 есе жоғары болады. Әртүрлі ұзындықты радиотолкындар
ионосферада жұтылады, сынады және ... ... 20 ... ... ... әрі өте алмайды, олар төменгі ионосферада (70-80 км)
шағылып кетеді. Қысқа және ... ... ... ... қабаттарынан шағылады. Осы шағылу қасиетіне байланысты ... алыс ... ... жасау мүмкін болады.
Ионосферада поляр шұғыласы және түнгі аспанның жарқырауы - ... ... ... ... ... ... өрістің шұғыл
тербелісі ионосфералық магниттік ... ... Өте ... ... ... қозғалысы жердің магниттік өрісімен
(геомагниттік ... ... Бұл ... ... деп ... ... сыртқы шекарасы, жердің 10 ... ... ... деп ... ... мен магнитосферадағы
магниттік өрістің тербелісі және поляр ... ... ... ... ағынының қарқындылығына әсер ететін ... ... ... ... ... ... ауа кұрамы
Бұрын атмосфераның жоғарғы қабаттарындағы ауа құрамы ... ... ... газдардың диффуздық бөлінуі теориясы бойынша, яғни
атмосфераның құрамына ... ... газ ... ... болуын ескермей
кеңістікте өзі жеке таралады деп қорытынды жасалып келді. Осыған сәйкес
жердің тарту күшінің алқабында ауыр ... ... ... ... жеңіл
газдарға қарағаңда жылдам азаюуы тиіс. Нәтижесінде ... 100 ... тек ... мен ... ал одан ... тек сутегінен тұруы тиіс
еді. Бірақ, соңғы ракеталық және т.б. ... ... 100 км ... ... негізгі газдарының пайыздық құрамы өзгермейтіні анықталды.
Себебі төменгі 100 км ... ... ауа ... жақсы алмасып
тұратындықтан газдар тығыздық пен салмақ ... ... ... да ... бұл ... 100 км кабатын гомосфера деп атайды.
Ал 100 км биіктіктен ... ... ... ... ... ... Бірақ бір ерекшелігі, отгегінің нейтральді екі атомды
молекуласы ультракүлгін радиацияның әсерінен ... ... 200 км ... ... ... ... ... оттегіден
мүлдем аз болады. Бұл қабаттарда азот та атомдық түрге бөлшектенеді, бірақ
оның диссоциациясы өте жәй ... ... азот 1000 ... ... 100-200 км ... аралығында негізгі газ болып молекулалық азот
N2 қала береді. Таза түрінде гравитациялық қабаттарға тек аргон мен ... ... 200 км ... ... ғана ... ... жарқырауы спектрін зерттегенде 35-60 км аралығында және
250 км биіктікте натрий табылған. Сонымен қатар зертгеулер нәтижесінде ... км ... ... мен ... иондары, 370 км жоғары биіктікте
гелийдің иондары анықталған. Ал 1000 км-ден ... ... ... мен гелийден тұрады және де сутегінің атом түрі басым болады. ... ... Жер ... ... кеңістікке жеңіл газдар ұшып
кете бастайды. 1500 км-ден жоғары ... ... ... ... - ... ал ... максимальді жылдары - гелий
басым болады. ... ... 100 ... ... ... ... ауа ... биіктік және уақыт бойынша үнемі өзгеріп тұратындықтан,
гетеросфера деп атайды. Атмосфераның сыртқы шекарасы ... ... ... жатқан сутегі Жердің айналасында геокорона (Жер тәжін) құрайды.
Жерден алшақтаған ... ... ... азайып 3000 км-де
планетааралық ... ... ... ... кездері автоматтандырылған
планетааралық станциялардың бақылауы бойынша 20 000 км ... ... ... ... бар екені анықталды.
3 Атмосфера қысымы, ауа температурасы және ауа ... ... ... ... газдың өзін қоршап тұрған қабырғаға ... ... ... ... кабырғаға соқтығысу күшімен
анықталады, яғни қысым деп бірлік ... (S) ... ... ... (Ғ) ... р=Ғ/S. ... ... оның молекулаларының
жылдамдығымен анықталатындықтан, газдың көлемі өзгермей ... ... да ... ... ... тұратындықтан оның кез-келген нүктесінде
белгілі мөлшерде ауа қысымы болады. Ал бүкіл атмосфера ... жер ... ... заттарға өзінің салмағымен қысым түсіреді. Сонымен атмосфера
қысымы деп жер ... ... ... ... ... ... ауданды ауа бағанының жерге салмағымен түсіретін қысымын ... ... ... ... ... ... ... Жер бетінен
биіктеген сайын ауа қысымы да азаяды. Кез ... ... іші ... бір деңгейде ауа қысымы бірдей болады. Себебі ... пен ... ... ауа қатынасы болып тұрады.
СИ жүйесінде қысым паскальмен (Па) өлшенеді. Бір паскаль - 1м2 ауданға
түсетін 1 ... күш ... тең ... бұрын ауа қысымының өлшем бірлігі ретінде
миллиметр сынап бағаны (мм. сн. бағ.), кейінірек миллибар
(мбар) ... ал ... ... гектопаскаль (гПа)
қолданылады. Бұл өлшем бірліктер ... ... 1 гПа = 100 Па = 1 ... гПа = 1 мбар = 0,75 мм. сн. ... мм. сн. бағ. = 1,33 гПа = 1,33 ... деңгейінде нормальді (стандартты) атмосфера қысымы ... 1013,25 гПа (760 ... тең ... ... ... ... ... стандартты қысым 1000 гПа деп
алынады.
Ауа температурасы. ... ... ... ... сипатталады.
Атмосфераның әрбір иүктесінде ауа температурасы әртүрлі болады, кеңістік
және уакыт бойынша ... ... ... Жер ... жақын ауа
температурасының өзгеру шегі өте үлкен; ең жоғарғы мәні - ... 58 °С ... ... ал ең төменгі мәні - абсолюттік минимумы
минус 88 °С Антарктидадағы "Восток"
станциясында тіркелген.
Метеорологияда ауа, ... және су ... СИ ... ... яғни ... ... ... градусымен немесе Цельсия
(°С) шкаласымен өлшенеді. Ол шкаланың нөлі мұздың еру ... ... °С ... қайнау температурасына сәйкес келеді. Цельсия шкаласымен
бірге Кельвиннің (К) абсолюттік температуралық ... да кең ... ... нолі ... ... ... ... температурасына,
яғни ең төменгі температураға сәйкес келеді. Ол температура Цельсия шкаласы
бойынша ... 273,15 ... тең. ... шкаласы бойынша температура тек
оңтаңбалы ... ... ... ... температурасына былайша
көшеді: Т = t + 273,15.
АҚШ, Англия және бұрынғы Британ империясының кейбір елдерінде әлі ... (°Ғ) ... ... Бұл ... нөлі қар мен нашатыр
қоспасының температурасына тең, ал 100 °Ғ - адам ... ... тең. ... ... 0°С-сы Фаренгейтгің плюс 32 °Ғ-не,
ал 100 °С-сы - плюс 212 °Ғ-не ... ... ... Цельсияға және
керісінше былайша көшуге болады:
t°С = (5/9) (t°Ғ - 32) және t°Ғ = (9/5) (t°С + ... 0 °Ғ ... ... 17,8 °С-га сәйкес келеді.
Ауа ылғалдылығы. Ауа құрамындағы су буының мөлшері ауа ... ... су ... ... ... ... абсолюттік және салыстырмалы ылғалдылық, сыбағалық ылғалдылық
(су буының салмақтық үлесі), қоспалық ... шық ... және ... кең ... су буының парциальді қысымы мен
салыстырмалы ылғалдылықты карастырайық. Су буы да басқа ... ... ... Су буының парциалъді қысымы (е) деп берілген температурада,
берілген ауа көлемін су буы тек өзі ғана алып ... ... ... ... Су ... қысымы оның тығыздығы мен температурасына тіке
пропорционал болады. Су буының қысымы ауа қысымы сияқты ... ... Ауа су ... ... ... кездегі су буының түсіретін
қысымын қанығу қысымы (Е) деп атайды. Ол су буының берілген ... ... ... ... тең. ... температура жоғары болса
соғұрлым су буының қанығу қысымы да жоғары болады, яғни ... ... үшін жылы ауа ... ... ... көбірек су буын қажет етеді.
Көбіне су буы ауада қаныгу жағдайынан төмен мөлшерде болады. Ауаның су
буына ... ... ... ... ... ... ... (f) деп су буының парциальді (нақты) қысымының сол
температурадағы ... ... ... айтады:
f=(е/Е)* 100%
Салыстырмалы ылғалдылық пайызбен белгіленеді және оның мәні ... ... ... Ауа су буына қанықкан кезде е = Е, ал -f=100%.
Жер бетіне жақын ауа қабатында су буының ... ... 0,1 ... ... - 40 гПа ... ... аралығында өзгереді.
Метеорологиялық өлшемдердің градиенті. Метеорологиялық ... ... ... үшін сол өлшемнің градиенті қолданылады.
Практикада негізінен вертикальді және ... ... ... ... ... вертикальді бағытта бірлік биіктік (100 м) немесе
горизонтальді бағытта бірлік ... (100 км) ... ... ... мәні. Метеорологияда негізінен атмосфера қысымы ... ... ... ... ... ... dp/dz (гПа/100м) деп, ал горизонтальді градиентін – dp/dn (гПа/100км) деп
белгілейді. Ауа температурасының вертикальді градиентін – dt/dz ... ал ... ... - dt/dn (°С/100км) деп белгілейді.
Метеорологиялық өлшемдер градиенті үшін ... ... бар: ... мәні ... оң ... ... вертикальді градиент мәні егер
өлшем биіктік бойынша азаятын болса оң таңбалы, ал егер ... ... ... ... ... ... ... Атмосфераның вертикальді құрылысы
Атмосферада барлық метеорологиялық өлшемдердің кеңістіктік өзгерісі
байқалады. Атмосфераны, белгілі бір қасиеттерінің ... ... ... ... бөледі. Мысалы, температураның биіктік
бойынша ... ауа ... ... және ... ... ... жер бетімен әрекеттесу сипаты және де ... ... ... Атмосфераның ауа құрамына байланысты гомосфера мен
гетеросфера қабаттарына бөлінетіні ... ... ... ... ауа ... ... ... таралуымен айқын бөлінеді. Бұл
термикалық касиетіне байланысты атмосфера бес ... ... ... ... ... ... 12 км-ге дейін), стратосфера (орташа
алғанда 12-55 км ... ... (55-90 км ... ... (90-800 км ... және ... (800 км-ден жоғары). Ол
негізгі қабаттардың арасында төменгі қабаттың атымен аталатын ... ... ... ... ... ... мезопауза және термопауза
(1-сурет) болады.
Тропосфера. Атмосфераның ең ... ... ... бойынша ... ... ... Оның ... ... биіктігі ендік пен жыл маусымы
бойынша және де атмосфера айналымы бойынша өзгермелі ... ... ... ... 16-18 км, ... ... 10-12 ... 8-9 км құрайды. Тропосфераның жоғарғы шекарасының биіктігі қыста
төмендесе, жазда ... ... ... ... ... ... ... үстінде төмендеп, төменгі кысым облысының үстінде көтеріледі.
Тропосферада ауа горизонтальді және вертикальді бағыттарда қозғалады ... ... ... Осы қабатта су буының негізгі бөлігі орналасады,
бұлттар ... ... ... ... ... ... Тропосферада әр 100 метр биіктік сайын ... ... ... ... орташа жылдық температура жер бетінен
тропосфераның ... ... ... ... ... плюс ... минус
75°С-ға дейін, қоңыржай белдеулерде плюс ... ... ... ... полюста минус 23°С-дан қыста минус 60°С-ға, ... ... ... төмендейді. Тропосфераның жоғарғы шекарасында ауа ... ... 3-10 есе ... ... ... ... ... жататын ең
төменгі жіңішке 50-100 м биіктікке дейінгі қабатын жерге жақын ауа ... ... Бұл ... жер бетінің әсері өте зор, яғни онда температураның
тәуліктік тербелісі айқын байқалады. Температура күндіз биіктік бойынша өте
жылдам ... ... ... керісінше өседі. Бұл қабатта ... да ... ... ... ... Ал жер ... 1000-1500 метр
биіктікке дейінгі ауа қабаты планетарлық шекаралық ... ... ... деп ... Бұл ... ауа ... жер ... үйкелістік
кедергісі байқалады. Үйкеліс қабаты метеорологиялық өлшемдердің тәуліктік
тербелісінің ... ... ... қабатынан жоғары, жер бетінің
әсері болмайтын атмосфераны еркін атмосфера деп атайды.
Тропосфераның жоғарғы ... ... ... ... өте ... (150-300 км/сағ) жіңішке ауа
ағындары - жылғалы ағындар деп ... мен ... ... ... ... 1-2 км
құрайды және онда температура биіктік бойынша тұрақты болады немесе аздап
өседі.
Стратосфера. Тропопаузадан жоғары 50-55 км-ге дейін, ... ... ... ... ... қабаты ажыратылады.
Температураның биіктік бойынша өсуі 35 км ... ... өте ... ... ... стратопаузага дейін жылдам жүреді. Стратосфераның ... Жер ... ... ауа ... орташа алғанда температурасы 270
К (минус 3 °С) тең болады және озон ... ... ... ... маусымы мен ендік бойынша температурасы да ... ... ... өсуі ондағы озонның күн ... ... ... жылытуымен түсіндіріледі. Сондықтан оны озоносфера ... да ... ... ... бойынша өсуі стратосферада
тұрақтылық орнатады, қарқынды ауа айналымы болмайды. Бірақ сонда да, ... ... емес ... баяу ... ... ... ... ауасының тропосферадан тек озон қоспасымен ғана ... су буы ... ... ... жоғарғы ендіктерде 22-24 км
биіктікте кейде өте жіңішке маржан бұлттар байқалады. Олар өте ... ... ... ... ал ... ... ... күн
сәулесінің түсіп шағылуы арқасында жарқырап көрінеді.
Мезосфера. ... ... ... шамамен 82-85 км
биіктікке дейін мезосфера қабаты ... Ол ... ... ... бойынша төмендейді де жоғарғы шекарасында минус 100°С-ға
дейін жетеді. Мезосферада температураның биіктік ... тез ... ... ... ... ауа ... ... тұрады.
Желдің жылдамдығы 150 м/с дейін барады. Мезосфераның жоғарғы ... ... мұз ... тұратын күміс бұлттар байқалады. Оларды түнде ғана
байқауға болады. Мезосфераның үстіндегі ... ... ... ... жер бетіндегіден шамамен 1000 есе ... ... ... ... және ... қабаттарында бүкіл атмосфера
салмағының 99,5 % орналасады.
Термосфера. Атмосфераның мезосферадан жоғары бөлігін термосфера ... ... ... биіктік бойынша жылдам өседі, жерден 150
км қашықтықта температура 240 К, 200 км ... - 500 ... ... ал ... жоғарғы шекарасында 1000 К-нен ... ... ... өсуі ... ... мен ... ультракүлгін
радиацияны жұтуымен түсіндіріледі. Бірақ ол биіктіктердегі температура тек
молекулалардың қозғалысының ... ... ... ... ... мен ... өте жоғары жылдамдықпен ... ауа ... өте ... ... онда орналасқан дене
(мысалы, жасанды жер серігі) ауамен жылу алмасу арқылы жылынбайды, тек күн
радиациясын жұту ... ... 100 ... ... ауа ... өзгере бастайды: атомдық
оттегі пайда болады, аргон мен көміртегі диоксиді болмайды, ауа өте күшті
иондалып ... ... ... да ... 800-1000 км ... ... бұл бөлігін ионосфера деп
атайды.
Экзосфера. Атмосфераның сырткы 800-1000 ... ... жер ... ... ... деп ... Бұл ... ауасының өте сиректігімен
(тығыздығы өте төмен) ерекшеленеді. Жылдамдығы өте жоғары газ ... ... ... эллипстік орбитамен айналып ұшып шыға алады,
кейбір жеке бөлшектердің жылдамдығы екінші космостық жылдамдыққа жетіп ... м/с) ... ... ұшып ... ... да ... ... кету қабаты деп те атайды. Температура 800 км биіктікте күндіз 2000 С,
түнде 1000 °С шамасында болады.
Бұрын, ... және ... ... жер ... 3000км ... деп ... ... кездері спутниктік бақылаулар бойынша,
экзосферадан ұшып шыққан сутегінің Жердің айналасында 20 000 км-ге ... жер ... ... ... Мұндағы зарядталған
бөлшектерге Жердің магниттік өрісі әсер ететіндіктен оны ... ... ... мен геофизикалык ракеталардың көмегімен атмосфераның сыртқы
бөлігі мен жер айналасындағы космостық кеңістікте ... ... бар ... де анықталды. Ол жер бетінен бірнеше жүз километрден
ондаған мың километрге дейін созылып жатыр. Ол белдеу ... өте ... км/с ... ... ... ... - ... мен
электрондардан тұрады. Олардың энергиясы жүздеген мың электрон-вольт
кұрайды.
¥шатын аппараттарға (Жердің жасанды серігі және ... ... ... ... ... екі ... бөлінеді: атмосфераның өзі
(тығыз қабат) және жер айналасындағы космостық кеңістік. Екеуінің шекарасы
шамамен 350 км биіктікте жатыр. ... ... ... ... ... ... ұшатын аппарат сөндірілген двигателімен Жерді бір рет
те айналып шыға алмайды (жылдамдығы төмендейді немесе өртеніп ...

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Өскемен қаласының атмосфералық ауасы және агроценоздарының ластануын бағалау"32 бет
Statistic analytic system (SAS) бағдарламалық өнімін қолдана отырып әр бақылау бекетіндегі уақыттың әр түрлі кезеңіндегі (тәулік, ай, жыл), қала кескініндегі (ауданында) атмосфералық ауаны ластайтын заттардың орта шоғырын есептеу бойынша бағдарламалық қамтама өңдеу43 бет
Алматы қаласы атмосфералық ауасының ластану жағдайы22 бет
Атмосфера және атмосфера ауасының ластануы22 бет
Атмосферадағы ауа және оның ластануы15 бет
Атмосфералық ауаға антропогендік факторлардың әсері3 бет
Атмосфералық ауа гигиенасы14 бет
Атмосфералық ауаны ластайтын заттарды бақылау,өлшеу әдістері мен құралдары6 бет
Атмосфералық ауаны қорғау19 бет
Атмосфералық ауаны қорғау туралы18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь