Еріктің дамуы және оны тәрбиелеу

“Ерік – орыс тіліндегі “воля” сөзінің дәл аудармасы. Төл тілімізде “ерік-жігер”,”қажыр-қайрат” ұғымдарымен астарлас сөз “Қайрат” сөзін Абай жиі қолданғанған, Ж.Аймауытов еңбектерінде “ерікті”,”қайрат” деп атаған.
Ерік кең мағынада да, тар мағынада да жүретін сөз. Соқыр сезімге байлаулы серпілу болсын, қайта-қайта істелгендіктен әдетке айналып санасыз етілетін, амал болсын.
Ерік – адамның өз мінез –құлқын саналы түрде меңгере алу қабілеті. Адамды әр алуан әрекеттер мен бағыттайтын нәрсе – мақсат қою, соған талпыну. Мұны психологияда ниет (мотив, себеп) деп атайды. Адам сыртқы дүниенің заттары мен құбылыстарын тек танып, не оған өзінің қатынасын білдіріп қана қоймай, сонымен бірге, оны қажетіне орай өзгерткісі келеді. Бұл үшін ол қимыл-қозғалысқа,іс-әрекетке түсіп отырады.Адамда қимыл-қозғалыс есепсіз көп. Бұларды үлкен екі топқа бөлуге болады. Оның бірін-еріксіз қозғалыстар (яғни мақсат қойылмайтын қозғалыстар :мәселен , көздің жұмылуы, жөтелу, шашалу, түшкіру т.б.), екіншісін еріктік қозғалыстар деп атайды. Мәселен: жерге түсіп кеткен нәрсені көтеріп алу, қозғалыстың соңғы түріне жатады. Кез-келген қозғалыс арқылы сыртқы ортаны өзгертуге, оған ықпал жасауға болмайды. Бұл мақсатты қозғалыс. Адамның мақсатты қозғалыстары әр қилы кедергілермен қиыншылықтарға ұшырап отырады. Алайда адам алдына қойған белгілі мақсатын орындау үшін оны ерікті әрекетімен жеңуге ұмтылады.
Ойланып істелетін, алға мақсат қоюды қажет ететін, түрлі кедергілерді жеңуден көрінетін қимыл қозғалыстарды психологияда ерік амалдары немесе ерік 91 деп атайды. Сонымен ерік дегеніміз –адамның өз мінез-құлқын меңгере алу қабілеті. “Қайрат дегеніміз-өмір жолында кездесетін екіталай кездерде белді бекем буып, қайыспай, кідірмей амал етуге ұмтылу ”. (Ж.Аймауытов)
Адамның мақсатты қалауы , әр түрлі істерді орындауға ұмтылуы, жалпы алғанда ниеттерінің жиынтығы психологияда адам ниетінің өрісі делінеді. Басқаша айтқанда, бұл-адамның бағдарлы әрекеті. Сонымен, адам ниетінің өрісіне оның саналы әрекетіне, еріксіз істері, айқындалған істері, мақсаты әлі жете анықталмаған істері де жатады.
        
        Кіріспе
Ерік туралы жалпы түсінік
“Ерік – орыс тіліндегі “воля” сөзінің дәл ... ... ... ... ... сөз “Қайрат”
сөзін Абай жиі қолданғанған, Ж.Аймауытов еңбектерінде “ерікті”,”қайрат”
деп ... кең ... да, тар ... да жүретін сөз. Соқыр
сезімге байлаулы серпілу ... ... ... ... ... ... амал ... – адамның өз мінез –құлқын саналы ... ... ... ... әр ... әрекеттер мен бағыттайтын ...... ... ... Мұны психологияда ниет (мотив, себеп) деп
атайды. Адам ... ... ... мен ... тек ... не
оған өзінің қатынасын білдіріп қана қоймай, сонымен ... ... орай ... ... Бұл үшін ол ... түсіп отырады.Адамда қимыл-қозғалыс есепсіз көп. Бұларды
үлкен екі ... ... ... Оның ... қозғалыстар (яғни
мақсат қойылмайтын ... ... , ... жұмылуы, жөтелу,
шашалу, түшкіру т.б.), ... ... ... деп ... ... ... ... нәрсені көтеріп алу, қозғалыстың соңғы
түріне ... ... ... ... ... ортаны өзгертуге,
оған ықпал жасауға болмайды. Бұл ... ... ... мақсатты
қозғалыстары әр қилы кедергілермен қиыншылықтарға ұшырап ... адам ... ... ... ... ... үшін оны
ерікті ... ... ... ... алға ... ... қажет ететін, түрлі
кедергілерді жеңуден көрінетін қимыл қозғалыстарды ... ... ... ерік 91 деп ... ... ерік ... ... мінез-құлқын меңгере алу қабілеті. “Қайрат дегеніміз-өмір жолында
кездесетін ... ... ... ... ... қайыспай, кідірмей
амал етуге ұмтылу ”. (Ж.Аймауытов)
Адамның ... ... , әр ... ... орындауға
ұмтылуы, жалпы алғанда ниеттерінің жиынтығы ... ... ... делінеді. Басқаша айтқанда, ... ... ... адам ... өрісіне оның саналы әрекетіне,
еріксіз ... ... ... мақсаты әлі жете анықталмаған
істері де жатады. Ниеттерді орындауда ... үшін ... да ... аз да ... кездесіп отырады. Ниет ... ... ... ... ... жағдайдың өзгеріп отыруына орай айнымалы
болып келеді. Алға ... ... ... ниеттің мазмұны да
айқындала түседі. Осы ... ... адам ... мәні ... ... менмендікті, өрісі тар тоғышарлықты не ... ... ... ... Адам ... өрісі белгілі мақсатқа
бағытталып, оның ... ... мен ... ... ... түр ... білдіреді.
Адамның психикалық әрекеті алдына ... ... ... ... ішкі - сыртқы кедергілерді жеңе ... ... ... ұйқы ... ... ... келмейді,
бірақ сабаққа кешікпеу үшін тұру ... Бұл ... ... ... т.б.) жеңу керек болады. Егер біздің
мақсатқа ... сырт ... ... жасаса (басқа адамдар ) ,
бұларды да ... ... ... ... ... процесінде пайда болып, қалыптасады.
Тек еңбек ету ... ғана адам ... әр ... ... ... ... ... өтей ... Біз ... “не ... соны ...... ... жиі ... философия мен психология ғылымдарының өкілдері олсындай ... тас ... ... “ адам не ... десе ... “өз ... өзі ... ... ... ... ерікке
байланысты, ал ерік ешбір себеп дегенді білмейді, ешбір ... ... жоқ, ... ... болған күш ”,- деп адамның
барлық ... ... ... еркі де , ... ... ... ... жағдайларға байланысты болатындығына жете мән
бермейді.
Сөйтіп, ерік ... ... -өзі ... болмайтын,
керсінше адам өмір сүрген ортасына байланысты дамып ... ... ... бірі болып есептелінетін психикалық процесс
деп ... ... ... белгілі адамдардың өмір жолына назар
аударсақ, олардың алға ... ... ... үшін ... ... жұмсап, рухтанып, қиыншылықтарды ерікті істермен жеңіп шыққанын
көреміз. Бұған мысал ... ... қос ...... Әлия
мен Мәншүктің Ұлы Отан соғысындағы ... ... ... Ел
басына күн туған шақта туған ... ... ... осынау нәп-
нәзік қазақ қыздарының ... күш - ... , рух ... Олар ... батылдылықтың өшпес үлгісін көрсетіп, отан үшін ... ... Бұл да ... ... бір ... әрекеттердің физиологиялық ... ... ... ... ... әрекеті ырықсыз
орындалады. Психологияның ... ... ... ... ... И.М. Сеченов пен И.П.Павловтың ілімі ерікті әрекеттердің
негізі - ... ... ... ... әсер мен ... ... ... рефлекстер деп түсіндірді. И.М.Сеченов пен
И.П. Павлов ерік қимылдарының ... бір ... ... ... ... дәлелдеді. И.М.Сеченов : ... ... деп ... ... ... ... бейнелей
мағынасында ұғыну керек”. “Адам кез-келген қимылдарының тәуелділігін
және ол ми ... ... ... ... ... Ал
И.П. Павлов ерікті ... ... ... ... қызметінің
барлық заңдарына ... ... ... ... ... физиологиялық механизмі де ми ... ... ... Ерік ... жоғарыда айтылып өткен
ерікті қозғалыстардың алатын орны ... ... ... ... ... қозғалыстар, яғни күрделі шартты ... ... ... қасиет болса, еріктік қозғалыстар
өмірде жүре бара ... ... ... ... ... ... ... И.П. Павлов және ... ... ... ... ... ... да,
яғни ерікті қозғалыстарда түрлі ... ... ... ... ... екенін көрсетті. Адамның ерікті
қозғалыстары ми ... ... ... ... ... байланыстардың
негізінде жасалады. Мұндай қозғалыстар үшін сөз ... ... ... ... ... ... басқарып, тежеп
отыратында осы ... ... ... ... ... ... ... да пайда болып отырады, мұндай сөздер ...... ... Адам сөз ... ... ... немесе
бір тоқтамға келеді, алдына ... ... ... ... -
қозғалыстарын реттеп отырады. Қозғалыс анализаторының жүйке клеткалары
мидың орталық ... ... ... ... Осы ... ... алып жүйке клеткалары бар. ... ... ... ... ... ... ... анализаторын құрайтын жүйке талшықтарын
пирамидалық жол деп ... ... ... ... зақым
келсе, адамның қимыл-қозғалыстарының ... ... ... ... ... ... мүмкін.
И.П.Павлов “….еріктік ... ... ... ... ... ... бағынатын шартты ассоциациотиптік
процесс ” 92 деп ерікті ... ... ... ... ... түсіндіріледі.
Ерікті қозғалыстарды орындау ... - ... ... ... сыртқа шығуы, жас ... ... ... ... ... ... ... өзінің денесін басқара алуынан
байқалады. ... ... алу, тек алда ... ... ... қозғалыс жасау-бірінші және екінші сигнал жүйелерінің ... ... ... бірінші жалпы мағынасы адамның
психологиялық өмірінің саналы ... бір ... ... Ал дәл ... ... ... ішкі немесе сыртқы
кедергілерді жеңуге байланысты көрініп отырады. ... адам ... ... ... ... қол ... ... әрине бұл да
саналы және ... ... ... ... ... Осы
сияқты әрекетті ... ... ... ... деп ойламайды, олай
дейтін себебі, бұл жерде ... ... жеңу ... ... ... мен , оның ... ... мұндағы ерік көбінесе
адам елемейтін ... ... ... да шын ... амалдары бірнеше ... ... ... ... ... болсада ) жиыны ... ... ... ... ... ерік амалы ... ... ... ... ... яғни ... ... алуынан көрінсе : екіншіден
оның түрлі ішкі және ... ... жеңе ... ... ... ... істі ... тындыруынан көрінеді. Дайындық
кезеңі түрткілеу (тілеу, қалау) күресі орындау ... ... ... даму ... ... мен ...... мен құрылысы
жағынан өте күрделі процесс. ... ... амал , ... өте ... ... ... ... адам даму процесінде ... ... ... ... екендігін төмендегі ... ... ... ... амал ... бұл мәселенің мәнін ... ... ... ... ... ... ... мақсат бар. Адам
қандай да болмасын ... бір істі ... ... қажеттілігін
қанағаттандыру үшін өз ... ... ... еркі ... ... қоюдан басталады. Мәселен
орта мектепті бітіретін оқушының арнаулы оқу ... ... ... ... ... бұл мақсатты алдына қоюына оның мәдени ... ... ... ... (мотив) болады. Кез-келген адамнан “ сен
не үшін оқисың ? ” деп ... оның ... ... да бір ... түсінікті.
Адам осылай өзінің келешекте белгілі бір ... ... ... жоспарлай белгілейді. Мұны еріктік амалдың
бастамасы –тілек немесе ниет деп ... ... ... ойға ... ... “газетке мақала жазсам”,” өзенге
барып ... т.б. ... ... ... түрлі тілегі
бейнеленген. Бұларда белгілі бір ... өтеу ... ... ... ... әліде болса көмескі, яғни оның жоспары сызылмаған.
Дегенмен, осы ... ... ... ... ... сипат 270 тоқтамға келу бар. Ал ... ... ... ... қажет етеді. Ой тезіне салу ... адам ... ... тежейді де, қажеттілерін орындау үшін ... ... ... айла, әдіс қарастырады. “Тілектің ... ... адам ... ... ... ... есерліктен аман болмақшы.” (М.Жұмабаев). Соңғы ... ... ... ... ... ... келтіреді. “Жақсы ниет жарым
ырыс” деп халық тегін ... ... ... ... айқындалғаннан
кейін,әрекеттің орындалу жолын қарастырады, оны ... ... ... қояр кезде өзіне “не ... ... ?” , ... ... ... болады ? ” деген ... ... ... адам ... ... ... жолын іздестіреді, айналасына
көз ... алда ... ... ... оны ... белгілейді. Мәселен, ... стол ... ... ... Ол ... ... ... материалдың жарайтынын , оны қайдан
алуға болатынын , қандай ... ... ... , жұмыстың көлемін
т.б. топшылап алады. ... ... ... жоспарын жасау-
күрделі процесс. Ол адамдардың белгілі білімін, өмір ... ... ... ... Бұл ... ... ... жетудің жолдары белгіленіп, жоспар ... ... ... оның ... ... көшеді. Қалау - мақсаттың
айқындығы, оған жеткізетін тиісті жоспарлардың ... ... ... ... те, қалау да өздігінен ... ... ... көрсете алмайды. Өйткені бұлар кейде бір-біріне үйлесе
алмай, қпайшы келіп отырады. ... орта ... ... ... ... ... түсіп, мұғалім болып шыққысы келеді. Ол
сондай-ақ өзінің ауыл шаруашылығы маманы ... да ... ... арада оған осы екі мамандықтың ... ... ... Ал ... ... ... ... болмаса ол өзінің ойының
тайқақтайды, бұлардың қайсысын ... ... ... ... ... ... ... пен қалаудың арасында үйлеспеушілік
туады. Мұны ... ... ... деп ... ... түрлі
мотивтердің ішінен ақылға қонымдысы ... ... тура ... ... тек ... кейін ғана адам бір тоқтамға келе ... ... ......... ... Некесі қиылайын деп жатқан надворный советник Полколесин
аяқ астында ... ... ... басы ... ... ... шетінен есуас екеніне ... тек ... ... ... ... ... ... көхге адасып жүргені-ай
десейші. Алда-жалда бір елге ... бола ... ғой, қол ... ... ... ... бәрі түп-түгел үйленсін деп ... ... осы ... ойланып, ақылға салып үйленген жөн шығар,
өмір бойы ... болу ... ... ... ойға келеді. ... ... ... ... ... ал ... ... -
семья бақыты.” Шынында ойлап ... ... ... ... болып шыға келгелі ... ... енді ... ... ... ... ... лайықты сөз де табылмайтын ертегідей бір
шырын-шәрбат ... ... ... ... ... оның басында
қарама-қайшы ... туа ... ... де, ... қабырғама
кеңесе кетсем-ақ болды тұла бойым түршігіп сала ... Өмір ... бақи ... ... ... Қайтып енді тырп ете алмай
аузыңды ашып, ... ем, ... ем ... ... келмесе шаруаңның
біржола біткені ... ... ... ... ... ... тұрған терезеден қарғып кетеді.
Белгілі көзқарасы мен сенімі ... ... ... онша байқалмайды. Олар, көбінесе жеке ... ... ... мәні бар ... (борыш сенімі, нәесенің қоғамға
қажеттіліктерін түсіну) басшылыққа алып ... адам өз ... ... ... кезде, оған жетудің
жолдары мен әдіс-тәсілдерін ... қол ... ... ... ... ... мақсат қою, тілек, қалау, мотивтср күресі, тоқтамға
келу –бәрі жиналып еріктік қимылдьщ «даярлык кезегі» деп ... ... ең ... ксзеңі - қандай болмасын тоқтамды орындау стадиясы.
Озінің қандай болмасып тоқтамын іске ... оны ... ... еркі ... жетілген адам деп ... ... ... ... жүзеге аспай, орындалмай қалатындары да кездссіп отырады.
Бұлай болудың себебі ... қиын ... алға ... мақсаттың айқын
болмауынан, әлі де болса өмірге дұрыс көзқарастың қалыптаспауынан, өз ісіне
сенімсіздіктен, мақсат ... ... ... ... т. ... ... Сондықтан адам өзінің алдына шамасы ... ... ... ... ... ... осы жолда түрлі қиынгшылықтарды
жеңіп отыруы тиіс. ... ... ... бар, оз ісінің
дұрыстығына көзі женткен адам ғана ... ... келе ... ... да ... тиімді жолдарын таба алады, бұл жолда орынсыз
солқылдақтық табансыздық ... ... ... ... ... бұлдыр мақсат қояды да , ой таразысына жақсылап салмайды, сөйтіп
оньі орындай алмай шығады. Ерекше ой ... ... ... ... ... қою да адамның еркін енжар, әлсіз етіп жіберуі мүмкін. ... ерік ... ... ... ... жұмыстар істеу нәтижесінде қол
жететін мақсаттарды ғана алға ... ... ... ... ... сан ... ... іс-әрекеттің
нақтылы жағдайларьпна, орындау тәсілне қарай бірнеше сапалары ... ... ... ... келгіштік, кедсргілерді жеңе алу,
өзін-өзі меңгере алу, батылдық шыдамдылық т. б.), ... ... ерік ... ... жеке мүддені ұжым
еркіне, қоғам мүддесіне ... ... ... ... ... ... ... байқалатын сапалары
жатады (инициатива, иринциптілік, тәртіптілік, жинақылық т.б.) ... ... ... ... ... қиын-қыстау
кезеңдерде қажетті шешімдерге келіп, оны жүзеге асыруға қабілетінің болуы.
Тез тоқтамға келу үшін адам ... Бұл ... істі ой ... ... ... қасиет. Тек осындай жағдайда ғана адам алдындағы ісін
дұрыс бағалап, ... ... ... ... ... сарқа
пайдаланады. Басқалардың ақыл-кеңесін ... ... ... тежей алу,
қателерді көре білу, тәуекелге бел ... ... ... ... тән ... Адамның кемшіліктерін көре білуі оның ... ... ... ... ... келуде оншама көп қателікке
жол бермейді, ал екінші біреу көптеген қателіктерге ... ... ... опық ... ... ... ал үшінші бір адамдар жиі-
жиі түрлі тоқтамға ... де, ... ... ... ... ... ... орындай алмайды. Ақырында мұның барлығы оның ерік-жігерін
жегідей жеп ... - адам ... ... ... ... ... күнде де жетуді көздейді. Ол қажымай-талмай әрекет етіп,
осы ... ... ... ... оларды бірінен соң бірін жеңіп отырады.
Мүндай адамның ерік күші қиыншылыққа қарсы ... ... ... онан сайын
нығая түседі. Алматы облысының Шелек ауданының тұрғыны ... ... Отан ... екі ... ... ... да, жарымжан болып қалды.
Бірақ ол қиыншылыққа мойымады. Ол сергектікпен өмір ... ... ... жағын ойлады. Ауруханада жатқанда оның «қолынан» ... ... ... романы түспеді. Островскийдің өмір сүруге ... ... ... адам ... ... танытып, оның күрес
жолына сабақ болды. Ол сол ... ... ... ... сұрап алып,
бақайымен жазу жазды. Қаламды аузымен тістеп ... ... да ... ... ... портретін айнытпай салып шықты. Бұл оның мақсатьна
жету жолын бір табан ... ... Көп ... ... жаттығу нәтижесінде жылдам жазуды да ... ... ... шөп те ... ... ... да ... Үш айлық шоферлер курсьн
бітіріп, машина жүргізуді де үйренген. Совхозда бухгалтер болып істеген.
Осындай ... ... ... бір ... ... ... де
айналысқан. Өз басынан өткен жайларды қағаз бетіне түсіріп, ... ... ... жазған. Бұл кітапта өзінің ерекше ... ... ... өмір қызығын татып отырған
қарапайым еңбек ... ... ісі ... ... Бұл ... ... темір үзетін, қол-аяғы балғадай, жеті мүшесі сау
адамдарда ғана ... ... ... қандай жағдайда да еңбек ете,
еңбекті жан-тәнімен сүйе білетін ... ... ... ... ... кісі таңдамайды, тілесе, кім болсын, тек еңбекті ... осы ... ... жігер көрсетіп, іске мейірлене, құлшына кіріскен
адамдардың бойына даритын қасиет.
Мектеп оқушыларын табандылыққа тәрбиелеуде мұғалім мына шараларды жүзеге
асырып ... ... жас ... ... ... ісін ылғи да аяқтатып,
оның қолынан іс келетіндігіне сенімін арттырып отыру қажет;
2. ... ... ... ... әз ... ... ... білуге үйретілсін. Қажет жерінде тәрбиешінің
өзі өнеге көрсетіп отырса тіптен ... ... ... ортақ мүдде үшін күресе білуге баулу, көп-
шілік алдындағы борышьн, жауапкершілігін өтеуге ... ... ... ... ... қадағалау —
табандылыққа тәрбиелеудің басты жолдары.
Ұстамдылық дегеніміз- адамның оқыс қимыл-қозғалыстан, ... ... ... ... ... алу ... Ұстамды адам
әркез терең ойланып, істің тетігін аңғара отыра ... ... Ол ... бара ... ... ... яғни нәпсінің құлы емес. Мұндай адам
өзінің бар ... тек ... ... орындауға ғана арнап
отырады. «...Нағыз зор ерік ... ... тек ... ... ... жеткізу емес,— дейді А. С. Макаренко,— сонымен бірге керек болған
жағдайда қажетсіз нәрседен) өзін бас ... ... ... етуі керек.
Жігер дегеніміз — құр тілекпен ... ... Бұл бір ... ... ... та, ... бас тарту да... Тормозсыз машина ... ... ... ... де болуы мүмкін емес»'94.
Осындай қасиеттерадамның түрлі қиыншылықтарды жеңе ... ... ... төзе ... ... ... болып
табылады. Орынсыз ұшқалақтық, жеңілтектік дегбірсіздік, адамның ... іске ... ... ... ... Ал ... күш
жұмсауды - керек етпейтін жерде пәлендей ұстамдылық бар деп айтуға да
болмайды. Қорқақтыққа, жалқаулық пен ... ... ... ... ... өз бойын тежеп ... ... ... ... ... білу — ... ... сенімді қайтксн күнде
де орындауға адамдың өзін жеге алуы. Еріктің бұл сапасынсыз ... да ... ... ... ... ... пен ұстамдылықтың , өзін-өзі меңгере
алудың тарихта теңдесі жоқ ... әр ... да ... келеді.
Осындай тамаша қасиеттің бір ... А. ... ... «Жас ... ... ... түсксн Краснодон батыры Сергей Тюлениннің
мінез-құлқы арқылы өте ... ... ... өзін ұрғанда да
үндеген жоқ. Фенбонг жаралы қолып қайырып, ... ... ... да үндеген жоқ. Тек Фенбодг Сережканың жарасына істікті сұғып-
сұғып алғанда, Сережка тісін ... ... күні ... ... ... ... беттестірді... Сережка - үндеген жоқ. Содан кейін
Витька Лукьянченконы алып ... де ... ... соң, ... қасында
Соликовский бар, Сережканың шешесі келіп кірді. Олар он бір ... ... кәрі ... киімін қоймай шешп жалаңаштады да, ... ... ... ... ... сым ... соға бастады. Сережка
міз қақпастан шешесін ұрғандарға қарап, үнсіз тұрып қалған. Мұнан ... ... ... ... азаптап соқты. Бірақ Сережка тіл ... ... ... де есі ... ... ... ... ала салып,
Сережканың сау қолын шынтағынан соғып сындырып жіберді. ... боп ... ... ... ... тершіп қоя берді. Ол: Болғаны осы ма...- ... ғана сөз ... ... ерік ... осындай ауыртпалықты жеңіп ... ... алу ... де ... ... ... онан сайын қатайып, беки
береді, яғни М. Горький айтқандай, «тіпті ... ... жеңу ... ... иесі ... ... ... меңгере алу - адамның ... ... ... ерік сапаларымен тығыз байланысып жатады. Адам
осындай қасиеттердің арқасында ғана өзін нағыз ерлерше ұстай ... өзін ... ... ... ... ... ісін ... шығады. Адамда осындай касиеттерді тәрбиелеу үшін адамгсршілік
приициптерін саналылықпен ұғынып ... ... бой ... ... ... келтіретін түрлі теріс қылықтардан бас ... ... ... мен сенімін, талғамын қалылтастыру, лайықсыз
сезімдсрді (босқа ... ... ... т. б.) ... ... ... ... пен жинақылық дегеніміз - адамның өз қимыл-
қозғалысын, ойы мсн ... әр ... ... ... ... ... Адам неғұрлым өз қылығының мәнін жақсы ... ... ... ... ... ... ... Отан алдындағы жауапкершілігн
жақсы түсінеді. Жекешіл, ұжымнан оқшауланып жүретін адамда ... аз ... ... ... оның ... ... ... байланысты. Адам әр уақытта бір іске ... ... ... ... ... ... мен жинақылығы оның қоғамдық
әрекетімен қатар жеке өмірінде де ерекше маңыз алады.
Оқушыларды ... пен ... ... ... - ... әрекетін дұрыс ұйымдастыру, әрбір ... ... ... мән ... ... үйрету, қоғамдық істе де, жеке өмірде де
қатаң тәртіп сақтау, ыждағаттылыққа, ... ... бір ... осылардың барлығьн олардың қанына ... ... ... ... - алға ... ... шсксіз сенген, сол жолда
ақтық демі біткенше бел байлаған, моральдық рухы ... ... ... ... ... Сонымен қатар, ерлік — ... ... пен тез ... ... ... ... Ерлік істеген сәтте адам өзіне өлім қаупі ... ... өз ... ... ... ... ... түскен ауыртпалықты
мойымай көтереді, өз мақсатын асыл мұратьна бағыпдырып, мұны ең нсгізгі
борышым деп ... ... ... ... мөні бар істерде көрінеді.
Сондықтан да ол ... өз ... ... ... ... ... көрсеткіштердің бірі болып табылады. Қазақ халқының
тарихыңда да кір жуып, кіндік кескен ... ... ... ... ... асқан ерлікпен қорғай білген небір батыр тұлғалар
көптеп ... ... ... ... ... Қобыланды, Ерсайын,
Қамбар, Сырым, Бөгенбай, Қабанбай, Жанқожа, Кенесары, Наурызбай, Исатай,
Махамбет, Амангелді, ... т. б. ... ... әр ... намысты
қолдан бермей шыбын жанын туған жері үшін ... ... ... ... ... ... елдің жас ұрпақтарына іздесе
таптырмайтын өнеге. ... ... ... ... ... ... ұшқыш - ғарышкср Л. Николаев былай дейді: «...Бұл орайда пәлендей
бір ... ... өзі ... Меніңше, тек адам бала кезінен бастап-ақ
батылдыққа, қайсарлыққа, көздегеніне ... ... ... үйір ... ... жөн. Ерлік дәстүріне тәрбиелену ... өзі ... ... ... ... ... жеңу дегеп
сөз».
Осы айтылған ерік сапаларымен әр адам өз ... ... ... ... ... да ... баулу қажет. Мәселен, баланың өзіне
серт беруге, міндеттеме алуға, өз ісін ... не ... ... ... бас тартып, одан тежеуге үйрету өзін-өзі ... үлес ... ... ... ... дүрыс басшылығы
керек. Орыстың ұлы ... К. Д. ... жас ... өзін ... ... жоспары көңіл аударарлықтай. Ол жоспар ... ... ... ең болмағанда сырттай сабырлы ... Сөз бен істе әділ ... ... ақылға қонымдылығы.
4. Тоқтамға келе алу.
5. Өзің жөнінде орынсыз бір сөз де ... ... ... ... ... іске ... ... алған ісіңмен ғана айналысу.
7. Қажетті, не ұнамды нәрсеге ғана бой ұсыну, көрсе ... Әр кеш өзің ... іске ... есеп ... ... Еш ... да өткендегі, не қазіргі, не алда ... ... Осы ... ... ... Егер бала түрлі
кедергілерді, қиыншылықтарды жеңуде ... ... тек ... қара ... ... болса, онда мұндайда көрінетін
ерік сапаларыпың ешбір ... мәні ... ... ... ... ... ... тонаушы ұрының жьлпос айлакерлігі,
қиқар ... ... ... ... ерік ... емес. Өйткені
осы соңғы айтылғандар өзінің ... ... ... ... ... сапалар. Сондықтан да адамдарға тән жоғары
ерік сапалары ... ... ... ерік ... ... ... оқшау жатқан
қасиеттер емес, барлығы да адам ... ... оның ... ... ... мен ... мінез бітістеріне,
темпераментіне, қабілетіне,тағы сондай психологиялық ерекшеліктеріне
байланысты түрліше жағдайда ... ... ... ... ... ... ерік ... бірнешеуі қиысып келіп отырады.
Мөселен, өртеніп жатқан үйдің ішінде ... ... алып ... ... ... да, тоқтамға келгіштікті де, шапшаңдықты да,
өзін меңгере алушылықты да ... осы ... ... ... дәлел.
Еріктің тәрбиеленуі
Жаңа туған балада шартсыз рефлекстер ... ... ... ... Сондықтан шын мәнісіндегі ерікті қимыл бұл ... Бала ... ... ... ... ... ... бастаудан,
яғни өз қозғалысын, денесін ... ... ... Баланың өз
қозғалыстарын басқара білуіне тілі ... ... зор. ... ... ... ... тежеп отыру үшін аса қажет. Үш жасар
балада ырықты қозғалыстар біршама ... ... ... ... ... ... ... мәні шамалы. Мұнда ... ... ... нәрсесіне ғана емес, орындауға қажетті
нәрселерге де ... ... алуы ... ... осы қасиетке
тәрбиелеуде талап қою, оған ... ... ... ... ... ... ... еркін тәрбиелеуді неғүрлым жас ... ... ... жастан » деп ... ... ... Бала тілі
шығып, жүре бастағаннан кейін, үй ішіндегілердің қылығына ... ... ... өзі ... ... бастайды. Оның ... ... ... ... үй ... ... Бұл
бала табиғатына тән , ... ... Ойын ... ... , баланы бірлесіп ойнатуға, ойьн тәртібіне ... да оның ерік ... ... ... Ерік ... ... ... сүюге баулу, еңбек ... ... ... де ... бар. ... жасына дейінгі балалардың да өте
еліктегіш келетіндігі белгілі. Олар өмір ... ... ... ... ... жаман болса да) еліктей беретіндігі өткен
тарауларда айтылды. Сондықтан ... ... ... ... де өз ... бекем болып, балаға ... ... ... ... ... жас балаларда көбірек кездеседі. Соның ... ... ... ... ... бала ... ... Мұндай бала кейде құр ... ... ... ... ... ... ... жақсарысымен арыла бастайды.
Отбасындағы теріс тәрбиеге байланысты да ... ... ... жағдай ерекше көңіл аударуды ... ... ... ... үй ... балаға қамқорлығы ерекше болады. Бұл ... ... ... ... ... жиі ... ... көптеген ойыншықтар сатып әпереді, неше ... ... де ... етеді. Бірақ ол бала ойыншықтармен де
дұрыс ойнамайды, тамағын да жөндеп ... Бір ... ... тамақты
таңдайды, көп ойыншықтың қайсысымен ойнарын ... іші ... ... бір ... тауып бермесе, немен шұғылданарын
білмей ... ... ... иек сүйеп үйренген, өз ... ... Бала әз ... ойнай алу үшін оның
ойыншықтары жас ... ... ... тиіс. Мәселен, екі
жасар балаға мылтық әперсе, оны таяқ ... ... ... әлі ... ... ... ... мылтықтың
не екенін түсінбейді. Шамасы келмейтін ... ... ... ... ... ... ... тілегін қайтармау, құр ... ... ... ... ... ... ... басты себептері ... ... ... баланың ... ... ... ... да бала дербес әрекет ету ... ... тек ... ... ғана ... ... Мұндайда бала кейде үлкендерге наразылық, білдіреді, өз құқығы
үшін ... ... ... ... ... да
қыңырлықтың екінші бір түрінің пайда болуына ... ... ... жөнге сальш ... ... ... ... ... ... ... Бақылау жасауды ретімен
пайдалану қажет. Бала әркез өз ... іске ... ... ... ... мұны ... ұйымдастырып отырғандығьн
сезінетін болсын.
Мектеп жасына дейінгі балалардың ... ... ... ... ... бірі — ... бақырып жылау. Жылау көбінесе
баланың белгілі бір ... ... ... Ол мұны ... ... алмайды. Балада шыдамдылық, ұстамдылық сияқты қасиеттер әлі
қалыптаспаган. Егер ... ... ... ... оны
өзін-өзі ұстай білуге үйреткен дұрыс. Үйдегі ересектеу балалардың ... үлгі ету, ... ... ... ... мінсз-құлқына
еліктетіп отырған да жақсы нәтиже ... Егер ... ... сол ... ... ... болса, онда бала ... әсер ... бір ... деп ... да, бақырып
жылауды әдетке айналдырады, сөйтіп, әке- шешесін жылап ... ... бала жай ... ... Ол мұны белгілі
бір мақсатпен, ... ... ... ... ... ... ... әдетке айналдырған бала өзінше «тактика» ретінде
қолданғысы да ... ... ... ... ... ... адам бар жерде мұнысын сездірмейді. ... ... ... ... сезе біліп, баланың талап-тілегін
орындауда ... әділ ... өз ... осал ... сездірмеу жағын ойластыруы тиіс.
Мектеп жасына дейінгі балаларда ... та жиі ... ... бала бар ... ... сабалайды. Үйдсгілсрдің бірі оған:
«Тарсылдатпа, ... деп ... ... ол одан ... ... ... Енді оған: «Тоқтат!» деп қатты ... ... ... ... ... ... алуға әрекет жасалады. Бала бұған
қарсылық ... ... ... ... ала ... де ... ... қылықты
көбінесе жүйке ... ... ... көрсетеді. Мәселен, столдың
тықылы оны ... ... ал ... ... одан бетер желіктіре ... Таяқ үшін ... ... ... ... Бұл табиғатынан
қасарыспа бала ... Ол тек ... ... (жүйке
жүйесінің, осындай типтік тума ... ... Қ. ... ... ... ... жүйесінің осыңдай
ерекшеліктерімен де ... ... ... немесе тыйым салғанына ... ... ... түрде іске асыратын ... ... ... бала ... ... ... ... етуге
болмайды » деген ... де ... ... Ылғи да өз ... ... Өз ... ... жолында кедергі ... ... ... ... ... ... ... бастап мол дүниеге кезігетін ... ылғи ... ... нәрсе деп ойлайды. Мұндай ... ... ... міндетті, борышпъімын деп ... ... өсуі ... ... ... ... Қандай
болмасьн бір жұмысты басқаның талабымен орындауға, яғни ... ... ... іске ... ... ... ... кедергілерді (жұмыс істеуге ықылассыздық, олақтық т. б.) жеңе
білуге ... ... ... ... оның орынсыз
талаптарын тия алуға ... ... ... ... ... оның оынсыз талаптарын міндетті ... ... ... ... жас ... сәйкес
келуін ескеріп отыруды естен ... ... ... ... жеке басын жақсы тани
білу, оның ... ... ... ... ... орай
тиісті тәрбие тәсілдерін қолданып ... ... ... Бұл ... ... ... ... өсіру, оны төртіптілікке
үйрету, өз еркін ұжымға ... алу, яғни ... ... ... жақсы әдетгерге машықтандыру, ұлы адамдардың
өнегелері мен ... ... дене ... мен ... ... мен сенімін қалыптастыру т.б. сияқты жүмыстарды ... ... ... ... ... имандылық ... ... ... ... адам өз ... ... сапалар қалыптастыру арқылы
ізгілікті қоғам орнату ісіне үлес қосатыны ... ... ... ... ... шексіз көп сөздер
қалған. Солардан бірнеше мысал келтірдік.
Ұлылардан - ұлағат
Қайрат дегеніміз - өмір ... ... ... ... белді
бекем буып, қайыспай, кідірмей амал етуге ұмтылу.
Жүсіпбек Аймауытов
Біздің жеке ... бақ, ал ... ... ... ... бір ... ... және жете білу
ғана емес, қажет ... одан бас ... ... ... бұлшық ет секілді ұдайы жетіліп отыратын
әрекетпен шыңдалады.
К.Д. Ушинский
Жоспар
Кіріспе
Ерік ... ... ... ... Еріктік амалдардың даму ... Ерік ... ... ... ... - ... ... қорытындылай келсек еріктілік – ... ... ... болып, қалыптасқан жеке ... ... дара ... бірі ... ... ... ... адам өз еркін ... өз ... күш ... қиын ... орындауға, бастаған ісін ... ... ... қалайда жүзеге асыра ... ... өз ... ... ... ісі мен мінез – құлқын меңгеруі ... ... ... ... ...... ... жұмыстарынан айқын байқалып тұрады. Ерік – ... ... әр ... жеке ... ... ... Білім және Ғылым Министрлігі
Қазақ Мемлекеттік ... ... ... Жалпы психология
РЕФЕРАТ
Тақырыбы: Еріктің дамуы және оны ... ... курс ... 2006 ... ... кезеңі
Орындау кезеңі
Бақылау
Мақсат қою
тілек
қалау
Түрткілеу (тілеу, қалау) ... ...

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ерік жайлы28 бет
Ерік және оқушыларды еркін тәрбиелеу мен дамыту14 бет
Ерік туралы түсінік6 бет
Жалпы психология213 бет
Эмоциялар мен сезімдер29 бет
Астана - қазақстанның саяси ерік-жігерінің нышаны22 бет
Бала ойы және оның ерікті дамытудағы мәні31 бет
Балалар үйіндегі тәрбиеленушілердің эмоционалды-ерікті аумағының психологиялық ерекшеліктері58 бет
Ерік6 бет
Ерік жөнінде түсінік20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь