Құрмалас сөйлемнің қалыптасуы

Жоспар:

I Кіріспе

II Негізгі бөлім

А) Құрмалас сөйлемнің қкалыптасу мен даму жолдары
ә) Жай сөйлемдердің бір.бірімен құрмаласу тәсілдері
б) Жай сөйлемдердің баяндауыш формасы арқылы құрмаласуы
в) Жай сөйлемдердің көсемше арқылы құрмаласуы
г) Жай сөйлемдердің шартты рай арқылы құрмаласуы
ж) Құрмалас сөйлемнің компоненттерінің орналасу тәр ібі
Қазақ тіл білімінде құрмалас сөйлемнің Қазан революциясынан бұрын да сөз болған.Олардын нағыз ғылыми дәрежеде зерттелуі сонғы кездің жемісі. Құрмалас сөйлемдер олардын түрлері жасалу тұрғысынан Ахмет Байтұрсынов, Сейіл Жиенбаев, Нығмет Сауранбаев, Маулен Балақаев, Т. Қордабаев, Қ.Есенов сынды ғалымдар едәуір үлес қосты. Осы ғалымдар ішінде құрмалас сөйлемдер туралы арнайы зерттеу жүргізген С.Жиенбаев,Н.Сауранбаев, Т.Қордабаев,Қ.Есенов олардын еңбектерінде құрмалас сөйлемдер әр қырынан зерттеліп, қазіргі қазақ тілі, оның теориялық мәселелері айқындалды.
Тілдік категориялардың басқа да түрлері сияқты құрмалас сөйлемдердің де өзіне тән қалыптасу, даму тарихы бар. Марксизм классиктерінің пікірінше тіл мен ойлау бір-бірімен тығыз байланысты.Ойлаусыз тіл, тілсіз ойлау болмайды.Сондықтан да тіл ойдың тікелей шындығы, ой шындығы тек тіл арқылы көріне алады.
Тілдік категориялар ішінде ойды білдіретін бірден-бір көрсеткіш –сөйлем. Сөйлемге «біршама аяқталған ойды білдіреді» деп, анықтама беретініміздің себебі де сол. Сөйлем мен ой бір форма, екіншісі соның мазмұны ретінде өзара тығыз байланысты, берік бірлікте болатын категориялар. Бұл екеуі де қоғамның өмір сүрген уақыты бойына болып келе жатқан және сол қоғамның материалдық, идеялық дамуына, соның қажетіне қарай бірте-бірте дамып отыратын қоғамдық құбылыс.
Сөйлем ойдың формасы, ой сөйлемнің мазмұны болғандықтан, бұл екеуінің қалыптасуы, даму тарихын да бірлікте қарау қажет. Ой дамып жетілмеген, күрделенбеген замандарда күрделі ойдың көрсеткіші болып табылатын сөйлемдердің, яғни құрмалас сөйлемдердің болуы да мүмкін емес.Құрмалас сөйлем адамның щй өрісін дүние тануының кеңейіп, күрделі ойлардың туып, дамуына байланысты, сол ойдың көрсеткіші ретінде қалыптасып дамыған.
Тіл дамуының қазіргі дәуірінде тілдерде солардың ішінде қазақ тілінде құрмалас сөйлемнің неше алуан күрделі түрлері кездеседі.
Бірақ, солардың бәрі бірдей белгілі бір уақыт ішінде, бірден пайда бола қалмаған.Олар тілдің өзіндік ішкі даму заңына лайықты бірте-бірте дамып жетілген.
Көрнекті ғалымдардың айтуына қарағанда, тіл дамуының көнерек заманында сөйлем құрамындағы сөздерді, сол сияқты жай сөйлемдерді бір-бірімен байланыстыратын қазіргі дәнекерлер тәсілдер болмаған. Ол уақыттағы сөздер, сөйлемдер арасына қазіргі тіліміздегі бірі-екіншісіне меңгеріліп, жетектеліп, бірі екіншісін меңгеріп, жетектеп өзіне тәуелді етіп тұру сияқты байланысу тәсілдерінің анағұрлым берік түрлері болмаған.Сөздер сөйлемдер байланысындағы тәсіл олардың тұрған орындарына, мағына желілерінің жақындықтарына қарай бір-бірімен қабыса, іргелесе байланысу тәсілі болған. Сөзбен сөзқдің сөйлем мен сөйлемнің бір-бірімен байланысы арақатынасы тығыз берік болмағандықтан оларда дербестік, бір-біріне тәуелсіздік күшті болған.
Тіл дамуының мұндай сатыдағы дәуірінде құрмалас сөйлемнің тек саласы түрі ғана яғни мағыналары бір-біріне ақын жай сөйлемдердің өзара іргелес, тіркесе айтылуы арқылы жасалған түрі ғана – болған.
Құрмалас сөйлемнің мұндай түрі –яғни компаненттері бір-бірімен ешқандай қосымша дәнекерсіз, тек мағына жақындықтарына қарай іргелес, қабыса айтылулары арқылы байланыстың түрі—тіл білімінде п а р т а к с и с деп аталады. Құрмалас исөйлемнің әр алуан дәнекерлері арқылы байланысатын түрлері, соның ішінде сабақтаса байланысатын түрлері де, тіл дамуының кейінгі түрлерінде бстапқы іргелес слслсастың негізінде пайда болған.
Сөйтіп ең әуелі құрмалас сөйлемнің салалас түрі пайда болған. Кейінірек келе сол салалас құрмаластың негізінде сабақтас құрамалас сөйлемдер пайда болған.
Құрмалас сөйлемнің бастапқы түрі болып саналатын көне замандағы салалас құрмаластың сөйлемдегі қазіргі тіліміздегі салалас құрмалас сөйлемдермен бірдей деп қарауға, әрине болмайды, қазіргі әдеби тілімізде кездесетін іргелес салалас сөйлемдер былай тұрсын тіпті ең көне деп
Пайдаланған әдебиеттер


1. А. Салиев
«Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемнің құрылымдық түрлері»
Алматы 1986жыл
2. Н. Сауранбаев
«Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдер жүйесі»
Алматы 1948жыл
3. М.Қордабаев
«Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдер синтаксисі»
Алматы 1995 жыл
4. Қ.Есенов
«Құрмалас сөйлемнің синтаксисі»
Алматы 1995 жыл
5. С. Аманжолов
«Сабақтас құрмалас сөйлем»

Алматы 1995 жыл
        
        Филология     факультеті
Қазақ тілі ... ... ... ... ... Негізгі бөлім
А) Құрмалас сөйлемнің қкалыптасу мен даму жолдары
ә) Жай ... ... ... ... Жай ... ... ... арқылы құрмаласуы
в) Жай сөйлемдердің көсемше арқылы құрмаласуы
г) Жай ... ... рай ... ... ... ... ... орналасу тәр ібі
Қазақ тіл білімінде құрмалас сөйлемнің Қазан революциясынан бұрын да сөз
болған.Олардын нағыз ... ... ... ... ... ... сөйлемдер олардын түрлері жасалу тұрғысынан Ахмет Байтұрсынов,
Сейіл Жиенбаев, Нығмет Сауранбаев, Маулен ... Т. ... ... ... ... үлес ... Осы ғалымдар ішінде құрмалас сөйлемдер
туралы ... ... ... ... ... ... құрмалас сөйлемдер әр қырынан
зерттеліп, қазіргі қазақ тілі, оның теориялық мәселелері айқындалды.
Тілдік категориялардың басқа да ... ... ... ... ... тән ... даму ... бар. Марксизм классиктерінің пікірінше
тіл мен ойлау бір-бірімен тығыз байланысты.Ойлаусыз тіл, ... ... да тіл ... ... шындығы, ой шындығы тек тіл арқылы
көріне алады.
Тілдік ... ... ойды ... ... ... ... ... аяқталған ойды білдіреді» деп, анықтама
беретініміздің себебі де сол. ... мен ой бір ... ... ... ретінде өзара тығыз байланысты, берік бірлікте ... Бұл ... де ... өмір сүрген уақыты бойына болып келе
жатқан және сол қоғамның материалдық, идеялық дамуына, ... ... ... ... ... ... ... ойдың формасы, ой сөйлемнің мазмұны болғандықтан, бұл екеуінің
қалыптасуы, даму тарихын да бірлікте қарау қажет. Ой ... ... ... ... ... көрсеткіші болып табылатын
сөйлемдердің, яғни құрмалас сөйлемдердің болуы да ... ... ... щй ... ... ... кеңейіп, күрделі ойлардың ... ... сол ... ... ... ... ... дамуының қазіргі дәуірінде тілдерде солардың ішінде қазақ тілінде
құрмалас сөйлемнің неше ... ... ... ... ... бәрі ... белгілі бір уақыт ішінде, бірден пайда
бола ... ... ... ішкі даму ... лайықты бірте-бірте
дамып жетілген.
Көрнекті ғалымдардың айтуына қарағанда, тіл дамуының ... ... ... ... сол ... жай ... бір-бірімен
байланыстыратын қазіргі дәнекерлер тәсілдер болмаған. Ол уақыттағы сөздер,
сөйлемдер арасына ... ... ... ... бірі ... ... ... өзіне тәуелді етіп тұру
сияқты байланысу тәсілдерінің анағұрлым берік түрлері ... ... ... ... ... ... ... жақындықтарына қарай бір-бірімен қабыса, іргелесе байланысу
тәсілі болған. Сөзбен сөзқдің сөйлем мен сөйлемнің ... ... ... ... болмағандықтан оларда дербестік, бір-біріне
тәуелсіздік күшті болған.
Тіл дамуының мұндай ... ... ... сөйлемнің тек
саласы түрі ғана яғни мағыналары бір-біріне ақын жай сөйлемдердің ... ... ... ... ... түрі ғана – болған.
Құрмалас сөйлемнің мұндай түрі –яғни компаненттері бір-бірімен ешқандай
қосымша дәнекерсіз, тек ... ... ... ... ... арқылы байланыстың түрі—тіл білімінде п а р т а к с и с ... ... ... әр ... ... ... ... соның ішінде сабақтаса байланысатын түрлері де, тіл дамуының
кейінгі түрлерінде бстапқы іргелес слслсастың ... ... ... ең ... құрмалас сөйлемнің салалас түрі пайда болған. Кейінірек
келе сол ... ... ... ... ... ... пайда
болған.
Құрмалас сөйлемнің бастапқы түрі болып ... көне ... ... ... қазіргі тіліміздегі ... ... ... деп ... ... ... қазіргі әдеби тілімізде
кездесетін іргелес салалас сөйлемдер былай ... ... ең көне ... ертнгілер де халық дастандары да кездесетін іргелес салаластың
өздері де құрмалас сөйлемнің алғашқы ... ... ... ... өткен, ж,етілген түрі деп қаралуы керек.
Біз жоғарыда құрмалас сөйлемнің бастапқы көне түрі ... ... ... келе жай ... бір-бірімен түрлі дәнекерлер
арқылы сабақтаса құрмаластың г и п о т а к с и с деп ... ... ... ... ... мұндай алмасуды жай сөйлемдерді бір-
бірімен ... ... ... ... ... ... ... көне замандағы протаксис компоненті болған жайә ... ішкі ... ... тұрған дәнекерлер арқылы бір-бірімен
сабақтаса салуынан пайда болған деп түсінуге болмайды. Мұндай ... ... ... ... ... болған өзгерістерінің ескі
құрылысының орнына жаңа құрылыстың пайда болуымен нәтижесінен келіп шыққан.
Құрмалас сөйлемнің ар алуан түрлерінің қалыптасуп даму жазу ... ... ... ... Өйткені сөйлеу тілі сөйлемді онша
ұластыруды күрделендіруді көтермейді. Сөйлеу тілі сөйлемнің ықшамды болып
келуін ... ... Көне ... ... мысалы ру-тайпа тілдерінде
тіпті қарапайым халық тілінде ... ... ... ... ... құмаластырып ұластырып айтудан гөрі жай сөйлемді ... айту ... ... ... Керісінше бірнеше сөйлемдерді шумақты сөз
тіркестерін ұластырып, қиюластырып, ... ... ... ... ... бір-бірімен құрмаласу тәсілдері.
Құрмалас сөйлем жеке ойды білдіретін жай сөйлемдердің өзара ... ... ... Жай ... ... ойды ... үшін
бірігуіндегі белгілі заңдылық ... ... ... ... ... ... болса солай бір-бірімен тіркестіре салу арқылы жай
сөйлем ... ... ... жеке ойды ... кез-келген
жай сөйлемдердің жөнсіз тіркестіре салу арқылы да ... ... ... Жай ... ... ... болатындай тәсілдер,
заңдылықтар құрмалас сөйлемде де болады.Мысалы: бала, оқу, кел ... ... ... жүр ... ... де сөйлем деп танымайды.Өйткені
бұларда сөйлемге тән негізгі қасиеттердің бірі сөздердің ... ... ... келу амалы жоқ.Егер бұл екі жай ... ... ... жоғарыдағы сөздер тәріздес бір-бірінен
байланысқа келтіріп: баласы оқудан келіп, Байжан биыл ... жүр ... ... ... ... биыл қуанып жүр деп құрсақ, құрмалас
сөйлем болып шығар еді.
Олай ... ... ... ... : ... ... болуы үшін оның
құрамына енетін жай сөйлемдер бір-бірімен синтаксистік байланыста, ... ... ... ... бір-бірімен ұштастырып, оларды бір бүтін етіп ... ... ... әр ... мағыналық қарым-қатынастарды айқындайтын
тәсілдер, формалар ... ... ... жай ... ... ... ... арқылы құрмаласады:
а) Құрмалас құрамына енетін жай сөйлемдердің бастапқысының баяндауышы
тиянақсыз ... ... ... Жай сөйлемдер арасында немесе жай сөйлемдер ішінде шылау я шылау мәнді
сөздер келуі арқылы;
б) Интонация ... ... ... сөйлемдердің компаненттерінің орын тәртібі арқылы;
Енді осылардың әр қайсысына жеке-жеке тоқталайық.
Жай сөйлемдердің баяндауыш формасы ... ... ... ... ... формсының тиянақсыздығына
құрамаласуы – қазақ тілінде құрмалас ... ... ... ... Кейбір
тәсілдердегідей мысалы орыс тәсіліндегідей, жай сөйлемдерді бір-бірімен
орналасатын бағындырушы жалғаулықтар ... ... ... ... ... ... ... бұлардың
әрайсысы әр түрлі.
Жай сөйлемдердің көсемше арқылы құрмаласуы
Көсемше –етістіктің ең тиянақсыз ... ... Оның ... ... мен ...... бір етістік арқылы берілген іс
әрекеттің қалай болғанын ... ... ... яғни ... ... жағынан анықтау, оның болу, болмауының себеп мақсаттарын білдіру.
Көсемше етістіктердің тиянақсыз ... бір ... ... ... де оның осы ... мағыналық ерекшелігіне байланысты.
Көсемшелер пысықтауыш мүше қызметінде қолданылғанда көбінесе екінші бір
етістікке тіркесе айтылыды да, сол етістіктің ... ... ... ... ... қимылқозғалыстың болу амалын қашан болған мезгілін немесе
болу-болму мақсат себептерін білдіреді. Мысалы; Бәйбішеніғң қапысын ... ыза ... ... ... ... қатар қонап жатқан қас ауылдың
қатты күлкілері естілді. Игік би ... ұзын ... Кен ... ... ... ... ұстайды. Ауыл жігіттері сәлем ... ... атын ... , ... түсіріп алып, құрдай жорғалап,
енгізіп ... ... ... ... ... құрмаласуы
Жай сөйлемдерді бір-бірімен құрамаластыру үшін ... ... ... ... бағыныңқы жай сөйлемнен баяндауышы функциясында
қолданылады. Бірақ есімшелер мен көсемшелердің жай ... жолы ... ... Егер бағыңқы сөйлемнің баяндауышы ... ... ... бір ... ... ... көмегінсз-ақ
жай сөйлемдерді бір-бірімен құрмаластыру функциясына да тікелей өзі
атқаратын ... ... ... қасиет жоқ.
Есімшелер ішінде жай сөйлемдерді құрмаластыру функциясында жиі
қолданылатын да және ... ... ... байы да –қан, ген,
ған,кен жұрнақтар түрі.
Жай сөйлемдердің шартты рай ... ... рай ... ... ... ... функциясы
тұрақтылардың бірінен саналады. Ол әрдайым дерлік сөйлемнің ... ... Онда да кез ... ... ... негізінде, сабақтас
құрмалас сөйлемнің ... ... ... ... ... ол жіктеліп те, жіктелмей де қолданыла береді. Бұл арада ... ... бір ... ... ... ... ... жалғаудың өзі
жалғанатын жіктік жалғаудың қалыпты баяндауыш жалғауынан өзгешелігі.Ал
шартты райға жалғанатын жіктік жалғау да ... ... ол да ... ... ... райды бастауышпен жақтастырады.
Жай сөйлемдердің шылаулар арқылы құрмаласуы
Жай сөйлемдерді ... ... ... ... де
ерекше. Шылаулар құрмалас сөйлемдердің ... ... ... ... ... екеуіне қатысатын шылау екі түрлі: жай ... ... ... жалғаулық шылаулыр да, сабақтаса
құрамаласуға ... ... ... сөйлшемдерді бір-бірімен сабақтастыра құрмаластыру қызметін атқарғанда
демеулер бағыныңқы компонент баяндауышы болып, ... ... ... ... ... ... ... бері, сайын, соң, үшін
шылаулшары жатады.Мысалы, Оспан жүріп жеткенге шейін,тоңғанына қарамай
соның ... ... ... жүрді.
Жай сөйлемдердің құрмаластыруда интонацияның ролі
Сөйлеу тілінде интонацияның атқаратын қызметі ... Біз ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне, сөз
тіркестерінің түрлеріне қарай болатын құбылыцстарын сөз етпей-ақ, оның тек
құрмалас ... ... ғана ... ... ... екі ... ... қарауға болады;
бірінші—тиянаты интонация, екінші –тиянақсыз интонация.
Тиянақты интонация сөйлемнің ең соңында ... да, оның ... ... түрі ... сөйлем құрамындағы компоненттер
арасында келеді, әр ... ... ... ... ... ... орналасу тәртібі
Сөйлем мүшесі қызметін атқаратын әрбір сөздің ... ... ... ... тәртіппен орналасатыны ... ... ... ... да ... ... ... заңдылық
болады.Құрмалас сөйлем компоненттерінің қалыптасқан белгілі тәртіппен
орналасуы жай сөйлемдердің құрмаласуына шешуші роль атқарады.
Пайдаланған ... А. ... ... ... ... ... 1986жыл
2. Н. Сауранбаев
«Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдер жүйесі»
Алматы ... ... ... ... сөйлемдер синтаксисі»
Алматы 1995 жыл
4. Қ.Есенов
«Құрмалас сөйлемнің синтаксисі»
Алматы 1995 жыл
5. С. Аманжолов
«Сабақтас құрмалас сөйлем»
Алматы 1995 жыл

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жай сөйлем мен құрмалас сөйлемнің ара қатынасы10 бет
Интонация компаненттерінің қызметі47 бет
Нығмет Сауранбаев18 бет
Сабақтас құрмалас сөйлемнің түрлерін оқыту29 бет
Синтаксистік оралымдар және оның жай сөйлемдер мен құрмалас сөйлемдерге қатысы62 бет
Сәрсен Аманжолов12 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Қазақ тіліндегі шарт қатынасындағы құрмаластық құрылымдардың функционалдық-семантикалық табиғаты130 бет
Құрмалас сөйлем оның түрлері, жіктелуі11 бет
Үй жұмысын орындауға көмек, көптеген мысалдар мен нақты ережелер (қазақ тілі)101 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь