Қазақстан Республикасы саяси жүйесіндегі өзгерістер

Қазақстан Республикасының конституциялары. Қайта құру кезеңіндегі (1985—1991) Кеңес Одағында болып өткен айтарлықтай өзгерістер әлемге әйгілі ұлы мемлекеттің ақыр аяғында құлауы мен тарауына әкеліп соқты. 1991 жылдың желтоқсанында Қазақстан демократиялық, адамзаттық құндылықтарға негізделген жаңа саяси құрылыстың жолында тұрды.
1991 жылдың 16 желтоқсанында Қазақстанның әділеттік тұрғыдан тәуелсіз мемлекет деп аталуын оның жаңа сапалық жағдайға бет бұруы деп ұғынуға болмайды. Бұл орайда Қазақстан шын мәніндегі тәуелсіз және демократиялық мемлекет болу мүмкіндігіне ғана ие болды. Алда саяси және экономикалық өзгерістер стратегиясын белгілеу міндеттері тұрды. Әсіресе дамудың мына жолдарын белгілеп алу керек болды: экономикада — нарықтық қатынастарды тұрақтандыру; саясатта — азаматтық қоғам мен құқықтық мемлекет құру. Бұл бағыттың прогресшілдігі қоғамның ең жоғарғы құндылығы есебінде алдымен адамды танып-білуге негізделгендігінде еді. Нәтижеде, тәуелсіздік алған Қазақстанның алдында жаңа мемлекет құрумен бірге адамдардың жаңа өмірге бейімделуіне жағдай туғызу сияқты аса күрделі жауапкершілік тұрды.
Нарықтық экономика құрылымына негізделген демократиялық қоғам құрылысының нұсқасы — Қазақстанның экономикалық және саяси дамуының таңдап алған жолы болды. Бұл мақсаттың үдесінен шығу үшін Қазақстанға жаңа сипаттағы дамудың құқықтық негіздерін көрсетіп отыратын жаңа Конституция қабылдау керек болды. Мемлекеттің Негізгі заңына әзірлік, біріншіден — уақытқа, екіншіден — оның құрылымы мен мазмұнына тікелей байланысты. Себебі, бұл жаңа Конституцияда Қазақстан сияқты ұлттық, әлеуметтік жағынан бірегей мемлекеттің өзіндік өзгешелігі, басқа да құқықтық нормалар мен қарым-қатынастар қатаң да әділ реттелуі тиіс. Содан болса керек, ескі саяси жүйеден әлі толық арыла қоймаған 1992 жыл түгелімен осыған кетті. Қазақстан Республикасы өз атын өзгерткенімен, өзінің саяси құрылымының ішкі мазмұнын әлі толық жаңарта алған жоқ еді. Халықтың көпшілік бөлігінің сана-сезімінде кеңестік дәуір дүниетанымының сарқыншағы басым еді. Әйткенмен, уақыттың бұлжымас өз заңы бар, мұны ескермесе болмайды.
1992 жылдың 4 маусымында Мемлекеттік елтаңба мен Қазақстан Республикасының мемлекеттік туы айшықтанды.
1992 жылдың 11 желтоқсанында Қазақстан Республикасының Мемлекеттік гимні бекітілді. Музыкасын жазғандар: Мұқан Төлебаев, Евгений Брусиловский, Латиф Хамиди, мәтінін жазғандар: Мұзафар Әлімбаев, Қадыр Мырза-Әли, Тұманбай Молдағалиев, Жадыра Дәрібаева.
Мемлекеттік рәміздердің белгіленуі мен бекітілуі жаңа мемлекеттің сыртқы сипатын анықтай түсті. Бұдан соң көп ұзамай, яғни 1993 жылдың 28 қаңтары күні ҚР Жоғарғы Кеңесінің тоғызыншы сессиясының ХІІ шақырылуында Қазақстан жаңа Конституцияға ие болды. Бірінші Конституция, экономикалық және саяси реформа құрылымының негізін қалап, жеке меншік институтының заңдылығын жариялады, қысқасы, ұлттық-мемлекеттік тәуелсіздігі құрылысының құқықтық негіздерін белгіледі. Әйткенмен, аталмыш конституцияда қазақстандық қоғамның біркелкі еместігі жөніндегі талас тудыратын тұжырымдар көрініс тапты.
        
        ІX тарау. ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
(1991—2000 )
§ 59. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ САЯСИ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ӨЗГЕРІСТЕР
Қазақстан ... ... ... құру ... ... Одағында болып өткен айтарлықтай өзгерістер әлемге әйгілі
ұлы ... ақыр ... ... мен ... ... ... 1991 жылдың
желтоқсанында Қазақстан демократиялық, адамзаттық құндылықтарға негізделген
жаңа саяси құрылыстың жолында тұрды.
1991 жылдың 16 ... ... ... тұрғыдан тәуелсіз
мемлекет деп аталуын оның жаңа сапалық жағдайға бет бұруы деп ... Бұл ... ... шын ... ... және ... болу мүмкіндігіне ғана ие болды. Алда ... және ... ... ... ... тұрды. Әсіресе дамудың мына
жолдарын белгілеп алу керек болды: экономикада — ... ... ...... ... мен құқықтық мемлекет құру. Бұл
бағыттың прогресшілдігі қоғамның ең жоғарғы құндылығы ... ... ... ... еді. ... тәуелсіздік алған
Қазақстанның алдында жаңа мемлекет құрумен бірге адамдардың жаңа ... ... ... ... аса күрделі жауапкершілік тұрды.
Нарықтық экономика құрылымына негізделген демократиялық қоғам
құрылысының ...... ... және ... дамуының таңдап
алған жолы болды. Бұл мақсаттың үдесінен шығу үшін ... ... ... ... ... көрсетіп отыратын жаңа Конституция
қабылдау керек болды. ... ... ... ... ... ... ... — оның құрылымы мен мазмұнына тікелей байланысты.
Себебі, бұл жаңа ... ... ... ... әлеуметтік жағынан
бірегей мемлекеттің өзіндік өзгешелігі, басқа да құқықтық нормалар мен
қарым-қатынастар ... да әділ ... ... ... болса керек, ескі саяси
жүйеден әлі толық арыла қоймаған 1992 жыл түгелімен осыған ... ... өз атын ... өзінің саяси құрылымының ішкі мазмұнын
әлі толық жаңарта алған жоқ еді. Халықтың ... ... ... ... дүниетанымының сарқыншағы басым еді. Әйткенмен, уақыттың
бұлжымас өз заңы бар, мұны ескермесе ... ... 4 ... ... ... мен ... мемлекеттік туы айшықтанды.
1992 жылдың 11 желтоқсанында Қазақстан Республикасының Мемлекеттік гимні
бекітілді. Музыкасын жазғандар: Мұқан Төлебаев, Евгений Брусиловский, Латиф
Хамиди, мәтінін ... ... ... ... Мырза-Әли, Тұманбай
Молдағалиев, Жадыра Дәрібаева.
Мемлекеттік рәміздердің белгіленуі мен бекітілуі жаңа мемлекеттің сыртқы
сипатын ... ... ... соң көп ... яғни 1993 жылдың 28 қаңтары
күні ҚР Жоғарғы Кеңесінің тоғызыншы сессиясының ХІІ шақырылуында ... ... ие ... ... ... экономикалық және саяси
реформа құрылымының негізін қалап, жеке меншік ... ... ... ... ... ... ... белгіледі. Әйткенмен, аталмыш конституцияда қазақстандық
қоғамның ... ... ... талас тудыратын тұжырымдар ... ... ... 1993 ж. қаңтар айында күшінде енген
бойда-ақ, ... ... және ... ... ... ... жатқандығын көрсетті.
Желпіністің желі тез ыдырады. 1993 жылғы Конституция Егемен Қазақстанды
құрудың күнбе-күнгі қарапайым да ауыр ... ... ... бола
алмайтындығын аңғартты.”
(Назарбаев Н.Ә. Ғасырлар тоғысында. ... 1996. ... ... ... айында Жоғарғы Кеңестің ХІІ шақырылуы мерзімінен
бұрын өз өкілеттігін тоқтатты. Азаматтық талап ... ... ... ... 7 ... ... Жоғарғы Кеңесті бұдан былайғы ... деп ... Осы ... жаңа ... ... ... ... болды.
Алайда конституциялық бұл уақытша тоқырау, ... ... ... жол ... жоқ, ... 1995 ж. ... ішкі және ... едәуір айшықтана түсті.
Атап айтқанда:
— мемлекет ұлтаралық келісім мен саяси тұрақтылықты қамтамасыз ету
мақсатымен 1995 ... ... ... ... ... халықаралық аренада Қазақстан көптеген елдердің мойындауы мен көмегіне
ие болды.
Осындай жағдайда Қазақстан ... ... ел ... ... ... бағытын қолдап-қуаттап, 1995 жылдың 29
сәуірінде ... ... ... ... ... 2000 ... ... ұзарту жөнінде өз дауыстарын берді.
“Тізімге іліккен 9.110.156 азаматтың 8.309.637-сі немесе 91,21 пайызы
дауыс берді. Дауыс беруге ... ... ... адам ... ... ... ... ұзартуды жақтады.” (Назарбаев Н.Ә. Ғасырлар
тоғысында. А., 1996. 188-б.)
Бұл аралықта ... ... жаңа ... ... отандық
және шетелдік мамандар тарапынан талқыланып жатты. 1995 жылдың ... ... ... ҚР-ның жаңа Конституциясы
қабылданды. Оған азамат және адамның азаттығы мен құқығы — ең ... ... ... Жаңа қабылданған Негізгі заңда атқарушы, заң шығарушы және сот
өкіметінің функциялары нақты атап көрсетіліп, олардың ... ... ... өзін ... зайырлы, құқықтық және
әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады; оның ең қымбат ...... ... ... ... мен ... ж. Конституция. 1-бап.)
Жаңа Конституцияда заң ережелері республикадағы ... ... ... жылғы ҚР Конституциясында идеологиялық ... ... мен ... ... ... күшпен өзгертуге бағытталған
қоғамдық ұйымдардың қызметіне және ... ... ... Қалыптасып
келе жатқан ұлттық идеология тәуелсіз Қазақстанның ... ... ... ... ... болды.
Ұлттық идеологияның негізгі мақсаты көпұлтты Қазақстан тұрғындарын бір
мемлекеттің азаматтарының жиынтығы ... ... ... болып табылады.
Өйткені, оларды біртұтас тарихи-мәдени дәстүрлер, ... ... ... ұмтылысы байланыстырады.
Мемлекеттік басқару органдары. 1995 жылғы Конституция бойынша Қазақстан
басқарудың президенттік формасындағы унитарлық ... ... ... ... ... ... көзі — ... өзі. Мемлекеттік
өкімет бірегей, ол заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтары ... ... ... ҚР ... ... мен заңдарына сүйенеді.
Тәуелсіздік алғаннан бастап республикада демократияландыруға бағытталған
саяси өмір өзгерістері байқала түсті. ... ... ...... іс ... ... ... керісінше “қоғам — өкімет” негізге
алынды. Мемлекеттік басқару органдары ... ... ... ету ... ... пен ... ... экономикаға негізделген алдыңғы
қатарлы ... ... ... керек. Мазмұндық және құрылымдық
жағынан келгенде, Қазақстан тәуелсіздігінің 10 жылы ішінде ... ... ... өзгерістерді басынан кешірді. Құрылымдық
өзгерістер мына төмендегіше көрініс тапты:
— 1990 ... 24 ... ... республика Президенті орнының
енгізілуі;
— ҚР Конституциясы атап көрсеткендей, өкіметтің үш ... ... ... ... органдардың қосалқы функцияларын жою, осыған
байланысты “ҚР мемлекеттік органдар жүйесін реформалаудың кезекті ... 1997 ... ... ... ... ... ең ... 50 пайыз
қысқарту;
— “2030 Стратегиясында” белгіленген ... ... ... өзара іс-әрекетін реттеу үшін атқарушы органдардың функцияларын
өзгерту.
Мазмұндық сипаттағы өзгертулер 1997 ... 10 ... ... ... (“Кәсіптік мемлекет”) нақты атап көрсетілді:
“Біздің міндет — Қазақстанда нарықтық экономика үшін ... ... ... пен ... ... осы заманғы, тиімді жүйесін
жасау; басым мақсаттарды іске ... ... ... ... ... сақшысы бола алатын мемлекет қалыптастыру”.
(Назарбаев Н. Қазақстан — 2030: ... ... ... қауіпсіздігі және әл-ауқатының артуы: Ел Президентінің Қазақстан
халқына Жолдауы. Алматы: Білім, 1998. 75 бет).
Аталған басымдылықты жүзеге асыру үшін 1999 ж. ... ... ... ... мен ... енгізілді. Осы шешімге сәйкес
алдағы уақытта кадрларды таңдау, аттестациялау және қызметке ... ... ... болды. ҚР Президенті жанындағы мемлекеттік
қызметке кадрлар даярлау үшін ... ... ... ... ... ... құрылды.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1998—2000 жылдарға арналған іс-әрекет
бағдарламасынан:
“Үкіметтің алдағы үш ... ... ... ... ... мен ... бірыңғай жүйесінің негізінде ведомствоаралық және
салааралық үйлестіру, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес, кадрларды даярлау
және іріктеу ... ... ... ... ... олардың жұмысына жаңа ақпараттық технологияларды енгізу,
тиісті заңдармен қамтамасыз ету болады” ... ... 1998 ж. ... ... ... ... оның ең жоғарғы жауапты қызметкері,
мемлекеттің ішкі және сыртқы негізгі бағыттарын ... оның ... ... ... ... атынан сөйлейді. Президент мемлекеттік
биліктің барлық ... ... ... және ... ... ... қамтамасыз етеді.
ҚР Парламенті республиканың заң шығару қызметін жүзеге асыратын жоғарғы
өкілетті органы болып табылады. Парламенттің өкілетті мерзімі — төрт ... екі ... ... пен мәжілістен тұрады. Парламент сессиясы
палаталардың біріккен немесе бөлек ... ... ... Заң ... құқығы парламент депутаттарына, республика үкіметіне берілген.
Үкімет ҚР атқарушы билігін жүзеге асырады, атқарушы ... ... және ... ... басшылық жасайды. Республика премьер-
министрі ... ... ... ... ... ... ұсынысымен Президент үкіметтің қызметін анықтайды, оның мүшелерін
қызметіне тағайындайды және ... ... ... ... ... орталық атқарушы органдарын құрады, жояды немесе қайта
құрады.
Қазақстан ... ... тек қана сот ... ... Сот
билігі азаматтардың құқығын, бостандығын және заңды мүдделерін, мемлекеттік
органдардың, ... ... мен ... ... ... ... тағы басқа нормативтік-құқықтық актілердің, Халықаралық
келісім-шарттардың орындалуын қамтамасыз етеді. ҚР-дағы сот ... ... соты мен ... ... және оған ... ҚР ... ... аудандық (қалалық) заңмен бекітілген соттар құрайды.
ҚР құқық қорғау органдарына ҚР Прокуратурасы және ҚР Ішкі ... ... ... ... ... жарлықтары мен өзге де
құқықтық-нормативтік актілердің республика ... ... әрі ... ... іздестіру әрекетінің, жауап алу және тергеу, әкімшілік
және ... ... ... ... бақылау жасайды. ҚР
Ішкі істер органдары қоғамдық тәртіпті сақтау мен ... ... ету, адам және ... ... мен ... ... ... мүдделеріне қол сұғушылық түрлері мен қылмыстың жолын қию ... алу ... ... және жарлық беру қызметтерін жүзеге асырады.
Ұлттық қауіпсіздік органдары ... ... ... ... ... ету ... ... бөлігі болып табылады және
жеке адам мен қоғамның қауіпсіздігін, конституциялық құрылысты, мемлекеттің
егемендігін, ... ... ... ... ... ... қуатын қорғауды қамтамасыз етеді.
Жергілікті мемлекеттік басқаруды тиісті аумақтағы жағдайға ... ... және ... ... жүзеге асырады. Жергілікті
өкілетті орган — мәслихат тиісті әкімшілік-аумақтық бірліктегі тұрғындар
еркін білдіреді және жалпымемлекеттік ... ... ... оны ... ... ... ... атқару органдары ҚР атқару
органдарының бірыңғай жүйесіне кіреді, ... ... ... мен
қажеттіліктер дамуына үйлестіре отырып, ... ... ... ... ... етеді.
Мемлекеттік органдар мен ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару
органдарында мемлекеттік қазақ тілімен бірге орыс тілі де ... ... ... ... өзгерістер 10 жылғы даму ішінде
(1991—2001) саяси жүйенің жаңа ... ... қол ... Жаңа ... ... дамуының алғашқы кезеңінде — 1991 ж. желтоқсаннан 1993
ж. желтоқсанға дейін мемлекеттік ... ... ... ... Жаңа Конституция дайындалып, 1993 ж. қолданысқа енгізілді. Тұңғыш
парламент — ХІІ шақырылған ... ... 1993 ж. ... ... жаңа
жағдайға толық сәйкес келетін болды, өйткені ол ... ... ... ... еді. ... ... әрі өз ... жүзеге асыра алмады. 1993 ж.
күзінен Кеңестер төменгі құрылымынан бастап өздерін-өздері тарата бастады.
Сөйтіп, 1990 ж. ... өз ... ... ... ... 1993 ... өз жұмысын мерзімінен бұрын аяқтады.
Бұдан кейін, 1993 ж. желтоқсанынан 1995 ж. ... ... ... ... ... ... кезекте Президентті күшейту үрдісі
жүргізілді. Республикада экономикалық ... ... ... — ХІІІ ... ... ... ... шешім қабылдай алмады.
Еркін сайлау нәтижесінде екінші парламентке экономиканың, мемлекеттік емес
секторының саяси партиялары ... ... бұл ішкі ... ... ... ... 1994 ... парламент сайлауы Конституцияға сәйкес
жүргізілмеді деген қаулысына орай екінші парламент те ... ж. жаңа ... ... соң ... ... ... ... басталды. Жаңа саяси жүйенің негізгі сипаты 2001 ж. соңына
қарай айқын ... ... ... ... ... заң шығарушы және соттық
тармақтарға ... ... іске ... ... биліктің үш тармағының бірлікте ... ... ... ... ... лауазымдары 1999 ж. 23 маусымдағы ... ... ... орай ... және әкімшілік болып бөлінді;
— демократиялық сайлау институты жетілу үстінде;
— көппартиялық жүйе қалыптасты.
§ 60. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ САЙЛАУ ЖҮЙЕСІ
Атқарушы органдардың ... ... ... ... Ал оның ... ... ... өз қызметінде Үкімет елбасы алдында жауапты әрі
Парламентке есеп беріп отырады. ... және ... ... ... ... ел басқару ісіне қатыса алады.
Қазақстандағы сайлау республика ... ... ... және сайлану
құқықтарын еркін жүзеге ... ... ... ... ... депутаттарын, жергілікті өзін-өзі басқару органдары мүшелерін
сайлау дауыс берудің құпиялылығы сақталып, ... ... төте ... ... ... Республика азаматтарының сайлауға қатысуы
ерікті.
Қазақстанда жаңа сайлау жүйесінің енгізілуі қоғамның саяси жүйесін одан
әрі демократияландыруға ... ... ... ... ... мен ... ... партиялардың белсенділігі арта түсті. Партиялық
тізіммен дауыс беруге рұқсат етілген 2000 жылғы ... ... ... ... ... Бұл жағдай өз кезегінде елдің ... ... одан ... түсті. Мұны мынадан көруге болады: 1998 жылдың соңы мен ... ... ҚР ... ... ... азаматтық партиясы”,
“Қазақстан халықтық республикалық партиясы”, “Республикалық саяси “Отан”
партиясы”, ... ... ... және ... да ... ... ... жолдама алды.
Алдыңғы саяси партиялар мен ... ... ... келуі
халықтың қалың көпшілігінің саяси сана-сезімін, сондай-ақ, саяси ... ... ... Саяси партиялар мен қоғамдық ұйымдар, ұлттық-
мәдени орталықтар мен діни бірлестіктер қоғамдық сананың түрліше ... ... ... ... ... партиялар ғана қоғам мен мемлекет
арасындағы дәнекерлеуші буын қызметін атқара алады. Өйткені ол ең ... ... ... ... ... мұңдап, жоғын жоқтауы тиіс. Іс жүзіне
келгенде, ... ... ... ... ... ... және
ұйымдық деңгейі, алға қойған мәселелерінің ауқымдылығы, бағдарламаларының
бірін-бірі қайталайтындығы жағынан әлі де болса тар ... ... ... керек.
Қазақстан Республикасындағы саяси партиялар. Қазақстанның социалистік
партиясы (ҚСП) бұрынғы Коммунистік партияның ... ... ... ... 7 қыркүйек күні ҚКП-ның кезектен тыс ... ... ... ... ... ... ж. 21 қазан күні партия республикалық Әділет министрлігінде тіркеуден
өтті. Партия Жарғысына өзгерістер енгізілуіне байланысты 1992 ж. 29 ... 1994 ж. 16 ... ... ... ... 1991—1993 жж. ҚСП ымырашыл
саясат ұстанып, солшыл-орталықшыл позицияда болып, үкімет жүргізіп отырған
саясатқа ашық келіспеушілік көрсетпеді және ... ... 1994 ж. ... ... ... ауысып, солға ығыса түсті.
1995 ж. партияішілік проблемалардың асқынуынан ... ... ... ... ... ... туып, тұтас ұйымдар
коммунистер жағына ... ... ҚСП ... ... нақты күші мен ықпалының
жоқтығынан іске қабілетсіз.
“Алаш” Қазақстанның ұлттық партиясы (ҚҰП) қоғамдық ұйымы алғашқыда ... 4 ... ... ... конференциясында Қазақстанның Республикалық
партиясы (ҚРП) болып құрылды. 1992 ж. 26 ... ҚРП ... ... ... тіркеуден өтті. Республикалық статусы бар.
1999 ж. 29 мамырда Астана қаласында ҚРП ІІІ съезі болып өтті, онда ... ҚҰП ... ... Съезде партияның жаңа жарғысы мен бағдарламасы
қабылданды, сайланбалы органның құрамы жаңартылды. Партияның аты ... 1999 ж. 11 ... ... ... ... ҚҰП ... жж. ... белсенділік көрсетті. 1993—1994 жж.
Республикамыз мемлекеттік егемендік алуына орай, бірқатар саяси ... ... және ... ... ала ... ... болуына
байланысты партияның позициясы кәдімгідей әлсіреді. Ол 1995 ж. ... ж. ... ... ... ... ... партиясы (ҚХКП) 1989 ж. құрылып, іле-шала
Қазақстан бойынша ... ... ... және шет ... ... ... ... қозғалысының базасында дүниеге келді.
Осы ... ... ... ... ... ... көп ... ҚХКП
1991 ж. 5 қазан күні өткен І (құрылтай) съезінде бекітілді. Ресми ... 1991 ж. 31 ... ҚР ... ... тіркелді.
Республикалық статусы бар. 1995 ж. 12 ... ... ... ... ... қайта тіркеуден өтті. Невада—Семей
қозғалысының даңқтылығына байланысты партия алғашқы ... көп ... ... ... ... аса ... танытты. Алайда,
1995 ж. соңына қарай О.Сүлейменовтың партиялық белсенділіктен қол үзуіне
байланысты, ҚХКП ... ... ... ... ... күрделі жағдайларды бастан кешіруде. Осыдан да ... ... ... ... ... ... ... ықпал
көрсете алмай келеді.
Қазақстанның коммунистік партиясы (ҚКП) 1991 ж. ... ... ... тыс ... ... кейін құрылды. ҚКП мүшелері бұл датаны “өзін-
өзі таратқан партияның қайта бірігуі” деп, ал өздерін 1903 ж. ... ... ... ... деп ... ҚКП-ны қайта
біріктіру шешімі партияның ХІХ ... ... бір ... партияны социалистік деп өзгертуіне қарсылық білдіруінен келіп
шықты.
1994 ж. 28 ақпанда ұйым ресми түрде республикалық Әділет ... ... ... ... бар. ... заңға өзгерістер
енгізілуіне байланысты 1997 ж. 17 ақпанда қайта тіркеуден ... ... ... ҚКП ... қоғамдық-саяси өміріне белсене қатысып
келеді. Әсіресе 1998—99 жж. елбасын ... және ҚР ... ... ... ... елеулі де тиімді қызметімен көзге түсті.
Қазақстанның азаматтық партиясы (ҚАП) республикалық ... 1998 ж. 17 ... ... ... І ... жиналысы
болып өтті. ҚАП ҚР Әділет министрлігінде ресми ... ... бар. Өз ... ... ... ... ҚАП саяси белсенді өмір
сүруде. Саяси аренада өз бетінше сенімді әрекет ... ... ... — ҚР мемлекеттілігін нығайтуға және дамытуға үлес қосу.
“Отан” республикалық саяси ... ... ...... ... ж. 19 ... ... қаласында ҚР Президенттігіне ... ... ... ... штаб ... ... ... шешімімен “Отан” республикалық партиясы
қоғамдық бірлестігі болып өзгертілді. 1999 ж. 12 ... ... ... ... ... ... тіркеуден өтті. Республикалық статусы бар.
Алғашқы күннен бастап партия елдің саяси өміріне ... ... ... ... ... ... РСП, ... ойынша, өз алдына қойған екі басты
саяси міндеттерді ... ... ... ... ... және 1999 ... ... органдарына парламенттік және мәслихаттық орындардың
көпшілігін ... ... ... (ҚАП) ... ... — 1999 ж. ... ... құрылтай съезінің шешімімен құрылды. Съезд делегаттары ауыл
шаруашылығын ... ... ... ... білдірді. 1999 ж. 16
наурызда ҚР Әділет ... ... ... ... бар. ... ... мүддесін қорғау, бағдарламалық және жарғылық ... ... ... өзін-өзі басқару принципінде әрекет етеді. Бүкіл
Қазақстан қоғамының жағдайын жақсартуға мүдделі.
“Азамат” — ... ... ... (ҚДП) ... ... ж. ... тобы құрған “Азамат” қоғамдық қозғалысының тікелей
мұрагері. 1999 ж. 27 ... ... ... ... 1999 ж. 17 ... ҚДП ҚР ... министрлігінде ресми тіркеуден өтті. Республикалық
статусы бар. Елдің қоғамдық ... ... ... ... ... баспасөз конференцияларында билік құрылымдарының қызметіне
байланысты кез ... ... ... ... ... білдіреді,
жағдайдан шығудың проблемалары мен шаралары туралы өз ойын айтып отырады.
“Ауыл” шаруа социалдемократиялық партиясы” ... ... ... — 2000 ж. 30 ... І ... съезі болды. 30 наурызда
партия ҚР ... ... ... ... ... ... ... партия аграрлық партиямен шынайы ... ... ... ... ... ... ... ауыл
тұрғындарының емес, “делдал капитал” мүддесін қорғайды.
1991 жылдан 2001 ж. дейінгі ... ... ... ... Оның ... қойылуында Республика Президенті Н.Ә.Назарбаев үлкен
рөл атқарды. Оның қолдауымен көптеген демократиялық партиялар құрылып, елде
саяси жағдайдың дамуы қоғамды нығайтуға негіз ... ... ... ... ... сайлау жүйесінің
дамуына әсер етті. Қазақстанда ... ... ... ... ... ғана ие ... ... ұсыну арқылы азаматтардың өздері де
ұсына алады.
§ 61. НАРЫҚТЫҚ ЭКОНОМИКА ҚАТЫНАСТАРЫ
Нарықтық экономиканы құрудың алғашқы қадамдары. ... ... ...
1990 жылының өзінде, КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-сессиясы нарықтық экономикаға
көшу туралы мәселе көтерген болатын. ... ... ... өз
ерекшеліктерін ескере отырып, Қазақстанда ... ... ... ... қолға алына бастады. ... ... ... ... отырып, шаруашылықтың тиімділігіне қол жеткізу ... ... ... ретінде қаралды. Бұған жету үшін қатардағы
көптеген маңызды мәселелерді шешу қажет болды. Атап ... олар ... ... ... ырықтандыруды жүзеге асыру;
— мемлекет иелігінен алу мен ... ... жеке ... ... ... ... ... жағдай жасау;
— республикада инфрақұрылымды өрістетуге мүмкіндік туғызу;
— қаржылық-несиелік саланы реформалау;
... ... ... ... ... ашық ... жүйені
орнықтыру.
1990 жылдардағы Қазақстан экономикасының тоқырау жағдайы аталған
мәселелерді ... ... кері ... ... Жас ... ... бұл ... мыналарды басынан өткізді: аграрлық сектор мен оның
қаржы көп жұмсалғанымен тиімділігі аз салаларының ... ... ... ... ... мен ... да ... дамуы; өнімнің күрт төмендеуі, ... ... ... ... қаржы жүйесінің бей-берекеттігі.
Тоқырау жағдайын тоқтату және нарықтық қатынасты орнықтыру мақсатында
бірқатар шаралар қолға алынды. Алғашқы әрекет — 1992 ... ... ... ... ... ... Нарықтық экономиканың бір
қыры — еркін баға. Ал баға ... пен ... ... ... ... оны ... ... реттестірудің қажеті жоқ. Бағаны ырықтандыру
біркелкі жүргізілді, осыған орай, мемлекет тауар түрлерін ... ... ... ... қорғап, қолдап отыру
мақсатында баға және монополияға қарсы саясат жүргізетін ... ... ... ... ... бірыңғай тәртібі ойластырылды. ҚР Ұлттық
банкі тәуелсіз статусқа ие болды.
Нарықтық экономиканың кідіріссіз дамуын жеделдету үшін ... ... ... ... ... ... 1993 ... бірінші Конституциясы бойынша жеке
меншік ресмилендірілді. Ендігіде жеке бизнесті ... ... ... Дегенмен, соған қарамастан, елде өндірістің құлдырауы жалғаса
берді, тиімсіз, пайдасы аз өнімдердің іркілу үрдісі ... ... ... ... ... ... бюджетке ақша түсу азайды,
мемлекет шаруашылық субьектілеріне дотация беруді ... ... бел ... оның ... ай бойына 50 пайызға дейін ... ... ... ... ... ... ... түсіндіруге болады:
— технология мен басқа да құрал-жабдықтардың моральдық және физикалық
тұрғыдан ескіруі;
— бағаның ырықтандырылуына ... ... ... ... ... ... КСРО құлағаннан кейін іргелес республикалармен арадағы экономикалық
байланыстардың үзілуі;
— жеке ... ... ... ... ... ... ... қиындығы.
Қазақстан экономикасын тұрақтандыру мақсатында 1993 ж. маңызды-маңызды
деген екі ... ... жеке ... ... бір ... ... ... 1993
жылдың сәуірінен бастап мемлекет иелігінен алу мен жекешелендірудің Ұлттық
бағдарламасы іс жүзіне ... ... 1993 ... 15 ... республиканың өз ұлттық валютасы — ... ... Бұл ... ... ... жүйесін қалыптастыруға мүмкіндік
жасады. ... ... ... осы ... ... ... жолына түсті.
“Ресей болса бұл кезде 1961—1992 жылғы ақшаны ... ... ... Бұл 1993 ... 26 ... жүзеге асырылды.
Осыдан бастап іле-шала қазақстандық ақша күрт құнсыздана бастады.
Республикадан ... ... ... ... оның ... өз ... ... Балтық жағалауы және Ресей сияқты елдерден барынша құнсызданған
ақшалар мен тауарлар ағыла бастады. ... ... ... ... ... бұл ... ТМД-ның бірқатар елдері, оның ішінде Қазақстан, осы
жылдың 7 қыркүйегінде Мәскеуде ... ... ... аймақ құрудың
практикалық шаралары туралы” келісімге қол ... ... екі апта ... ... жүйесін біріктіру жөнінде келісім жасалды.
Бірақ валюталық бұл одақ Ресей үшін тиімді бола ... жоқ. ... жаңа ... ... енгізу бағытында жұмыс жүргізілді. Ұлттық
банк тарапынан реформа барысын реттеп отыру үшін 18 ... ... Ескі ... ... жаңа ... ... 1993 жылдың 15
қарашасында сағат таңғы 8-де ... осы ... 20 ... күні ... 20-да ... ... Ескі ... яғни 1961—1992 жылғы рубль
банкноты 950,6 млрд ... ... ... ... ... ... 26 ... 2001 ж.)
Мемлекет иелігінен алу мен жекешелендіру ... ... алу ... 1992 ж. ... Ол ... ... ... тамақтандыру, тұрмыстық қызмет көрсету және басқа қызмет көрсету
салаларын сату түрінде өтті. Алғашқы жылы 6200-дей негізінен ұсақ ... Ірі ... ... ... ... сол ... заңға орай, еңбек ұжымдарына берілді. Бұлар ... ... ... ... ... жеке меншіктің көптүрлілігіне тікелей байланысты.
Мемлекет иелігінен алу мен жекешелендірудің Ұлттық бағдарламасы ең
алдымен ... ... ... тиіс болды.
Енді жекешелендірудің басты-басты үш кезеңін ұсынайық:
1. Жалпылай жекешелендіру. Мұндағы негізгі мақсат — ... ... ... ... ... ... іс ... дәйектеу.
Жекешелендіру барысында азаматтардың 97 пайызы тегін ... ... қана ... оларды өз қалауынша инвестициялық-жекешелендіру
қорларында (ИЖҚ) сақтауға мүмкіндік алды. Әйткенмен, республика ... жолы ... ... ... бар ... ... дивидендіне ғана
ие бола алды. Инвестициялық-жекешелендіру ... да бұл ... ... бар еді. ... емін-еркін ақша айналымы болмағандықтан, олар
тұрғындардан келіп түскен купондарды дер ... ... ... ... алмады.
ИЖҚ келіп түскен купондарды арнаулы аукциондарға салу арқылы жекелей
мекемелердің акцияларына ие ... ол ... ... ... ... еді. Осы және ... да ... инвестициялық қорлар өзін-
өзі ақтай алған жоқ. Акционерлік қоғамдар жұмысын ... алу ... ең ... ... ... акциялар керек болатын. Әйткенмен,
құнды қағаздарға байланысты нарықтық қатынастарды қалыптастыру мен дамытуда
оларға ИЖҚ лайықты дәнекерлік қызмет ... ... ... ... қалың тобын тарту арқылы әлеуметтік
әділдік идеясын іс ... ... ... ... ... қарағанда халықты өзіне
көбірек тарту мақсатында жүргізілді. Шағын немесе ... ...... және ... сауда нүктелері, қоғамдық тамақтандыру
орындары, өндірістік мекемелер және басқа да қызмет түрлері болып табылады.
Орталық Азия биржа қоры ... ... ... ... ... Шағын жекешелендіру үлкен мемлекеттік шығындарды қажет ... ... ... ... және орта ... дамытуға ықпал жасады.
3. Жеке жобаларға байланысты жекешелендірулер аса ірі (5000-нан аса
жұмысшылары бар) мекемелерді қамтыды. 1994 ... ... ... ... басқаруға беріле бастады.
Белгілі бір келісімге сәйкес мекемелер компания ... 5 ... ... ... дейінгі мерзімге берілді. Бұл компаниялар өз дәрежесінде мекемелер
табысынан үлес алу ... ие ... ... ... ... ... ... бюджет пен ұйымдарға тиесілі қарызды дер кезінде
жауып отыру, ұзақ ... ... ... мекеменің әлеуметтік және
экологиялық проблемаларын шешіп отыру міндеттері қойылды.
Мекемелерді шетелдік ... беру жеке ... ... ... ... ... мекеме мен оны басқаруға ... ... ... ... ... ол ... өз міндеттемелерін орындамаған
жағдайда аралықтағы келісім-шартты кез келген уақытта бұзуға құқылы.
1994 жылдың ... ... ... және шетелдік компаниялармен 50-
ге жуық келісім-шарт жасалды. Оның ішінде дәл бүгін республиканың ең ... 45 ... ... 30 ... ... іске ... отыр.
Олардың ішінде Павлодар алюминий зауыты — компанияны басқарушы “Уайтсвен
ЛТД”, “Соколов-Сарыбай тау-кен өндірістік бірлестігі — “Айведон”, Дон ... ... ... және ... ... зауыты — “Джапан Хром
Корпорейшн”, т.б. бар.
Сөз жоқ, жеке меншікке ...... ... ... Ол, ... ... базасын мұқият қарастыруды, сондай-ақ, халықтың,
мемлекеттің және жеке меншік иелерінің мүддесіне сай ... ... ... Нарықтық қатынасқа көшу өнеркәсіп жағдайына да өз ... ... ... ... ... ... ... даяр өнімдер өндіру салаларында құлдырау байқалды. Бұл КСРО-ның
тарауы салдарынан бұрынғы серіктестерімен ... ... ... ... қабілетінің төмендеуінен, отандық
тауарлардың бәсекеге төтеп бере алмауынан ... ... ... Қазақстанның
өндіруші салаларында керісінше, өндіріс көлемі ұлғайды. Бұл әсіресе 1999 ж.
соңында, үкімет кәсіпорындарды отандық және ... ... ... ... кезде байқалды. Өндіруші саланың дамуына ... ... және хром ... газ, ... және ... қорының молдығы әсерін
тигізді.
Тамақ өнеркәсібі мен қызмет көрсету ... ... ... ... ... байланысты болды. Тамақ өнеркәсібінде әр түрлі
компаниялардың құрылуы рынокты ... ... ... ... Бұл сүт,
нан-тоқаш, колбаса, макарон, арақ-шарап, кондитерлік ... еді. ... әлі де ... ... ... ... Жаппай пайдаланылатын
тауарлар өндіру (киім, трикотаж, аяқ киім, жиһаз, кеңсе тауарлары, т.б.)
негізінен ... ... ... ... ... пайдалану арқылы жасалады.
Аграрлық сектор. Аумағының кеңдігі, ... ... ... ... ... мал ... және өсімдік шаруашылығына
мамандануына мүмкіндік береді. Аграрлық сектордың нарықтық қатынасқа ... ... ауыл ... ... өзге ... жеке
меншік, ұжымдық және аралас формалы меншікке негізделген. Бұл салада
акционерлік ... құру ... ... ... ұжымының қолына беру
кеңінен қолданылады. Жер ... ... ... ... ... жекешелендіру механизмі айналымдық қаржы, техника, малды
қамтиды. ҚР заңы бойынша жер 99 ... ... ... ... ... ж. ... ... иелену және пайдалану құқығын сатуға байланысты
нарықтық қатынастарға рұқсат ... ... ... ... ... алу ... ... 1995 ж. 25 желтоқсандағы “Жер туралы” жарлығына байланысты
бұдан былай жер ... әрі жеке ... де ... ... ... мемлекеттік тапсырыс жойылып, ауыл ... ... ... ... ... бастады.
2001 ж. 24 қаңтарда “Жер ... Заң ... ауыл ... ... ... емес пайдаланушылардың құқығы теңестіріліп,
жалға алу мүмкіндігін (49 жылға дейін) уақытша ... ... ... ... ... ... және Орталық Қазақстанда
орналастырылған. Күріш өсіру Оңтүстік-Батыс Қазақстанның суармалы жерінде,
мақта — ... ... ... ... Мал ... ... аудандарында таралған. Ел тәуелсіздігінің ... ауыл ... ... ... ... Бұл ... қажетті қаржы қорының жеткіліксіздігі, ... ... ... ... ... ... ... ауылшаруашылық шикізатын
өңдейтін озық технологияның жоқтығы, қолайсыз ауа райы ... ... ... ... ... ... өнеркәсіп және ауыл шаруашылығы
өнімдеріне қойылған бағаның салыстыруға келмейтін алшақтығына қарамастан,
республика ... ... ... лықа ... ... ... ... жүзеге асуда. Қорыта айтқанда, елдің аграрлық-ресурстық қуаты ауыл
шаруашылығы өндірісін дамыту және өңдеуші өнеркәсіпке ... ... ... сауда жүйесі дамыған және озық ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндігі мол.
ҚОСЫМША ДЕРЕКТЕР
1991—2000 жж. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... 62. ... ... САЯСАТЫ
Қазақстанның әлеуметтік саясатының бағыттары. Мемлекеттің әлеуметтік
саясатындағы негізгі объект — ... ... ... мен ... бәрі әлеуметтік салаға жатады. Әлеуметтік сала ... ... мен ... жүйесін — білім ... ... ... ... ... Заңдары жүйесін құрайды. Бұл
салаларды ... және ... ... ... саясатының
негізгі міндеттері болып табылады.
Қоғамдық және ... ... ... ... ... ... саясатты жүзеге асырудағы қызметі мен
мүмкіндіктері де ... ... ... ... шаруашылық
жүргізуші субъектілерден және басқа көптеген мекемелерден түсетін бюджеттік
қаржы әсіресе егемен Қазақстанның алғашқы өмір сүру жылдарында азая ... ... ... ... ... ... деңгейінде
жүргізу мүмкіндіктерін айтарлықтай тарылтты. Қазақстанның ... ... ... Енді бұл ... ... ... бірі —
жеке кәсіпкерлік әрекет мүмкіндіктерінің теңдігін ... ету, ... ... ақыр ... ... ... ... кеңінен әлеуметтік
көтермелеу қажеттілігінен босатар еді.
Экономикалық қатынастар жүйесінің өзгеріске ұшырауы, сондай-ақ, нарықтың
дамуы ... ... ... ... да ... енгізді.
Өзгерістің алғашқы белгісі жұмыссыздық десек болады. Қайта құру кезінде
жасырын сипат алған ол (өндірістердің ... ... ... ... ... ... ауысқаннан кейін ресми статусқа ие болды. Әлеуметтік көрініс
есебінде қабылданған жұмыcсыздық қоғамның экономикалық ... ... ... ... ... ... ... оның деңгей-дәрежесі мен
біліктілігіне тікелей байланысты болды. Кеңестік жүйе кезінде ... әдіс ... ... ... толық қамтамасыз етуге әрекеттенді.
Ал нарықтық ... бұл ... ... ... ... пен ... ... болды. Бүгінде әр жұмыс күші иесінен жоғары мамандық, жан-
жақты ... ... ... пен ... кез келген проблеманы
шешудегі белсенділік ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір өкілдеріне ғана ардагерлер, зейнеткерлер,
жалғыз басты аналар, көп ... ... ... ... ... ... бере ... қатынастарға көшу жағдайында үкімет халықтың тұрақты өмір сүру
деңгейін сақтауға бағытталған әлеуметтік саясатты жүргізуге тиіс. ... ... ... ... ... ... әлеуметтік жәрдемді өмір
сүру деңгейі өте нашар азаматтарға ғана ... ... ... ... белгілеу үшін билік органдары ... ... ... ... ... саны ... ... орай (бала тууға
берілетін, мүгедектікке байланысты, жұмыссыздыққа, ... ... ... ... жергілікті бюджет мүмкіндіктеріне қарай
анықталады. Негізінен, ... азаю және одан ... ... ... ... ... ... көмек қысқаруы жүзеге асады.
Өндірістің құлдырауы мен ... ... ... ел бюджетіне
түсетін ақшаның кемуі бюджет қызметкерлері айлығын, ... ... дер ... өтеп ... ... 1998—1999 жылдардағы
қаржылық дағдарыс республика ... ... ... ... мәжбүр етті. Алда халықты нормативті тұрғыда қамтамасыз ету мен
әлеуметтік кепілдік жүйесін ... ... ... ... Осы себептен де
Қазақстанда ... ... ... қамсыздандыруға көшу
саясаты таңдап ... ... ... ... ... құрудың
негізгі бағыты зейнеткерлік реформаны жүзеге асыруға қажетті жағдай жасау,
салауатты өмір ... ... ... беру ... нығайту,
жұмыссыздықпен, кедейлікпен күрес шараларын қарастырудан тұрады.
Зейнетақы реформасы. Кеңестік дәуірде ... ... ... қордың толықтырылып келгендігі белгілі. Қазіргі кезде өндіріс
орындарының тоқтап тұруына, жұмыссыздыққа байланысты бұл жүйе мүмкін болмай
қалды. 1997 ж. 20 ... ... ... ... ... қамтамасыз ету туралы” Заңы өмірге енді. Осы
заңды орындау туралы республика Yкіметінің 1997 ж. 24 ... ... ... зейнетақы жинақтаушы қоры (МЗЖҚ) құрылды. МЗЖҚ-ның
құрылу мақсаты және негізгі қызмет ...... ... ... жинау және алушыларға зейнетақы төлеу; ... ... және ... ... ... қағаздар, мемлекеттік
банк депозиттері, Халықаралық қаржы ... ... ... экономика жағдайында МЗЖҚ-мен қатар, мемлекеттік емес қорлардың
құрылуы да жаппай сипат алуда. Жартылай мемлекеттік ... ... жаңа ... ... көшу ... ... ... (ЗТМО) құру қажеттігін көрсетті, ол бірыңғай нөмірлеу үшін
әлеуметтік жеке код (ӘЖК — СИК) ... ... ... ... реформалаудың басты мақсаты — мемлекеттік
зейнетақы жүйесін тұрақты қаржыландыруға қол жеткізу болып табылады.
Денсаулық сақтау жүйесі. Нарыққа өту кезеңінің денсаулық ... ... ... ... бірі — ... медициналық
сақтандыру болды. 1996 ж. ... ... ... ... ... ... ... заңының негізінде медициналық
сақтандыру жүйесі жұмыс істеді. Аталған жүйенің өмірге енуінің басынан оның
қызметіндегі қиын ... бірі — ... мен ... ... ... ... ... жеткіліксіз түсуі болды. Бұл
республикадағы жалпы дағдарыс ... ... еді. ... жағдайдан
шығу үшін республикада медициналық сақтандырудың әр түрлі формалары: жеке,
мемлекеттік және қоғамдық түрлері енгізіле бастады.
Республикада сақтандыру медицинасын ... ... бір түрі ... сақтауды қаржыландыру, бұл салада кәсіпкерлік қызметті дамытуға
мүмкіндіктер беру болып табылады. 1998 ж. 9 ... ... ... Республикасы Президентінің 1998 ж. 27 сәуірдегі “Азаматтар мен
заңды тұлғалардың кәсіпкерлікпен айналысу ... ... ... ... ... ... қаулы қабылдады. Осы қаулының негізінде
мемлекеттік органдардың ақылы қызмет көрсету ережелері түзілді. Осы ... ... ... ... ... ... көрсету түрлері
қарастырылды және медициналық ... ... ... ... ... Бұл ... келесі қадам түрлі меншік формаларына негізделген
медициналық мекемелер жүйесін дамытуға арналды. Бұл жерде мемлекет халыққа
тегін медициналық ... ... ... мөлшерін сақтайды. Қазіргі кезде
дүние жүзіндегі денсаулық сақтау ... екі ... ... ... байқалуда: кәсіби медицинаны дамыту және алғашқы медициналық-
санитариялық көмек жүйесі. Кәсіби медицина әр түрлі ауруларды емдеуде ... ... ... ... ... көмек
жүйесі аурудың алдын алу шараларын жүзеге асыруға, халықтың салауатты өмір
салтын қалыптастыруға әсер етуге бағытталған.
ХХ ғ. ... ... ... ... ... құрал-жабдықпен қамтамасыз ету проблемасы туындады. Отандық
фармацевтік өнеркәсіп халықтың дәрі-дәрмекке деген сұранысын ... ... ... Бұл ... ... ... ... дамуы
мемлекеттің әлеуметтік саясатының бір тармағына айналғанын көрсетті.
Дегенмен дәрі-дәрмектердің айтарлықтай бөлігі ... алыс және ... ... ... денсаулық сақтау жүйесін реформалауды дамытудың бірнеше бағыттарын
бөліп көрсетуге болады, бұлардың бәрі медициналық қызмет көрсету ... ... ... ... бұл саладағы іс-әрекеті денсаулық сақтаудың
халыққа қызмет етуін ... ... ... жәрдем
көрсету жүйесін нығайтуға, денсаулық сақтауда аурудың ... алу ... ... ... ... 63. ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ
ҰЛТ САЯСАТЫ
Ұлт мәселесіндегі проблемалар. Көпұлтты Қазақстан жағдайында ұлт
мәселесі ... ... ... ... ... 1996 ж. ... халықтары Ассамблеясының үшінші сессиясында Н.Ә.Назарбаев біздің
мемлекеттігіміздің, біздің балаларымыздың болашағы Қазақстандағы әр түрлі
этностық топтардың ... ... ... ... ... ... екендігіне ерекше назар аударған болатын.
Тәуелсіз Қазақстан ұлт мәселесіне өзінің өмір сүруінің алғашқы кезінен
бастап ... мән ... ... күні ... ... ... тәуелсіздік
алған мемлекеттерде қордаланып қалған ұлттық проблемалар аз емес болатын.
КСРО ұлт ... ... ... ... танытты. Тек
көзжұмбайлыққа салынып, бізде ұлттық мәселе түпкілікті шешілгендігі және
бір ғана ... ... ... ... тезисті қайталаумен болды. Бұл
тезистің шындыққа жанаспайтындығын КСРО бар кездің өзінде оның ... ... ... тұрғандығы дәлелдейді. Ұлтаралық шиеленістер,
ұлт мәселесіндегі дағдарыс бұрынғы Кеңес Одағының ыдырауына түрткі ... ... ... қалу ... көп ... бірі. Кеңес
Одағы құлар алдында елде бұрын байқалмаған толқулар күшейді. Н.Ә.Назарбаев
“Ғасырлар тоғысында” ... “Ең ... — олар таза ... ... ала
бастады. Ұлт мәселесінің соншалық асқындауы әуелі теориялық ... ... — деп ... ... басшылықта да, ғылыми орталықта да ... ... ... ... ... ... Ал ХХ ... аяғында
тек кеңестер елінде ғана емес, бүкіл әлемде ауқымды ... ... ... ... ... болатын.
Тоталитарлық жүйе тұсындағы жалпы мемлекеттік саясатқа эклектизм, яғни
қарама-қарсы әр түрлі философиялық көзқарастарды, теориялық алғышарттарды,
саяси ... ... ... ... ... ... салу тән ... нәтижесінде ұлттарды аға мен ініге бөлу саясаты тәрізді келеңсіз
көріністер орын алды. ... ... ... ... біріккен
қауым, оның мәдени негізі идеологияландырылған кеңес ... ... ... ... ... ... сәл ... кезде “адамдардың жаңа тарихи
қауымдастығы” ыдырап кетті. ... ... ... кейін бұрынғы ұлт
саясатындағы бір ұлтты жоғары қою арқылы, екіншілерін төмендету, ... ... ... ... ... ... ... қойылды. Ұлт мәселесі “атылмаған жанартау” ... ұлт ... ... парасатты шешімдерді қажет ететіндігі
мойындалды.
Кеңестік тоталитарлық жүйеден қалған осындай этностық ... ... ... ... ұлт саясатын екі түрлі ... Бірі — осы ... ... ... ұлт ... есептелетін
қазақтардың Кеңес үкіметі тұсындағы әлсіреген ұлттық мәдениетін, ... ... ... ... ...... өмір ... жатқан
басқа ұлттардың мәдени, тілдік құқықтарын қамтамасыз ету еді.
Қазақстандағы ұлт саясатын зерттеуші ғалымдар осы бағыттағы мемлекеттік
саясаттың ... ... даму ... екі ... ... кезең — 1991—1995 жж. қамтиды. Бұл ... ... ... деп ... болады. Бұл кезеңде мемлекетті құрушы
негізгі ұлт ... ... ... оның ... оның ... ... ... Сондықтан да 1990 жылғы 25 қазанда жарияланған “Қазақ
КСР-інің мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ұлт деп ... 1991 жылғы 16 желтоқсанда қабылданған
“Қазақстан ... ... ... ... ... қазақ ұлтының өз мемлекеттілігін анықтауға құқы ... ... 1993 ж. 28 ... ... Қазақстан
Республикасының Конституциясында да ... ... ... ерекше мән берілді. Ол бойынша да Қазақстан ... ... ... өзі ... ... ұлтының мемлекеті деп танылды.
Тәуелсіз еліміздің бұл кезеңінде мемлекеттігіміздің формасын ұлттық ... ... ... болды. Біріншіден, бұл кезеңде
тәуелсіздік алған барлық ... ... сол ... ... ... ... деп жариялаған болатын. Екіншіден, ғасырлар бойы
өз тәуелсіздігін жоғалтып, өз жерінде саны жағынан азшылыққа айналған ... ... ... ... сол ... ... жаңа келген мемлекетті
тез арада аяғынан тік тұрғызу керек болды. ... ... ... ... кете ... қазақ халқының ұлттық дәстүрлі мәдениетін,
тілін, ділін ... ... үшін ... ... қажет болды.
Өткен ғасырдың 90-жылдарының ортасына қарай қазақ халқы ... ... ... ... рухы ... өзінің ұлттық
құндылықтарын ақтап алды, ұлттық дәстүрлі мәдениетін, тілін қалпына келтіре
бастады, имандылыққа мойнын бұрды. Осы ... ... ... негіз
болып отырған қазақ ұлтының ұлттық санасының ерекше ояну кезеңі, ұлттық
рухының ерекше көтерілу кезеңі десе де ... Бұл ... ... ... ... да белең алғанын жоққа шығаруға болмайды. Бұл
жағдайлар, екінші жағынан, ... ... ... ұлт ... олардың арасында кемшілдік пиғылдардың біртіндеп ... ... ... 1993 ... ... ... басқа ұлттардың
біраз азаматтары өз тарихи ... ... бет ... ... 1993 ... 170 мың, 1994 ж. — 283 мың, 1995 ж. — 160 мың орыс ... ... қоныс аударды. Осы кезеңде өз тарихи Отандарына немістер,
украиндар, белорустар, татарлар да көбірек қоныс аударды.
Жалпы осы ... ... ... ... да басқа ұлт өкілдерінің
Қазақстаннан қоныс аударуын ... ... ... ғана деп ... ... ... ... кездің алғашқы
жылдарындағы өзге ұлттар өкілдерінің сыртқа ... ... ... де бар. Біріншіден, бұрынғы КСРО сияқты үлкен мемлекеттің ыдырауы
ұлттық жаңа құрылған мемлекеттер жағдайында ұлттардың арасында болашағына
деген ... бір ... ... ... ... ұлт ... ... бар елге көшті. Екіншіден, ұлттық ... ... ... ... ... ... пиғылдар уақытша
болса да күшейді. Үшіншіден, сана бодандығынан ... ... ... ... ... ... ... заңды құбылыс еді. Әсіресе мұндай
себеп кезінде Қазақстан ... ... ... ... ... тән ... ұлт ... екінші кезеңі 1995 ж. қабылданған жаңа
Конституциядан басталады. Бұл Ата заңда енді Қазақстан ... ... ... ұлт деп бөлу ... Бұл заң ... ... ... Қазақстан
мемлекеті ұлттық негізде емес, ... ... ... ... ... негізделген еліміздің ұлт саясаты азаматтық
қоғамның принциптеріне сүйене отырып, Қазақстан ұлты деп ... ... ... құру ... ... саясатқа айналды. Бұл —
Қазақстан ... ... ... ... ... Қазақстан ұлты деп аталатын саяси-азаматтық ... Бұл — ... ... діні, тілдері түрлі болғанымен “Мен ... ... ... ... ... ... заң. 1927 ... 11 шілдесінде “Қазақстан
Республикасындағы тілдер жөніндегі ... ... Бұл заң ... ... ... тілі ... — қазақ тілі саналады. Бұл
тіл мемлекеттік басқару органдарының, заң шығару, сот ... іс ... ... саналады және мемлекет аумағындағы қоғамдық қатынастардың бар
салаларында қолданылады. “Қазақстан ... ... ... ... ... ... табылатын осы мемлекеттік тілді білу Қазақстан
Республикасының әрбір ... ... ... болып табылады”, ... ... ... ... ... ... 5-бабында мемлекеттік ұжымдарда және жергілікті басқару
органдарында қазақ тілімен ... ... ... түрде орыс тілі де
пайдаланылатындығы жазылған. Сонымен қатар, бұл заң ... ... ... азаматы өз ана тілінде ... ... ... ... ... ... тәрбие, оқу жұмыстарын
жүргізуге құқылы” (6-бап).
Жалпы еліміздегі тіл саясаты өте иманды. Ол бір ...... ... ... міндеттесе, екінші жағынан — республикамызда
бүгінгі қалыптасқан тілдік ахуалды ескеріп, орыс ... ... ... шек ... оның ... ... тілдерге де ешқандай шектеу
жасамайды. Дегенмен, балалар, сендер мынаны түсінулерің керек. Қазақ тілі
осы ... ... ... ... Бұл тіл осы ... ... ешбір
елде дами алмайды, бұл тілдің басқа Отаны жоқ. Сондықтан ... бұл ... ... ... да ... ... Қазақстанды өз
Отаным деп есептейтін әрбір азамат бұл ... ... ... ... ... ... ... жетелеуі қажет. Әрине, басқа тілдер де
біздің елде ... өмір ... ... ... ұлт ... ... саяси тұрақтылықтың
кепілі болып қала бермек. 2030 ... ... даму ... ... жеті ... бағыттың ішінде ұлттық қауіпсіздіктен кейінгі ... ... ... ... татулық, теңдік қоғамның топтасуының
кепілі. ... ... ... ... мүдделерді жүзеге
асыруда қазақ ұлты оларды біріктіруші рөл атқаратындығы ... ... ... ... ету үшін ... ... пен
ұлтаралық татулық санасын қалыптастыру маңызды. Осыған орай, ... ... ... ... мен этностық топтардың тілі мен салт-дәстүр,
мәдениетінің жан-жақты дамуын қамтамасыз ету ... Ол үшін ... ... халқының түпкілікті ұлттық мүдделері дұрыс шешілгенде ғана
өзге ... мен ... ... ... жол ... ... қазақтардың
өзі кеңес империясы тұсында, одан ерте патшалық ... ... ... зардап шекті. “Бұратана”, “тағы”, “варвар”, “қырғыз-қайсақ” деген небір
ұлттық кемсітушіліктерді басынан ... ... неше ... ... қол астында болған Қазақстан үшін оның негізгі тұрғындары —
қазақтар үшін, ұлт ... ... ... ... ... Кеңес
империясы құлап, көптеген ұлттық топтардың өз ... ... ... жақсы түсінеді. Себебі тоталитаризм ... ... ... оның ... ... өткерді. Миллиондаған қазақтар
шет елге кетуге мәжбүр болды, демографиялық апатқа ұшырады. Ендеше кеңестік
тоталитаризм қазақ халқының ... да орны ... ... әкелді.
§ 64. ҚАЗАҚСТАН ЖӘНЕ ДҮНИЕЖҮЗІЛІК ҚАУЫМДАСТЫҚ
Қазақстанның геосаяси жағдайы. Тәуелсіз Қазақстан Республикасына өзіндік
сыртқы саясаты ... ... ... ... ... саясаттағы
негізгі мақсат — елдің қауіпсіздігін ... ... және ... ... ... сурегионалдық құрылымдарға ену, тәуелсіз мемлекет
есебінде елдің дамуы үшін ... ... ... ... және ... мен Еуропаның түйіскен жерінде орналасқан геосаяси жағдайы,
экономикалық және ... ... ... қол ... қуаты
Қазақстанды қазіргі халықаралық қатынастарда өзінің айналасындағы елдермен
қауіпсіздігін, егемендігін, ... ... ... ... тату көршілік аймағын құруға мүдделі ірі ... ... ... ... туы ... А., 1997)
Бүгінгі әлем күрделі де жан-жақты. Бұрынғы кездегі ... ... ... жүйе — ... ... енді ... мемлекеттердің
экономикалық және саяси беделіне ауысты.
1993 жылдың 13 желтоқсанында ... ... ... ядросыз
мемлекеттер қатарында Қазақстан “Ядролық ... ... ... ... ... ... аумағында бірнеше жылдар бойы
ядролық қару болып келді. Бірақ оны Қазақстан өз ... ... ... ... ... ...... қарудан бас тарту еді. 1994 ж. үш
мемлекеттің — ... ... пен ... ... ... ... ... Кеңесінде Қазақстанның қауіпсіздігін сақтауға
Ұлыбритания, АҚШ және Ресей мемлекеттері өз кепілдіктерін берді. 1995 ... ... мен ... ... ... ... ... шекара біртұтастығы мен қауіпсіздігі ... ... ... ... ... ... өз жерінен көшіру үшін республика 84 млн ... ... ... 26 ... ... ... соңғы бөлшектері республика
аумағынан әкетілді. 1995 жылдың 30 мамырында Семей полигонында ... ... ... ... ... әлемде бірқатар аса ... ... және ... ... ... ... бұдан кейінгі Ресей жағдайын анықтау,
бірігуге бет ... ... мен ... ... ... ... ... Азия аумағы мемлекеттерінің пайда болуы, жаңа ... ... ... т.б. Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстан
өзінің сыртқы ... мына ... ... саяси одақтарға сүйенеді:
— АБӘСШ (Азияда бірігіп әрекет ету және сенім шаралары) 1992 ... ... БҰҰ Бас ... ... бұл ... қолдап сөз
сөйлеген).
— Еуразиялық Одақ (1994 жылдың наурыз айындағы Мәскеуге сапары кезінде
Н.Ә.Назарбаев бұл ... құру ... ... ... 1992 жылдан бері Қазақстан экономикалық өзара ... ... ... ... ... ... Қазақстан, Ауғанстан, Қырғызстан,
Тәжікстан, Түрікменстан, Өзбекстан кіреді) мүше.
Қазақстанның геостратегиялық басымдылығы үш ... ... және ... ... ... ... ... Олар:
Солтүстік Америка, бірігу бағытындағы Еуропа және Тынық мұхит аймағы.
Орталық ... орын ... жас ... ... ... шығу әлдеқайда тиімді.
Қазақстанның геосаяси жағдайы, қазақстандық өнімдерді дүниежүзілік
рынокқа ... ... ... ... ... ... орнатуға қосымша түрткі болды.
Қазақстан және халықаралық ... ... ... ... және саяси ғаламдастыру үрдістері халықаралық құқықтың басты-
басты принциптерін алға қойып ... ... ... ... ... халықаралық құқықтың көпшілік таныған нормаларын
сақтауды көздейді. Сондықтан да жас мемлекет үшін БҰҰ, ... ... ... даму және ... құру ... ... ... қоры,
ЮНИСЕФ, ЮНЕСКО, т.б. сияқты ірі-ірі Халықаралық ұйымдарға мүше болу ... ... ж. 2 ... БҰҰ Бас ... ... 46- ... Респбликасын БҰҰ-ға мүшелікке алу жөніндегі 46/224 ... ... ... қауіпсіздікті қамтамасыз етуге ерекше мән бере
отырып ... ... ... бағытталған қызметін белсенді түрде
қолдай бастады. 1996 ж. Қазақстан ... ... ... ... алатын резервтік келісімдер жүйесіне қосылған ... ... ... ... қатысты кең көлемді мәселелерді шешумен айналысады.
БҰҰ бөліп ... ... адам ... ... ... ... ... қабылданған: экономикалық қауіпсіздік, азық-
түлік ... ... ... жеке ... қауіпсіздігі,
қоғамдық қауіпсіздік, саяси қауіпсіздік. Бұлардың барлығы әр түрлі ұйымдар
мен ... ... ... ... 1992 ж. ... ... ж. ... — адам құқы; 1994 ж. Каирде — халық саны мен дамуы, 1995 ...... ... 1996 ж. Пекинде — әйелдердің жағдайы,
Стамбұлда елді мекендер мен даму және басқалар жөнінде ... ... ... ... уақытынан бастап бұл конференциялардың жұмысына
белсене атсалысты.
БҰҰБА-да қаралған ең ... ... ... бірі — ... ... қатысты болды. 1998 ж. 16 қарашада БҰҰБА-ның 53-сессиясы
“Халықаралық ... және ... ... ... ... ... экологиясы мен экономикалық дамуы
мақсатындағы жұмыстарды ... деп ... ... ... ... да Халықаралық ұйымдардың белсенді мүшесіне айналды. 1998
ж. республика БҰҰ-ның Экономикалық және әлеуметтік ... (ЭӘК) ... ... ... Қазақстанның БҰҰ-ның балаларға көмек қорымен (БКҚ)
ынтымақтастығы кең ... даму ... ... ... мен ана
денсаулығы”, “Базалық білім беру”, “Сумен қамтамасыз ету және ... және ... да ... ... ... жүргізілді. 1997 ж.
Қазақстан БҰҰ-ның балаларға көмек қорының Атқару ... мүше ... ж. ... ... ... ... ғылым және мәдениет мәселелерімен
айналысатын ұйымы) делегациясының Алматыға сапары кезінде үлкен ғаламдық
ЮНЕСКО бағдарламаларын (“Адам және ... ... ... ... ... келісімдерге қол жеткізілді. 1997 ж. қарашада ЮНЕСКО-
ның Париждегі Бас конференциясында Қазақстан ЮНЕСКО-ның ... ... ... ... ОБСЕ-нің төмендегідей құрылымдарымен тұрақты
ынтымақтастық ... ... аз ... ... ... институты,
демократиялық институттар мен адам құқы бюросы. 1999 жылдың ... ОБСЕ ... ... ... істейді.
Қазақстан Республикасы дипломатиялық қызметінің негізгі міндеттері.
Сыртқы саясаттағы басты құрал — ... және оның ... ... екі ірі ... ... ... ... қызмет мемлекеттік мүддені нақты жағдайда
қабылданатын шешімге орай ... ... ... ... ... ... ... асыруда Қазақстанның сыртқы саясаты дүние
жүзінде қалыптасқан жағдайға байланысты көпбағыттығын ескеру ... ... ... ... ... және экономикалық үрдістердің ғаламдық
сипаты ... ... ... қауіпсіздігіне кепілдік ұжымдық күш-
жігермен ғана ... ... ... республикамен шекаралас
елдердің бәрімен сенімге негізделген тату көршілік ... ... ... жету үшін ... ... ... ... арналған
және халықаралық ынтымақтастықтың ... ... ... ... ... ... Оның бірнеше деңгейі бар:
— Қазақстанның ТМД-дағы халықаралық қауіпсіздік және қарусыздану
саласындағы интеграциялық саясаты;
... ... ... және ... ... ... ... ұсынысы;
— Қазақстан халықаралық БҰҰ, ОБСЕ және т.б. ұйымдарға ... және ... ... ... ... ... кепілдік алуға қол жеткізу үшін Қазақстан бірқатар сыртқы
саясат әрекеттерін қарастырды. 1992 ж. Ташкентте Қазақстанның, ... ... ... ... ... мен ... басшылары
бас қосып, ұжымдық қауіпсіздік туралы ... қол ... ... және ТМД ... ... күш бас ... ... Ұжымдық
қауіпсіздік кеңесі құрылды. 1992 ж. қазан айында БҰҰ Бас Ассамблеясының 47-
сессиясында Қазақстан Президенті ... ... ... ... ... сенім шаралары (АБӘСШ) туралы Кеңес құру туралы ... ... 1999 ... ... Алматыда АБӘСШ мүшелері — 15 мемлекеттің Сыртқы істер
министрлерінің кездесуі өтті.
1995 ж. үш ...... ... және ... ... Бас ... БҰҰ қарамағында біріккен орталықазиялық бейбітшілік
сақтау батальонын (Ортазбат) құру ... ... ... 1997 ... ... ... өткізілді.
1996 ж. бес мемлекет — ... ... ... ... ... әскери салада және шекаралық аудандарда сенім шараларын нығайту
туралы Келісімге қол ... 1997 ж. ... ... ... ... қысқарту туралы Келісімге қол қойылды. Бұл келісімдер Қытаймен
шекара жөніндегі дауды реттеуге негіз болды. 2001 ж. ... бұл ... ... ... ... — Шанхай ынтымақтастық ұйымы (ШЫҰ) болып
құрылды.
Алайда, Қазақстанның дипломатиялық қызметінің ... ... ету ... ... ... ... өтіп ... реформаларды
қамтамасыз ету жөніндегі бірқатар міндеттері бар. Оларды атап айтсақ:
— Қазақстан экономикасы үшін дамыған мемлекеттер және ... ... ... ... ... ... міндеттер, экологиялық проблемалар, дүниежүзілік
коммуникацияға шығу ... ... ... және ... ... әр ... ... бойынша халықаралық ақпараттар алмасуға қатысу;
— Қазақстандық экономиканың, ғылым мен басқарудың әр түрлі салалары үшін
шет елдерде мамандар даярлау бағдарламасын жүзеге ... шет ... ... азаматтарының мүддесі мен құқықтарын қорғау;
— шетелдік серіктестермен еліміздің сауда-экономикалық ... ... ... ... ... ... тұрақты
жүзеге асыру біздің еліміздің ұзақ ... ... ... бағытын)
іске қосуға мүмкіндік береді.
Қазақстанның дипломатиялық қызметі 1991 жылдан — 2001 ж. ... 10 ... ... даму ... өтті. 1991—1993 жылдары Қазақстан халықаралық
құқық субъектісі ретінде әлемдік қоғамдастыққа ену шараларын жүзеге асырды,
дүние ... ... ... ... ... ... 1991 ж. 20 желтоқсанда ҚР Президентінің жарлығымен
Т.С.Сүлейменов ҚР Сыртқы істер ... ... ... 1992 ж. ... ... ҚР ... тұрақты өкілі болып тағайындалды.
1994—1997 жж. сыртқы саясат қызметінде мықты құқықтық база құру ... ... ... шет ... ... ... ... ету тетігін қалыптастыру міндеті шықты. 1994 ж. 12 қазанда
Қ.К.Тоқаев ... ... ... қызметіне тағайындалды.
1997 жылдан бастап Қазақстанның сыртқы саясатында үшінші даму кезеңі
басталды, ол — ел ... жаңа ... ... ... ... ... саясатындағы бағдары “Қазақстан—2030” стратегиялық даму
бағдарламасында ашып көрсетілді. 1999 ж. 12 қазанда Е.Ә.Ыдырысов ҚР ... ... ... ... 2002 ж. ... ... ... істер
министрі болды.
§ 65. ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҒЫЛЫМЫ, БІЛІМІ ЖӘНЕ МӘДЕНИЕТІ
Ғылым. Ғылымның дамуы мен ... ... ... ... және оған ... ... ... тікелей байланысты. Кеңес Одағы
жүйесінің ... ... ... ғылыми мекемелері дағдарыс
жағдайында еді. Мұның себебі бірнешеу:
... ... ... ... мен ... ... ... орталықтан жүзеге асырылды. Одақтық ведомстволар ... ... ... қалауынсыз жүргізіп келді;
— Республика ғылыми-техникалық потенциалының басым бөлігі ... ... ... олар ... ... ... түрде
көңіл бөлді;
— Ғылым академиясы мен салалық ғылым мекемелері (КСРО энергетика және
электрлендіру ... 6 ... және газ ... ... ... т.б.) ... және ... тығыз
байланыста жұмыс істей алған жоқ;
— экономикалық дағдарыс ... ... ... едәуір
қысқартылды;
— коммунистік қызметке арналған бағаны ырықтандыру ғылыми мекемелерді
ұстап отыру проблемасын одан сайын қиындата түсті;
... ... ... ... ... ... ... көптеген жас та дарынды мамандар бизнеске, шетелге кетті;
— ХХ ғасырдың 90-жылдарындағы республика ғылымының өрісі, оның ... ... ... күн ... ... бере алмады.
Аталған кемістіктердің орнын толтыру бағытында ҚР Ғылым және жаңа
технология министрлігі нақтылай жұмыстарды ... ала ... ... сәйкес 1992 ж. Қазақстан Республикасының Президенті “Ғылымды
жетілдіру және республиканың ғылыми-техникалық ... ... ... қол ... Жергілікті жерлердегі бөлімшелері мен материалдық-
техникалық базаларының жоқтығына ... ... ... ... ... ... және ... Қазақстан облыстарында үш аймақтық
бөлім құрды. 1992—1993 ... аса ... ... ... 7
ұлттық ғылыми орталықтар дүниеге ... ... ... мен ... ... ... мен есепті техника бойынша, биотехнология,
экология және ... ... ... минералдық шикізаттарды кешенді
өңдеу, жаңа және ғарыштық технологиялар бойынша ұлттық ғылыми орталықтары.
Әйтсе де бұл аталған ... дер ... ... ресурстармен
қамтамасыз етілмеді. Елдегі экономикалық ахуал мен гиперинфляция бұған кері
әсерін тигізді. Дегенмен, іргетасы ... ... ... ошақтар, атап
айтқанда, геология, химия, механика, т.б. бүкілодақтық ... ... ... ... қарамастан, өз тұрғыларын сақтап қалды. Жалпы
алғанда, 1992—1994 жылдар ... ... хал ... есте ... ж. Ғылым және жаңа технология министрлігі жанынан ... мен ... ... сараптау бөлімі құрылды. Аталған
құрылым ғылымға ... ... ... ... ... ... мен жобалардың бәрін дерлік
сараптаудан өткізуге тиісті болды.
1995 жылдың 6 ... ... ... ... ... ... қабылдады. Мемлекет басшысының
ғалымдар өкілдерін бұлайша қабылдауы Академия тарихында бірінші рет еді.
1996 ж. ... ... ... ... ... ... мемлекеттік жүйесін жетілдіру шаралары туралы” жарлығы
шықты.
1996 ж. мемлекет ғылыми саланы қайта жаңғыртуға, академиялық ғылымның
реформалық ... ... бет ... Осы мақсатта Ғылым және жаңа
технология министрлігін, Ұлттық академияны, Ауыл ... ... ... ... асырылды. Сөйтіп, жаңадан ......... ... ... ... дүниеге келді.
1998 ж. республикада ғылым мен ғылыми-техникалық саланы дамыту туралы
заңдар базасын жетілдіруге арналған ... ... ... ... Республикасында бірыңғай ақпарат кеңістігін құру және ... ... ... ... жарлығы және Үкімет қаулысы
шықты.
1999 ж. Қазақстан Республикасы Жоғары Білім және ... ... ... ... ол ... Республикасы Білім және ... деп ... ж. ... және ... ... зерттеулерді қаржыландыру ВВП-нің
0,07%-ын, 2000 ж. 0,08%-ын ... 2001 ж. ... ... ... ... көшті. Ғылыми-зерттеу институттары мұндай
бағдарламаларды қорғап, конкурстық ... ... алуы ... ... республикадағы ғылым дамуының басым бағытына сәйкес ... ... ... ... ... ... ... 2010 жылға дейінге кезеңге арнап физика, химия, ... ... ... ... ... ... зерттеулер, қоғамдық-гуманитарлық ғылымдар бойынша 21 ... ... ... негізінде 2000—2002 жылдары 47 бағдарламалық
іргелі зерттеулер құрастырылып, орындалуда. ... ... ... жайлы жылда есеп беріп, егер ол ... ала ... сай ... ... тоқтатылуы мүмкін. Ғылымды
қаржыландыруға байланысты мұндай тұрғы 2001 ж. қабылданған ... ... ... заң ... ... ... он ... болған өзгерістерді
ескере отырып даярланды. Осылайша, бюджеттік қаржыландырудан басқа ... мен ... ... өзге де ... ... ... ... мүмкіндіктері бар. Мысалы, грант түрінде арнайы ғылыми ... ... ала ... ... жаңа Заң қазір біздің
мемлекетіміздегі ғылым мен ғылыми-техникалық саясаттағы ... ... беру ... ... ғылымның ертеңі республикадағы білім
жүйесіне де тікелей байланысты. Дәл ... ... ... ... ... ... қанат жайып келеді.
1991 жылдан бері республикада мектепке дейінгі мекемелер саны алты ... ... — 1999 ... ... жүргізілген оңтайландыру нәтижесінде 96
училище ашылды. Орта мектепті ... ... ... ... ... ... оқусыз және жұмыссыз қалып отырды.
1995 жылғы Конституция бойынша (30-бап) баршаға бірдей міндетті ... ... орта ... ... мемлекет тегін жүргізеді. Әйткенмен,
мектеп бітірген жас жеткіншектің одан әрі қандай оқуға ... ... ... өз еркі мен ... ... ... ... алынуына орай, республикада оқу, білім алу 7 тілде жүргізіледі.
1997—1998 оқу жылынан ... ... ... ... ... мен компьютерлендіру бағдарламасын орындау міндеттелініп
отыр.
Республика ... ... ... ... бойынша керекті оқулықтар
мен әдістемелік әдебиеттерді басып шығару баяғысынша ең ... ... ... күн ... ... ... бері ... республикада мектепке дейінгі ұйымдар мен
мекемелер саны алты есе кеміді.
Бүгінгі таңда республика аумағында жеке меншік және ... ... ... ... беру ... сыбайлас жүргізуде. 1995—1998 жылдар
аралығында жеке меншік оқу орындары 41-ден — 88-ге дейін өсті. Ал ... жылы ... ... ... саны 144-ке ... Осыған орай,
студенттер саны да 12700-ден — 63853 адамға жетті. 71 жеке ... ... саны — 20 мың. Жеке ... ... мен ... саны 1996 ... салыстырғанда үш есеге артты.
2000 жылдан бастап жоғары білім жүйесінде мемлекеттік несие бағдарламасы
жүзеге ... ... мен ... оқу ... жастардың білімін жетілдіру
мақсатында республика көлемінде әр түрлі деңгей-дәрежедегі оқу ... мен ... ... белгіленді. Мамандар даярлауды
жаңарту мен жақсарту үшін “Дарын” ... ... іске ... Бұл ... ... мен жеткіншектерге тәрбие мен білім
берудегі білім органдарының негізгі стратегиялық іс-шараларын белгілейтін
болады. ... ... ... шет ел оқу ... ... отыру
мақсатында 1993 жылдан бері “Болашақ” бағдарламасы жұмыс істеп ... ... бері ... ... ... қатысу үшін жасы 35-ке дейінгі
жоғары оқу орындарын бітіргендер, аспиранттар, жас мамандар, оқытушылар
(магистрлік ... ... ... ... ... ... шет елге
барып білім алу мәселесімен басқа да ... емес ... ... ... ... ... жылдар ішінде білім берудің қыры мен сыры, ... ... ... ... мен ... принципі едәуір өзгерді.
Бұл салада ... ... база ... ... Білім
берудің қосымша және баламалық мекемелері өмірге ... ... ... оқу ... ... мүлдем жаңа көздері ашылды.
Білім алу мен ... ... ... ... әлемдік кеңістігі
ұлғайды.
ХХІ ғасырда білім адамзаттың даңғыл даму жолын анықтайды, сондықтан
республикада білім беру ... ... ... баса көңіл бөлінеді.
Ең бастысы, білім беруді ұлттық экономика мен ... ... ... сай ... ... ету қажет. Бұл талаптарға
сай бүгінде Қазақстан Республикасы білім беру саласында халықаралық ... ... ... әрекеті жүзеге асырылуда. Республиканың оқу
орындары, ... ... ... ... ... кәсіптік
білім беру саласының коммерциялық және инновациялық қызметін қабылдауда.
Дүниежүзілік білім беру тенденциясына ... ... ... білім
беру жүйесі енгізілуде. Бұл бүгінде кадрларды даярлау, қайта ... ... ... ... құрудан көрініс табуда, жекелеген жағдайларда
бұл жүйе тұрғындарды еңбекпен қамту қызметімен бірлікте ... ... ... ... ... әр түрлі жүйесін талап етуде.
Мәдениет. Қазақстанның дамудың жаңа жолына түсуі өз кезегінде білім алу
жүйесіне ғана емес, мәдениет саласына да ... ... ... ... ... пен білім мемлекеттің қосымша көмегін пайдаланатын.
Тәуелсіздіктің алғашқы ... бұл екі ... ... аз ... ... саясаты адамдардың рухани сұранысымен ... бұл ... ... ... ... көрініс тапты.
Экономиканың ырыққа көнбеуі, оның жылдан-жылға ... ... ... ... гөрі материалдық байлыққа итермелей, икемдей
түсті. Қазақстанның әлемдік кеңістікке бет алуы өзінің ... ... ... гөрі ... ... үлгіге айқара есік ашып
берді. Батыстық мәдениетпен қосамжарланып түрліше діни секталар мен ... ... ... өз ... ... ... мәдени-рухани саланы
басқарудың басқаша жолдарын қарастыруға мәжбүр етті. Олар, түптеп келгенде,
мыналар:
— Қазақстан халқының мәдени-ұлттық сана-сезімінің жаңаруына ықпал ету;
... және ... ... ... әр ... ... мейлінше пайдалы моделін таңдау.
Қазақстан Республикасы “Мәдениет туралы” (1996) Заңының ... ... ... ... ... былайша көрініс тапқан:
— азаматтардың шығармашылық қызметінің еркіндігі;
— мәдени байлықты ... оны ... мен ... барлық
азаматтардың құқығы бірдей;
— тарихи-мәдени мұраны қорғау;
— ұлттық және ... ... ... қатар игеру аясында тәрбие
мен білім беру жүйесін дамыту;
— мәдениет саласында монополиялық пиғыл-әрекетті ... ... ... бюджеттік, коммерциялық және қайырымдылық
бастамаларды ... ... ... ... ... және қоғамдық бастамаларды
бірдей пайдалану.
1990 жылдары республика мемлекеттік мәдениет мекемелерінің жүйесі ... ... ... ... ... ... кино өнері мекемелерін, мәдениет және демалыс парктерін, т.б.
қамтыды.
Бұлардың бәрі дерлік мемлекеттік баланста тұрды. ... ... ... онжылдық кезеңде мәдени саланы қаржыландыру мәселесі едәуір өзгеріске
ұшырады:
— ұлттық маңызға ие ... ... ... ... қаржыландыру сол күйінде сақталып қалды;
— нақты мәдени жобалар мен бағдарламаларды жүзеге ... үшін ... ... тарту мүмкіндігі ашыла түсті;
— жеке меншіктік форманың өзгеруіне байланысты мәдени ... ... атап ... ... туризм, спорт, шоу,
теледидар, ... ... т.б. ... ... ... ... жеке ... түрліше формалары өз кезегінде сөз
еркіндігіне, ... ... ... жол ... Аталған
мемлекеттік емес мәдени мекемелердің ... ... ... ... ... ... ... мемлекетке қарсы идеяларды
насихаттап, таратуына жол ... үшін ... ... өткізу)
тәртібі қатаң сақталуы тиіс.
Бірыңғай мәдени-ақпараттық кеңістік құру — ... ... ... ... мақсаты болып табылады. Тек осы жолмен
ғана елдің рухани ... ... ... ұлт ретінде әлемдік қауымдастық
қатарынан орын ... ... Бұл ... ... ... бір жолы ... халқының этномәдени тұрғыдан қайта жаңғыруы өте-мөте қажет. Бұдан
бұрынғы идеологиялық жүйенің күйреуі ... ... дүр ... ... ... жаңғыруына түрткі болды.
Республиканың бүгінгі өмірінде бұған мысал ... ХХ ... ... ... ... ... ... салтанат құрды. Ол республикада
тұрып жатқан барлық ... ... ... ... ... ... көне ... өнерінің бірі — айтыс жаңа дәуірге лайық қайта дамыды.
Этнопедагогика принциптерін ... ... ... ... ... барлық нүктелерінде жас ұрпақты халықтың салт-дәстүрлеріне сай
тәрбиелеу жұмыстары жүргізілуде.
Әсіресе, соңғы жылдары республикада ... ... пен ... ... әлемдік айналымға шығару, сол арқылы дүние жүзі қауымдастығына
танылу жолдары қарастырылуда. Жамбылдың 150 жылдығының ... ... 1997 ... 100 жылдығының тойлануы, 1999 ж. Түркістанның 1500 ... ... ... ... жас мемлекеттің бұл бағыттағы тарихи ... ... ... 2000 ... республика көлемінде Мәдениетті қолдау жылы болып өткені
белгілі.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Интеграция20 бет
Қоғамның саяси жүйесі қызметінің түсінігі және құрылымы20 бет
"Гетерогенді және өзгермелі ортадағы сұрыптау"4 бет
"Дағдарыс жағдайларындағы психикалық өзгерістер."8 бет
1. Вирустардың нәсілдік қасиеттері,олардың өзгергіштігі.Мутация түрлері.Гендік инженерия 2.Вирустарды лабораториялық жағдайда өсіру ерекшеліктері, торша өсінділерін алу және олардың класификациясы7 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
2010-2012 жылдары аралығында атмосфералық жауын-шашынның химиялық құрамының өзгеруі46 бет
21 ХҚЕС «валюталық бағам өзгерісінің әсері»23 бет
60-жылдардың екінші жартысында қазақстан дамуында болған өзгерістер36 бет
Xix ғасырдағы сауда сипатының өзгеруі17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь