Ахмет Байтұрсынов — лингвист ғалым

Мазмұны

Кіріспе.
І. Ахмет Байтұрсынов — лингвист ғалым.
1.А.Байтұрсыновтың өмірі мен ағартушылық қызметі.
2.А.Байтұрсынов тіл мен әдебиетті зерттеуші ғалым.


ІІ.А.Байтұрсыновтың сөйлем синтаксисін дамытудағы үлесі.
1. А.Байтұрсыновтың сөйлем мүшелері жайлы ғылыми тұжырымдары.
2. А.Байтұрсыновтың сөйлем және оның түрлері жайлы көз қарасы.


Қорытынды.
Пайдаланылған әдебиеттер.
А.Байтұрсынов 1873 жылы 28 қаңтарда Торғай уезіне қарасты Тосын болысының 5-аулында, Сарытүбек деген жерде дүниеге келген.
Ахметтің әкесі қарапайым шаруа адамы Байтұрсын Шошақов–арғын Үмбетей батырдың немересі.Шошақтың 4 ұлы болған: Байтұрсын, Ақтас, Ерғазы, Данияр. Олар жаратылысынан қажырлы, намысқор, Мұхтар Әуезовтың сөзімен айтқанда, «ірі мінезді адамдар» болғанға ұқсайды. Сондықтан болар, Байтұрсын жергілікті әкімдермен көп сиыса бермей, оларға тынышсыздау болады.Тіпті ауылдағы түгіл уезд басындағы ел билеушілердің зорлық-зомбылығына көнбейтіндігін көрсетеді.Сол үшін ел адамдары «кәрі ояз» деп атап кеткен палковник Яковлев 1885 жылдың күз күндерінің бірінде (12 октябрде) Жыңғылдының бойында отырған Шошақ аулына келіп,ағайынды Ақтас пен Байтұрсынды ұстамақ болады сол сәтте ауылда болмай шыққан Ақтасты тауып бермедіңдер деп елге ойран салады,әйел-балаға дейін сабап, бастарына қамшы үйіреді .Ояз бен оның отрядының бұл бассыздығына шыдай алмаған Байтұрсын Яковлевтің озін атынан аударып алып,басын жарады, отрядымен ауылдан қуып шығады.Көп ұзамай бұл ауылға енді Ырғызбен Торғайдан шақырылған жазалаушы отряд келіп,ауылды өртеп, мал-мүлкін талап, бала-шағаны шулатып,еркектерді ұрып-соғып,ағайынды Ақтас, Байтұрсын, Ерғазыларды бірнеше ауыл адамдарымен қоса ұстап алып кетеді.оларды Торғайдың әскери гупвахтасына әкеліп жабады.Тұтқындарды Қазаннан келген Округтік әскери сот соттайды. Ақтас пен Байтұрсынды және бірнеше туыстарын 15 жылға «итжеккенге»— Сібірге каторгіге кеседі. Шошақтың үшінші ұлы Ерғазы төрт айға тұтқында отыру жазасын алады. Бұл —1886 жыл болатын,ол кезде бала Ахмет 13 жасар еді...
Ақтас пен Байтұрсынның балаларын Шошақтың үшінші ұлы,айдаудан аман қалған Ерғазы қамқорлығына алады: Ақтастың ұлы Аспандияр мен Байтұрсынның ұлы Ахметті Торғайдағы екі сыныптық орыс-қазақ училищесіне беріп оқытады. Оған дейін Ахмет ауылдағы мұсылманша сауатты адамдан үйреніп, хат таниды.Өзінің 1929 жылы жазған өмірбаянында; «1882—1884 жылдары бірде үйде,ауыл адамдарынан,бірде жақын маңайдағы ауыл мектебінен оқып, сауатымды аштым» деп жазады.Учелищені 5 жыл оқып, 1886 жылы түсіп, 1891 жылы бітіреді.
Ахмет учелищені бітірген кезде әкесімен ағасы айдауда (олар елге 17 жылдан кейін оралады), қамқоршы ағасы қайтыс болған еді, сондықтан Ахмет кедейшілік, жоқшылық тауқыметін көп көреді. Осы жоқшылықтан құтылу мақсатында оқу іздеп,Орынборға барды.Онда баяғыда Ыбырай Алтынсарин салдырған мұғалімдер даярлайтын мектепке— «Учетельская школа дегенге түседі. Мұнда төрт жыл оқып, 1895 жылы бітіреді.Он шақты жыл оқып, орысша білім алған ол енді өзі қалаған пайдалы жұмысқа тұра алатын мүмкіндікке ие болады. Ал бірақ өзі бала оқытуды,ағартушылық жолына қызмет етуді қалайды.
Ол 1895—1909 жылдары Қостанай, Ақтөбе, Қарқаралы уездерінде ауылдық, болыстық мектептерде бала оқытады, екі кластық учелищелерде сабақ береді. Ахмет 1909 жылы шілденңң бірі күні Семей абақтысына алынып, сотсыз, үкімсіз, нақақтан-нақақ 8 ай бойы азап-қорлық көріп торығады,қинала жүріп ширайды, ақыры күреске белді бекем буады.Бостандықты аңсаған,күреске шақырған өлеңдер жазады.Ақыры Қазақстанда тұру қүқығынан айырылғандықтан 1910 жылы 21 ақпанда түрмеден шығып наурыз айында Орынбор қаласына келеді.Бұдан кейін Ахмет Байтұрсынов өміріндегі ең күрделі, қызықты, қажырлы кезеңдер басталып кетеді.1913—1918 жылдар арасында «Қазақ» газетінде редактор болып, орасан зор әлеуметтік-тарихи қызмет атқарады, халық өмірінің сан алуан көкейкесті мәселелерін көтереді, елді прогреске,өнер-білімге үндейді.
        
        Мазмұны
Кіріспе.
І. Ахмет Байтұрсынов — лингвист ғалым.
1.А.Байтұрсыновтың өмірі мен ағартушылық ... тіл мен ... ... ғалым.
ІІ.А.Байтұрсыновтың сөйлем синтаксисін дамытудағы үлесі.
1. А.Байтұрсыновтың сөйлем мүшелері жайлы ғылыми ... ... ... және оның ... ... көз ... әдебиеттер.
А.Байтұрсынов 1873 жылы 28 қаңтарда Торғай уезіне ... ... ... ... ... ... ... келген.
Ахметтің әкесі қарапайым шаруа адамы Байтұрсын Шошақов–арғын Үмбетей
батырдың немересі.Шошақтың 4 ұлы болған: Байтұрсын, Ақтас, ... ... ... ... ... ... ... сөзімен айтқанда,
«ірі мінезді адамдар» болғанға ұқсайды. Сондықтан болар, ... ... көп ... ... ... ... болады.Тіпті
ауылдағы түгіл уезд басындағы ел билеушілердің зорлық-зомбылығына
көнбейтіндігін ... үшін ел ... ... ояз» деп атап ... ... 1885 ... күз ... бірінде (12 октябрде)
Жыңғылдының бойында отырған Шошақ ... ... ... пен
Байтұрсынды ұстамақ болады сол сәтте ауылда болмай шыққан ... ... деп елге ... ... ... сабап, бастарына қамшы
үйіреді .Ояз бен оның отрядының бұл ... ... ... Байтұрсын
Яковлевтің озін атынан аударып алып,басын ... ... ... ... ... бұл ауылға енді Ырғызбен Торғайдан шақырылған ... ... ... ... ... ... шулатып,еркектерді
ұрып-соғып,ағайынды Ақтас, Байтұрсын, Ерғазыларды бірнеше ауыл адамдарымен
қоса ... алып ... ... әскери гупвахтасына әкеліп
жабады.Тұтқындарды ... ... ... ... сот ... ... пен
Байтұрсынды және бірнеше туыстарын 15 жылға «итжеккенге»— Сібірге каторгіге
кеседі. Шошақтың үшінші ұлы Ерғазы төрт айға тұтқында отыру ... ... —1886 жыл ... ... бала ... 13 ... ... пен Байтұрсынның балаларын Шошақтың үшінші ұлы,айдаудан аман
қалған Ерғазы қамқорлығына алады: ... ұлы ... мен ... ... ... екі сыныптық орыс-қазақ училищесіне беріп оқытады.
Оған дейін ... ... ... сауатты адамдан үйреніп, ... 1929 жылы ... ... ... ... ... адамдарынан,бірде жақын маңайдағы ауыл мектебінен оқып, сауатымды
аштым» деп ... 5 жыл ... 1886 жылы ... 1891 ... ... ... ... әкесімен ағасы айдауда (олар елге 17
жылдан кейін оралады), ... ... ... ... еді, ... Ахмет
кедейшілік, жоқшылық тауқыметін көп көреді. Осы ... ... оқу ... ... ... Ыбырай Алтынсарин
салдырған мұғалімдер даярлайтын мектепке— ... ... ... ... төрт жыл ... 1895 жылы ... ... жыл оқып, орысша
білім алған ол енді өзі қалаған пайдалы жұмысқа тұра алатын мүмкіндікке ие
болады. Ал ... өзі бала ... ... ... ... ... ... жылдары Қостанай, Ақтөбе, Қарқаралы уездерінде ауылдық,
болыстық мектептерде бала оқытады, екі кластық учелищелерде сабақ береді.
Ахмет 1909 жылы ... бірі күні ... ... ... ... нақақтан-нақақ 8 ай бойы азап-қорлық көріп ... ... ... ... ... ... ... аңсаған,күреске
шақырған өлеңдер жазады.Ақыры Қазақстанда тұру ... ... жылы 21 ... ... ... ... ... Орынбор қаласына
келеді.Бұдан кейін Ахмет ... ... ең ... қызықты,
қажырлы кезеңдер басталып ... ... ... ... ... ... орасан зор әлеуметтік-тарихи қызмет атқарады,
халық өмірінің сан ... ... ... ... ... ... ... тұсында (1918—1919 жылдың басы)А.Байтұрсынов та жаңа
өткел, соны өріс іздейді. 1919 ... ... ... ... ... ... өкілдерін өзіне ілестіріп, Кеңес үкіметі жағына
өтеді. Қазақ өлкесін басқару жөніндегі әскери Ревалюциялық комитетінің
мүшесі, ... ... ... ... ... ... жоғары
оқу орындарында профессор болады.
Әділет нормалары бұзылып,сталинизм қылышынан қан тамған кезеңде
А.Байтұрсынов әуелі 1929 жылы бір ... ... да, ... азап ... 1936 жылы ... келгенмен,1937 жылы тағы репрессиаға
ұшырап, 1938 жылы ... ... ... ... өзінің азаматтық
борышы және ұстаған жолының негізі деп ... Ол ... ... малын бағып, марғау жатқан қазақ халқын сол ... ... маса ... ызыңдап оятып, шығуды өмірінің мақсаты етіп қояды.
Бұл мақсатын ... ... ашық ... ... ... ... ... жұрт ұйқышыл?
Болсын кедей болсын бай
Жатыр жым-жырт жай-
Деп күңіренсе, тағы бір тұста:
Емшегін еміп,
Анаға сеніп
Бала ұйықтайды жастықпен
Қымызға қанып
Қызарып ... ... ... ... ... мас,
Мына жұрттың түрі оңбас.
- деп, бала мен ббайдың ұйқысы ... пен ... ... ал кедей
жұртына не жоқ, шалапқа мас болып ұйықтау деген қайнаған қалың сор ... ... ... ... ... ... ... жақын емес алысқа .
Өзге жұрттар өрге қадам басқанда,
Дедім сен де ... ... деп, ... ... оқу- білімге шақырған өз ісінің дәлеелін, себебін
ашып көрсетеді. Ал публицистикалық ... бұл ойын ... ... ... айтады. «Надандық, өнерсіздік ата ... ... ... ... ... қағылғанымыз, ордалы жерде орыннан қағылғанымыз,
жоралы жерде жолдан қағылғанымыз – бәрі надандық ... ... ... ... «Оқу ... деп ... әліппе
кітабының эпиграфы етіп, мына сөздерін ұсынады.
Балалар , бұ жол басы даналыққа,
Еліңдер түсіп байқап ... ... ... бара ... ... ... көре тұра ... па?
Даналық өшпес жарық, кетпес байлық,
Жүріңдер іздеп тауып алалық та!
Бұл жерде автордың ... деп ... ... ... ... ал «Бұ жол» деп ... - оқу.
А. Байтұрсыновтың қазақтар үшін өз алфавитін жасау әрекетіне де, тілін
зерттеп, оқулықтар жазуына да, тер төгіп, бай ... ... ... ... ... ... ... да алып келген негізінен
өзі діттеген ағартушылық идеясы.
А. Байтұрсыновтың ағартушылыққа байланысты ... ... ... ... тек оқуға шақырумен тынбайды, ол сонымен ... тек ... ... ол ... ... ... даласындағы мектептердің жан-
күйін, бала оқытудың ... ... ... ... ... ... бұл реттегі Октябрь ревалюциясына ... ... ... «Қазақ» газетінің 1913 жылғы 21 апрель күнгі нөмерінде
«Оқу жайы» ... бас ... ... Мұны ... –А. Байтұрсынов. Бұл
арада бір ескере кететін жай ... ... бас ... көбін А.
Байтұрсынов жазып отырған, оларға, әрине, қол қойылмаған, тек ... ... ... ғана авторлардың инициалдары немесе бүркеншік
аттары қойылған. Бұл мақалада оқу ... ... ... ... ... ... дәлелдейді. «Қазақ жерінде
өндіріс жоқ, шикізатын сатады, ал сол шикізаттан жасалған өнімді ... ... ... ... ... Бұл –надандықтан келген кемшілік» дейді.
«Надандық» деп ... ... ... халқының білім-ғылымнан қалыс келе
жатқандығы. Бұл қалыс қалуға үлкен себеп-қазақ жерінде мектептер аз дейді.
Оқу-ағарту мәселесін А. ... ... сөз ... ... ... ... жосықтар мен кітаптар жоқ» дей келіп, оларды
жазу қажеттігін және арнаулы педагогтік ... бар ... ... ... енді ... «білімнің бас құрал-кітап» деп, білім
конкурсын жариялау арқылы да ... ... ат ... ... ... ... жолындағы қызметін Алашорда үкіметіне
жұмыс ... ... де, ... ... ... де ... ... айтылды. Алашорда кеңесінің оқу-ағарту жайындағы
комиссиясының ... ... ... ... ең алдымен қазақ
даласында оқу-ағарту ісінің экономикалық жағынан әлде де ... ... ол үшін не ... керек екендігін жазған пікірлерін ... ... ... ... ... ... оқып білуге болады.
Мысалы: 1923 жылы жарияланған «Қазақ арасында оқу жұмыстарын қалай жүргізу
керек?» деген ... ... ... үкіметтің ... ... ... ... 2116 кісінің ғана расходын
көтермекші, ал ... ... ... 20,000 нан ... кісі керек.
Сондықтан бір ауылынай не бір болыс ел күш ... ... ... ... үй ... ... ... сол жиналған салықты оқытушылардың
һәм басқа қызметкерлердің ақысына, школдың керек-жарағына міндетті болып,
жергілікті оқу ... ... ... школ ашу ... Ол ... ... ашу керек.» деп жазды.
А. Байтұрсынов –тіл мен әдебиетті зерттеуші ... ... А. ... ... ... ... ... 1895 жылдан бастап, 13-14 жыл бойы бала ... ... ... ... ... болыстық бастауыш мектептер
мен 5-6 жылдық екі кластық училищелерде мұғалім болып қызмет атқарады. ... ... сол ... ісіне қажетті жағдайларды қарастырады. Ең алдымен
қазақ ... ... ... ... ... жазу ... барма,
екіншіден, оқыту жүйесі жолға қойылған үкімет ... ... ... ... ... ... мен мектебі болған күнде
қазақ тіліндегі «әліппе» кітабы мен оқулықтары бар ма - ... ... ... ... ... ... жоқ ... біледі және
осыларды дүниеге келтірмейінше, жүзеге ... ... ... ... ісін ... ... мүмкін емес екендігін жақсы түсінеді. Енді ол
«барымен базар ... ... бала ... ... ... айтылған
«жоқтарды түгендеуге» кіріседі.
Атап айтқанда, Ахмет Байтұрсынов 1910 ... ... ... ... ... Сол ... дейін өзге түркі ... ... да ... ... араб ... таза ... ... тілі үшін қолайлы емес екендігін ... оны ... ... ... ... ... ... алады. Ол үшін алдымен
қазақ тілінің фонетикалық жүйесін зерттеуге ... 1929 жылы ... өз ... ... өмірбаянында: «1901- жылдардан ... ... ... бос уақыттарымда өз бетіммен білімімді толықтырдым,
әдебиетпен шұғылдандым» ... Ал ... ... ... ең ... тілінің дыбыстық жүйесі мен грамматикалық ... ... одан ... ... ... және ... ретке салып,
жеңілдету жолына жұмыс істедім, үшіншіден, қазақтың жазба ... ... ... ... ... ... ... өзге
тілдердің әсерінен тазартуға әрекеттендім, ... ... ... іс – ... тілін, публицистика мен ғылыми ... ... ... арылтып, халықтық сөйлеу тәжірибесіне икемдеу ... ... ... ... және ... ... ... көрсетумен шұғылдандым» -дейді.
Араб таңбаларын қазақ ... ... ... ... ... ... ретінде реформалау ісін 1910 ... ... оны әрі ... да қырнай түседі, ... ... - ... ... ... ... тиімді –
тиімсіз жақтарын салмақтайды. Сөйтіп, араб ... ... ... ... 1924 жылы Орынборда маусымның 12 ... ... ... ... тұңғыш съезінде ресми түрде
талқыланады. Бұл съездің күн тәртібіне алты ... ... ... ... яғни ... ... 2) ... яғни алфавит, ... 3) ... пән ... яғни терминология 4) Ауыз әдебиетін
жию шаралары, 5) Оқу, ғылым ... ... ... ... ... ... ... араб жазуы өз кезінде қазақ ... ... ... роль ... ... ... ... ісіне, жазба дүинелердің дамуына, ... ... ... қызмет еткен, прогрессивтік құбылыс болды. А.
Байтұрсыновтың бұл ... өзге ... ... ... мен ... үлгі етіп ... олар да өз жазуларының
реформалар жасай бастады.
А.Байтұрсынов — ... ... ана ... ... ашуына көп күш
жұмсаған адам. Күш жұмсауға тура ... ... ... ... балаларына
арналып 1902 жылдан бастап ашылған үш ... ... ... тілі
қазақша болғанмен, қазақша жазуы, яғни ресми түрде қабылданған графикасы
жоқ болатын, сондықтан әр мұғалім өз ... ... не ... не араб
жазуларын пайдаланатын. Жоғарыда айтылды, А. Байтұрсынов пен өзге де ... ... ... ... болып, 1905 жылы 26 июньде Россия
Империялық Министр ... ... ... («Кіндік үкіметке») петиция
жазады. Мұнда бір пункт етіп қойған талаптары: «Қазақ ... оқу ... ісі ... ... ... ол үшін ауыл мектептерінде балалар
қазақша сауат ашатын болсын, оқу ана тілінде жүргізілсін» деген ... ... ... асуы үшін А. ... ... сауат ашатын
тұңғыш әліппе құралын жазады. Ол ... ... «Оқу ... ... тұңғыш рет 1912 жылы Орынборда Каримов, Хусаиновтар баспасында
шығады. Бұған дейінгі қазақ ... ... ... «Букварь» немесе
«Самоучитель» дегендер «жазуға ... ... ... ... сауатын орыс тілінде, орыс графикасымен ашуға арналған
болатын. Мысалы, 1892 жылы ... ... ... для ... ... А. Е. ... «Буквы русские, фразы, тексты на чисто киргизском
языке» (үстіміздегі ғасырдың 20-жылдарының орта ... ... ... ... ... ... ... туралы екенін әрдайым ескертіп отыру
қажет болмас) деп анықтама береді. Демек, А. Байтұрсыновтың «Оқу ... ... ... жылы шыққан бұл «Әліппеден» біздің көңілімізді аударатын бір
мағлұмат аламыз, ол — А. ... ... атты ... сол ... бар екендігі. Оған мына ... ... ... қай харф қандай дыбыстың белгісі, олар қай орында қалайша
жазылмақшы һәм ... ... ... ... ... қалай жаттықпақшы
— бұлар жайын «Баяншы» деген кітапшадан қараңыз».
«Әліппе» ... а, р, з ... ... ... Бұл үш
дыбыстан тұратын ар, ара, араз, аз, аза, ... зар ... ... керсетіледі. Кітап бетінің теменгі жағындағы сілтемеде: «Бұл
үш харфты балаларға ... үшін ... һәр ... ... ... ... үлкен етіп жазу [керек]. Сонан соң «а»-дан ... һәр ... ... ... [керек]. Балалар һәр бірін жаңылмайтын
болып білген соң, ... ... ... ... ... ... ... болса, һәр бірін бөлек-бөлек тақтайға жазып көрсетсе де болады»
деп хат ... ... ... ... ... қоса береді. Мұндай үйрету
жолы өзге әріптерде де ... ... ... арабша жазудың
бірқатар ерекшеліктері де көрсетіліп отырған. Мысалы у әрпін берген бетте:
г/ сөз ... ... ... таяқ ... бұл таяқ ... ... болу
үшін қойылады демек керек» деп ескертеді.
«Оқу құралы» тек ... ашып ... ... қатар балалар үшін
танымдық материалдарды, мысалы, қазақша және парсыша күн ... ... ... ... ... қазақша ай аттарын, жыл аттарын ұсынады. 96
беттік бұл оқулық «ұсақ әңгімелер» деген атпен автордың өзі ... ... ... ... және «Балалық күй» атты өлеңмен аяқталады.
Тұңғыш басылымы 1912 жылы жарық көрген бұл ... ... де ... ... оның 1925 ... ... ... 7-деп көрсетілген.
А. Байтұрсынов 1926 жылы «Әліппенің» жаңа түрін жазып ұсынады, бұл осы
күнгідей суреттермен берілген оқулық болатын, кітапты «Жаңа ... ... 1926 жылы ...... ... ... ... 1927 жылдың
өзінде оның 2, ал 1928 жылы 3-басылымы ... ... Бұл ... ... ... кітаптардың көрсеткішінде» (Қызыл-орда, 1926)
былайша ... ... ... ... ... ... ... бар.
Емлесі жаңа. Қазақстан білім ордасы мектептерде қолдануға ұйғарған...
Ахметтің 7 рет басылған ... ... ... құралы») қазақ жұртына
орасан көп ... ... ... ... ... көздерде жаңа тәртіптер шыға
бастағаннан ... ол ... әдіс ... де, ... ... да
ескірген. Мынау жаңа «Әліпби» бұрынғысынан қай ... ... да ... Бұл ... ... ... ... қарай, Мемлекет Білім
Кенесінің жаңа ... ... ... ... ... балалар
үшін қызық, жеңіл, заманға лайық. «Әліпби» көңілдегідей болып ... ... ... тек ... ... ғана ... ересектердің
сауаттарын ашуға арналған «Әліпби» де жазған, ол 1924 жылы ... жылы ... ... жылы ... ... ... сауаттандыратын «Оқу құралын»
жазғаннан кейін, көп ұзамай енді мектепте қазақ тілін пән ретінде үйрететін
оқулық жазуға кіріседі. «Біздің ... жазу ... ... жүйесін,
қисынын келтіріп жаза білуге, сөз қандай орында қалай өзгеріліп, қалайша
бір-біріне қиындасып, ... ... білу ... ... ... ... басқа білімдермен қатар қазақ тілінін,
дыбыс, сөз, сөйлем жүйелерін де үйрету ... ...... тіл ... Сөз басы) дегенді өзіне міндет етіп алады да, сол ... ... «Тіл — ... ... ... үш ... (үш ... тұратын оқулық
жазуға кіріседі. Оқулықтың қосалқы аты «Тіл ... ... ... ... ... ... ... танытқыш» деген ат бергеніне
қарасақ, ... ... ... ат ... ... де жүйелілікті,
бірізділікті сақтауға ұмтылғанын көреміз). Бұл оқулықтың ... I ... ... рет 1915 жылы ... ... Ол әрі қарай бірнеше
рет басылған, 1927 жылғы ... ... 7-деп ... ... ... арналған II бөлімі бұдан да бір жыл бұрын 1914 жылы
баспадан шыққан, оның 1927 жылғы басылымы 6-деп ... ... III ... де бірнеше басылым керген. Оның 6-басылымы 1928 жылы
Қызылорда—Ташкенттегі ... ...... - ... ... ... ... соны құбылыс. Оның
жалғыз тіл емес, өзге де ... оқып ... ... ... ... ... білмей - көрмей келе жатқан қазақ жұртшылығы үшін
мүлде тың дүние екендігін автордың өзі де ... ... ... «Тіл — ... деген аты қандай жат керінсе, ішкі ... ... ... ... жат ... өйткені бұл — қазақта бұрын болмаған жан,
азат. Халықта бұрын болмаған нәрсе жат көрініп, бірте-бірте бойы ... ... ... - ... — қазақ тілінің тұңғыш оқулығы. Бастауыш мектепке, яғни
алғашқы 45 жыл оқитын шәкірттерге арналғанмен, ... ... ... ... ... - синтаксистік) құрыплмын талдап,
жүйелеп, танытып берген, қазақ тіліндегІ түңғыш ... ... ... Бұл
оқулықтар.— «қазақ тіл білімі атты» ... ... ана ... және ... жақсы бастамасы. Өйткені қазақ тілінің дыбыстық
құрамының ... да, сөз ... ... сөз ... ... де ... өзгеру (септелу, тәуелдену, жіктелу)
тәртібін танытуда да, сөйлем ... ... да – ... ... ... мен ... ... күні бүгінге дейін А.
Байтұрсыновтың аталған оқулықтарының негізінде беріліп ... ... ... ... ... бүкіл терминдеріне дейін (бірен -
саран жеке сәттерде болмаса) қазіргі ... ... А. ... негізде ұсынылып отыр.
Қазақ тілін талдап - тануда А. ... ... және ... ... бағалау керек: ол — термин ... ... ... тілі ... ... ... әрқайсысына қазақша
термин ұсынды. Осы күнгі ... ... зат ... сын ... ... одағай, үстеу, шылау, бастауыш, баяндауыш, сөйлем, жай ... ... ... сөз, қыстырма сөз деген т. т. сан ... ... ... ... А. ... ... дерлік не бұрынғы сөздің мағынасын жаңғырту (өзгерту), не жаңа
тұлғадағы сөз жасау арқылы ... ... соны ... жасанды сөздер.
Жасандылығына, сонылығына қарамастан, әрқайсысы сол өзі атап тұрған тілдік
категорияны дәл атайтын ... ... сөз, ... ... «пән ... ... ... Бұлардың ете сәтті жасалғандығын күні
бүгінге дейін қолданылып келе жатқан еміршеңдігі дәлелдейді.
А. Байтұрсынов терминология мәселесіне қатты назар ... Ол ... ... ... емес, әдебиеттану саласының да көптеген терминдерін
жасағаны мәлім. ... да өте ... ... ... ... болған.
Сондықтан әдебиеттанудағы А. Байтұррынов ған терминдердің ... ... ... ... ... ... ... тек бұл екі саласы емес,
жалпы мәдениетке, халық ... ... ... ... ғалым қаламынан туып, қазір авторының кім екендігі ұмытылып,
жалпы халықтық көне ... ... ... айту ... Бұл ... оның
термин жасаудағы негізгі ... — ең ... ... ... өз
мүмкіншіліктерін пайдалану болды. Қөзінде А. ... жау ... күш ... оған тағатын идеологиялық айыптарының бірі «А.
Байтұрсынов терминдер жасауда пуристік ... ... яғни ... ... ... мен ... ... жолатпауға тырысты» деген
пікір болатын. Бұл да әрбір іс-әрекеттің байыбына бармай, яғни ... ... ... ... Егер әрбір құбылысты, әрбір іс-әрекетті өз
кезеңіне қарай, сол кезеңдегі ... ... тану ... ... ... ... ... «қазақшылығының» негізі бар екендігін,
яғни бұл ретте ұстаған ... мен ... ... ... ... ... — жас ғылым салаларының терминдерін жасауда қазақ ... ... иек ... Сол ... үшін бұл ... ... ... жаппай
сауатын енді ашып, бұрын естіп білмеген ғылым салаларының ұғымдарын енді
игеруге ... ... ... мен ... сол ... мейлінше
түсінікті етіп жеткізу мақсатының ... ... ... ... ... оқушынын, тез жаттығып, есінде жақсы сақтауына әрі сол сөздің
ма-ғынасына қарап, терминдік ... өзі ... ... ... береді. Саналы ғалым осыны білген. Термин жасауда ана тіліміздің
сөздік қазынасыи мейлінше пайдалану - сол кезең ... ... ... де,
яғни дүние жүзі білім - ғылымына жанасып, орыс тілін жақсы ... ... ... ... ... бара алатын қазіргі көзде де
енімді, басты принциптердің бірі екендігі белгілі.
Ахмет Байтұрсыновтың ... ... ... ... тұжырымдары
Сөйлем мүшелері Тұрлаулы, Тұрлаусыз болып екіге бөлінеді. Тұрлаулы
мүше болады сөйлем ... ... ... ... ... ... қалса да
қалғандығы сезіліп тұратын сөздер. Мәселен, «асыл тастан, ақыл ... ... ... ... ... бастан» дегенде: бірінші мысалда «шығады»
деген сөз, екінші мысалда ... я ... ... сөз ... ... тұр. Не ... ... күреске тоймас я «аузы күйген үріп ішер»
деген сөйлемдердің біріншісінде де, ... де ... ... сөз ... анық ... ... ... бұлай дер едік: ... ... ақыл ... ... «баланы жастан үйрет, қатынды бастан үйрет»;
«жығылған адам күреске ... ... ... адам үріп ішер». Осындай
сөйлем ішінде бірде ... ... ... ... ... ... ... айтылып, керек болмаған орында айтылмай қалып отырған сөздер, жана да
қалған жерде, ... ашық ... ... тұрлаусыз мүше деп
аталады. Сөйлемнің тұрлаулы ... ... 1) бас ... 2) баяншы мүше.
Бас мүше дейміз — ... ... ... байланатын қазық сөзін,
сөйлем иесін. Ол қазық сөз болатын қандай сөз? Сөйлегенде бір нәрсе ... - ... ... ... ... ... ... ішінде сол
нәрсенің атын көрсететін сөз бас мүше болады. Ол ... ... ... болмысын айтып баяндайтын сөз баяншы мүше болады.
Бұлар бас мүше мен баяншы мүшенің ішкі белгілері. Бұлардан басқа тысқы
белгілері ... ... ... ... ... ... ... сұрауларға жауап беру.
Баяншы мүшенің тысқы белгілері, негізі «не етпек?», «не ... «не ... ... «немене?», «қалай?», «кімдікі?»,
«қайсы?», «ненікі?» деген сұрауларға жауап беру.
Жеңілдік үшін бас мүше — ... деп, ...... деп ... ... мысалға алып, бастауыш пен баяндауыш ... ... ... сөз ... ... ... – атау ... зат есім. Мысалы: Бала
ойнайды. Ат шабады. От ... ... ... бастауыш қай сөз ... ... ... тауып қарайық. Олай табу үшін ... ... ... не ... ... ... ашу керек.
1-ші сөйлем: Бала ойнайды. Мұнда кім турасынан сөйленіп тұр? ... ... ... Ат ... ... не ... ... тұр? – Ат
турасынан.
3-ші ... От ... ... не ... сөйленіп тұр? – От
турасынан.
Бала, от ат - атау тұлғасындағы зат есімдер.
Не ... ... ... деген». Не төсек тарлығы?—«ары жат,
бері жат!» деген тыскы белгісі бойынша да бұл ... ... ... ... ... бастауыш болады сөз таптары тоғызы да:
1) зат есім, 2) сын ... 3) сан ... 4) ... 5) ... ... 7) ... 8) жалғаулық, 9) одағай жана бүтін сөйлемдер.
Қосарлы бастауыш. Бастауыш бір сөзбен айтылмай, бірнеше ... ... ... күрделі деп атаймыз.
Мысалдар: 1) Тамағы жоқтық таптырар. Мұнда тамақ жоқтық ... түр. Не ... ... ... екі сөзбен айтылып
тұр).
2) Асық ойнаған азар. Мұнда асық ойнаған туралы айтылып тұр. ... асық ... ... ... ... Мұнда жөнге тартқан туралы айтылып тұр. Кім
жендер?— жөнге тартқан.
4) Сыпыра жалман ... ... ... ... жайынан айтылып тұр. Кім
жалмар?—сыпыра жалмаң.
5) Тоны жаман тоңар: ... тоны ... ... ... тұр. Кім тоңар?—Тоны
жаман.
6) Жеті атасын білмеген жетім. Мұнда жеті атасын ... ... тұр. Кім ... ... ... ... зат есім оолмай
қалмайды. Бірақ бірде айтылады, бірде айтылмай ойда ... Зат ... ... ... ... зат ... орңында немесе арқасында бастауыш
бола алады. Жоғарыда мысалға алынған сөйлемдерде сөйлеу бөлімдерінің бәрі
бастауыш ... ... ... ... Түбін қазып қарастыра келгенде,
солардың бәрі де -(зат ... ... ... ... ... не ... ... тұрғандықтан, не зат есімнің көмегі ... ... ... қазыңқырап қарастырып көрейік, қалай бастауыш ... ... ... басқа бастауыш болып тұрған уелі — сын есім. Мысалға
алынған: Көп ... ... ... «Көп ... деген де қорқытатын
шөп емес, әрине адам. «Терең батырады» дегенде де ... ... су ... Олай болса Мұндағы «көп» пен «терен»—«көп адам», ... су» ... ... тұр. ... үшін «адам» мен «су» деген сөздер
айтылмаған, бірақ ойда тұр.
Екінші — сан ... ... ... Берерменге бес те көп,
аларманға алты да аз. ... ... ... «Бес те», ... ... ... ... көңілде түр. Қүр ғана сан ... ... ... де орын ... еді: ... ... нәрсесіз құр сан болса,
берермен бесеу ... ... ... еді, ... ... ... бірін де
азсынбас еді. Берермен көпсінетіні, аларман ... ... құр сан ... ... ... ... «бесеу» мен «алтау» сан
ғана емес, нәрсені де ... ... ... ... ... ... ... сан секірмейді. Олай
болса, «біреу» деген сөз Мұнда зат есім ... түр. ... - ... алынған: Мен келдім, сен келдің, ол терең, бұл тайыз.
Есімдік өзі есім ... ... сөз ... соң, ... ... зат есім орнында тұрғаны анық. Мен, сен, ол бұл — бәрі де ... ... ... ... - ... Мысалға алынған; Алыспақ жоқ, атыспақ бар. Оқу
оңайланды. Жығылған ... ... ... ... ... ... бұл ... атысу, оку — іс есімдерін көрсететін етістіктен шыққан зат ... ... ... дегенде, күреске тоймайтын жығылған мал я ... адам ... ... ... болған соң «жығылған» деген сөздің бастауыш
болып ... - ... ... ... орнында тұрғандықтан. Жеңілдік
үшін «адам» айтылмаған, бірақ ... ... - ... Мысала алынған: Әрі алыстатады, бері жақындатады,
шапшаң асықтырады, ... ... ... үшін ... ... ... ... айтылар еді: Әрі деу алыстатады, бері деу ... деу ... ... деу ... ... ... сөз бәрінде де
айтылмаған. «Деу»— етістіктен шыққан зат есім. ... ... ... ... ... одағай — бәрі де осы ретпен болып
тұр.
Сөйтіп, түбін қазып қарастырып ... ... ... — зат ... сөз ... зат ... ... немесе аркасында ғана бастауыш
бола алады.
БАЯНДАУЫШ
Баяндауыш болатын сөз таптары.
Әуелі баяндауыш ... ... ... Қой ... Ит ... ... Бұл ... ішінде баяндауыш болатын қай сөз екенін әуелі
ішкі ... ... ... ... ... ... қандай
сөздер?—Жоғарыда айтуымыз бойынша, баяндауыш болатын сөз бастауыш атаған
нәрсенің не сыр-сипатын, не ... не ... не ... көрсету керек.
Олай болса, алынған. сөйлемдердің ішіндегі бастауышты ... ... сон, ... атаған нәрсенін, не сыр-сипатын, не амалын, не жайын, не болмысын
көрсететін сөзді табу керек.
1-інші ... Қой ... Не ... - қой. ... қой деген сөз
болып шықты. Үрікті деген сөз қойдың не істегенін амалын көрсетіп тұр.
2-інші сөйлем: Ит үрді. Ит ... ... ит ... сөз ... Үрді ... сөз иттің не істегенін — амалын көрсетіп тұр.
3-інші сөйлем: Адам айқайлады. Кім айқайлады?— ... ... ... сөз ... ... Айқайлады деген сөз адамның не істегенін —амалын
көрсетіп түр. Сүйтіп, бұл сөйлемдердің ішінде бастауыш ... ... ... үрікті, үрді, айқайлады деген сөздер болып шықты ... ... ... ... ішкі белгісі осы ... ... бұл ... ... болуға тиіс.
Енді тыскы белгісімен тауып көрейік. Баяндауыштың тысқы белгісі —«не
етпек?», «не қылмақ?», «кәйтпек?>>, «не ... ... ... ... я ... «қайсы?» негізді сұрауларға жауап беру.
Сондықтан бұл негізді сұраулар баяндауыш сұраулары деп аталады.
Алынған сөйлемдер ішінде қай сөз баяндауыш ... ... ... ... ... Қой ... не етті?—үрікті.
2-інші сөйлем: Ит үрді.
Ит қартті?— үрді.
3-інші сөйлем: Адам айқайлады. Адам не ... ... «не ... ... баяндауыш сұрауларына жауап беріп тұрған тағы сол үрікті,
үрді, ... ... ... ... тұр. ... ... белгісі бірдей келген
соң, баяндауыш болып тұрған осы ...... ... ... ...... ... есімше мен кө.семше түрлері де баяндауыш
болады. Етістік есімше түрінде қосар күйінде ғана баяндауыш болады. Екеуіне
де ... ... ... дара ... ... болатынына мысалдар.
1)Мен сөйлеушімін, сен тыңдаушысын. Мұнда сөйлеушімін, «тыңдаушысын»
деген ... ... ... баяндап тұр (бұл — баяндауыштың
ішкі белгісі).
Мен ... Сен ... (бұл ... ... белгісі).
2) Заман өзгерген, білім күшейген. ... ... ... ... ... мен «білім» жайын ... ... ... ... ... түр (бұл — ішкі ... Заман не еткен?—өзгерген. Білім не еткен? - күшейген. (Бұл
—тысқы белгілері).
3) ... ... ... ... ... ... ... беретіндігі мен
алатындығы сөйленіп тұр. (Бұл — ішкі ... ... не ... ... не ... алатын. (Бұл — тысқы белгілері).
Есімше мен көсемше ... ... ... ... ... Бала жылай берген.
Кім жылай берген?—бала (бастауыш). Бала не қылған?— жылай ... ... оқып ... оқып ... ... ... не қылған?— оқып жүрген
(баяндауыш).
Қосарлы баяндауыштар
Жоғарыда баяндауыш екі ... үш, ... бір сөз ... ... айтылған болса, «қосарлы» баяндауыш болады деп айтылды.
Жай баяндауыш жай етістікпен ... ... ... ... ... айтылғанда болады. Бірақ, етістік ... ... ... ... ... сөз таптары баяндаүыш болса, олар
етістік көмегімен ғана бола алады. Оларға көмек ... ... ... ... үртіс көріне болмай, көрінбей болатын да орындары бар.
Бірақ түбін қазып, қарастырып келгенде, баяндауыш болған жерде ... ... ... ... ... Етістік көмегі көріне болатын орындары мен
керінбей болатын орындарына мысал келтіріп қөрейік.
1. )Күн жаз болды; 2) Ет аз ... ... ... күн — ... жаз ...... Екінші
мысалда ет — бастауыш, аз болды — баяндауыш. Жйз болды, аз ... ... ... де ... ... айтылған. Екі сөзбен айтылған соң,
бұлар қосарлы баяндауыш болады. Қосарлы баяндауыш көмекші ... ... ... Бұл екі ... та, «жаз ... «а"з ... дегенде,
«болды» кемекші етістік екендігі көзге керініп тұр.
1) Ағаш көркі жапырақ, 2) Адам көркі ... ... ... ... — көркі, екінші мысалда да бастауыш — көркі. Баяндауыш бірінші
мысалда - жапырақ, екінші мысалда — ... ... ... ... ... ... баяндауыш болып
тұрған сияқты көрініп тұр. Шынында олай емес, мұнда да етістіктің жасырын
кемегі бар. Ол ... егер ... ... ... сөйлемдерді
қысқартпай толық түрінде ... ... ... Ағаш ... жапырақ
болады, Адам керкі шүберек болады десек, қысқартып айтқанда, ... ... ... - ... толықтырып айтқанда шыға келеді.
Етістік көмегімен баяндауыш болатын сөз таптары: 1) заі есім, 2) ... 3) сан ... 4) ... 5) етістік ... ... ... 1) ... ... құл ... 2) ... жүрісінен пұл болады.
3) Жұп негізі екі 4) Оспан осы. 5) Ол біздің қорғаушымыз. 6) От ... ... ... 1) ... — құл ... Құл — ... ... — көмекші
етіс-тік. 2) Баяндауыш пүл болады. Пұл—сын есім, ...... ... ... — екі. Екі — сан есім, ... ... ... ... ... көмегі бар (Жүп, негізі екі болады). 4) ... Осы — ... ... ... тұрған «болады».деген көмегі бар
(Оспан осы ... 5) ...... ... - ... Мұнда
да етістіктің көрінбей тұрған көмегі бар. (Ол біздің қорғау)
Жалаң сөйлем мен жайылма сөйлем
Бастауышы мен ... бар, екі ... ғана ... ... сөйлем деп
аталады. Бастауыш пен баяндауыш сөйлемнің ... ... ... ... Тұрлаусыз мүшелері де бар деп жоғарыда ... ... ... ... бар ... ... сөйлем деп аталады.
Сөйлеудің асыл мағанасы.— біреуге білдірейін деген ойын ... ...... ойын түгел түсіндіру. Ойын түсіндіру
үшін соған керек сөздерді алу қажет. Бір ... ойын ... үшін ... ... ойын ... үшін ... ... сөзді ойын пысықтау үшін
алады. Сондықтан сөйлемнің турлаусыз мүшелері: 1) анықтауыш мүше, ... ... 3) ... сөздер болып, үшке бөлінеді.
Анықтауыш
Анықтауыш деп сөйлем ішінде ... үшін ... ... ... ... «Қысқа жіп күрмеуге келмес» деген сөйлемді. Не
күрмеуге келмес?— жіп. Жіп не ... ... ... ... жіп —
бастауыш, күрмеуге келмес — баяндауыш. «Қысқа» деген сөз не болмақ? ... ... ... ... құр «жіп күрмеуге келмес» деп ғана қойсақ, кан-
дай жіп күрмеуге келмейтіні ... ... бәрі ... сияқты болып шығады. Күрмеуге келмейтін аты жіп болғанның ... ... ... ... ... сөз ... ... келмейтін қандай
жіп екені ашылып, анықталады. Сондықтан «қысқа» ... сөз ... ... ... сөз болады. Ондай сөз сөйлемнің «анықтауыш мүшесі» деп немесе
жеңілдік үшін ... ... деп ... Әлгі ... ... ... ... тысқы белгілері бар. Олары «қандай?», «не?»,
«неше?», ... ... «не ... «не ... деген сұрауларға
жауап беру. Бұл сұраулар анықтауыш сұраулары деп аталады.
Сөйлем ішінде анықтауыш қай сөз ... осы ... жана ... ... деп ... ... ... болмысын толықтыру үшін
айтылатын сөзді айтамыз. ... ... ... ... ... болмысын
айтатын сөз көбіне ... ... ... соң, толықтауыш
көбінесе баяндауышты толықтау үшін айтылатын ... ... ... үшін ... ... құс ... ... сөйлемді. Кім атты? -
мерген. Мерген не қылды? – ... Не ... – құс. ... ... ... бастауыш, «атты» деген сөз баяндауыш.
«Құс» деген сөз не болмақшы? Мұның не болатынын білу үшін «құс» деген
сөз неге ... ... ашу ... ... неменеге керек болғаннан
айтылып тұрғанын білу керек. Оны білу үшін «құс» деген сөзді ... ... қоя ... ... ... Айтпағанда келетін кемшілік бар ма екен?
Жана кандай екен? Құс ... ... ... ... деп ғана ... ... ғана білеміз, нені атқанын білмейміз. ... ... ... ... ғана ... ол амалын неге ... ... ... нені ... белгісіз болып, сөйлемнің жетпей
тұрған жері бар: амал неге ... ... түр, ... ... Сол ... ... еөз ... «құс атты» дегенде
мерген амалы неге ... ... ... ... ... ... ... деген сөзге келіп тұрған ... ... ... ... «Атты» деген сөзге келіп тұрған кемші-, лік жоғалып, мұның
толыққаны. баяндауыш ... ... ... Сүйтіп, «құс» деген «атты»
деген баяндауышты толықтаушы сөз болып шықты. Жоғарыда ондай ... үшін ... сөз ... ... дедік. Бұл — ішкі белгісі.
Мұнан басқа ... ... ... бар. Ол ... ... ... ... беру. Толықтауыш сұраулары мынау: ... ... ... ... ... «неде?», «кімнен?», «неден?»-,
«не қылуға?», «не етуге?», жана да ... ... ... ... ... ... ... және басқа жалғаулықтар қосылу мүмкін.
Сөйлем ішінде толықтауышты осы сұраулармен, жоғарыда айтылған ішкі
белгісімен табамыз.
Әуелі — толықтауыш болады зат есім ... жана ... ... Мысалы: 1) Әкесі бала-сына кітап сатып алды. 2) Асан
Үсенмен ақылдасты. 1) Кім ... ... ... ... ... не ... ... Не сатып алды?— кітап. Кімге ... ... ... 2) ... Асан не ... ... ... ақылдас-ты?— Үсенмен.
1-інші мысалда—«кітап», «баласына» деген сөзДер «сатып алды» деген
баяндауышты толықтап тұр. Жана ... ... ... ... сурауларына
жауап беріп тұр.
2-інші мысалда «Үсенмен» деген сөз «ақылдасты» деген ... тұр жана ... ... ... ... ... беріп түр.
Сондықтан «кітап», «баласына» .«Үсенмен» деген ... ... ... ... ... ... ... - зат есім (бірінші сөз
жалғаулықпен тұр). Жалғаусыз жана жалғаулықсыз ... тура ... ... ... сын ... ... күйінде.
Мысалы: Күштіден істі озды? Кім озды?—істі. Істі не ... ... ... ... ... сөз «озды» деген ... тұр жана ... ... толықтауыш сұрауына жауап беріп тұр.
Сондықтан «күштіден» толықтауыш болады. «Күштіден»—сын есім ... - ... ... сан ... ... ... ... Бала
төртпен бесті қоса алмады. Кім қоса алмады?— бала. Бала не ... Нені қоса ... ... ... қоса ... ... «төртпен» деген сөздер «қоса алмады» деген баяндауышты ... Жана ... ... ... ... ... жауап беріп түр.
Сондықтан бұлар толықтауыш болады. «Бесті», «төртпен» деген сөздер, ... ... жана ... ... ... - ... ... есімдік. Мысальг. 1) Бізде азық жоқ; 2)
Сізде жазық жоқ. 1) Не жоқ?—азық. Азық не-шік?—жоқ. Кімде ... ... ... Нешік?— жоқ. Кімде жоқ?— сізде. Мұнда «бізде», «сізде» деген
сөздер «жоқ» деген баяндауышты ... тұр жана ... ... толықтауыш
сұрауына жауап беріп тұр. Сондықтан бұлар ... ... ... ... ... ... ... күйінде).
Бесінші — толықтауыш болатын ... ... ... ... ... ... түрі мен ... түрінде. 1) Мысалы: Күресуге
дәрмен жоқ. Не жоқ?—дәрмен. Дәрмен нешік?— жоқ. Неменеге жоқ?— ... ... ... жүру үшін ... Кім ... Жұмаш не
қылды?—қайғырмады. Немене үшін қайғырмады?—жүру үшін. 3) ... ... ... Кім ... ... не ... ... 4) Мысалы: Жаман сыйлағанды білмес. Кім ... не ... Нені ... - ... ... мысалда
«күресуге» деген сөз «жоқ» деген баяндауышты толықтап тұр, 2-інші мысалда
«жүру үшін» деген сөз «қайғырмады» ... ... ... тұр. ... ... ... сөз ... деген баяндауышты толықтап тұр. 4-
інші мысалда «сыйлағанды» деген сөз «білмес» деген ... ... Жана да бұл ... ... ... «қорушыны», «сыйлағанды» деген
сөздер «неменеге?», ... ... ... ... ... толықтауыш
сұрауларына жауап беріп тұр. Сондықтан бұлар" толықтауыш ... ... ... етістіктің есімге айналған түрлері, «қорушыны»,
«сыйлағанды» есімшенің осы шактық, еткен шақтык түрлері).
Алтыншы—толықтауыш болатын үстеу. ... ... -ден ... ... Не көп ... «Міні» не етеді?—көп айтылады. «Міні»
неден көп айтылады?—«әні»-ден. Мұнда «әні»-ден деген «көп айтылады» деген
баяндауышты ... тұр жана ... ... толықтауыш сұрауына жауап
беріп тұр.
1) ... ... көп ... Не көп жұмсалады?—« «тағы»
(бастауыш). «Тағы» не ... - көп ... ... ... ... (толықтауыш). Мысалы: Әше, тағы — үстеулер.
2) Мен «дейін»-нен «шейін»-ді көп айтамын. Кім «дейін»-нен «шейін»-ді
көп айтады?—мен (бастауыш). Мен не ... ... ... Мен
нені көп айтамын?— «шейін»-ді (толықтауыш). Мен ... ... ... - ... ... «Дейін», шейін»—жалғаулықтар.
3) «Ой, аллаңнан» ... ... Не ... ... ... ... ... неден тыныш?—«ой, аллаңнан»
(толықтауыш). «Ой, алла!»— одағай.
4) ... ... адам ... Кім ... адам ... не қылмайды?—байымайды (баян-дауыш). Адам неден байымайды?—«бай
бол» дегеннен ... «Бай бол» ... - ... ... ... ... деп амал ... үшін айтылатын сөздерді
айтамыз. Сөйлем ішінде нәрсенің амалын көрсететін сөз — ... ... ... ... пысықтайтын сөздер болып шығады.
Бұлар баяндауышты қалай пысықтайды? Әуелі баяндауыш көрсетіп тұрған ... ... ... ... ... ... сйшын сыйқьш айтып, төртінші,
себебін айтып, бесінші, мақсатын айтып ... ... ... өзі бес топқа бөлінеді. Жана да әр тобы өзінің пысықтау ... ... ... мекен пысықтауыш, сын пысықтауыш, ... ... ... деп ... ... ... ... себебін, мақсатын көрсету бұл пысықтауыш ... ... ... басқа тысқы белгілері де бар. Әр пысықтауыш ... ... ... беретін сұраулары бар. Олар тысқы белгісі болады. Қай
пысықтауыш екенін ... ... ... ... аламыз.
Мезгіл пысықтауыш
Мезгіл пысықтауыш амалдың мезгілін көрсететін сөз болғандықтан,
«қашан?», «қай ... ... ... ... ... ... сөз таптары:
Әуелі – мезгіл пысықтауыш болатын мезгілдік үстеу. ... ... ... Не ... Қар не ...... Қашан жауды? – мана.
Екінші - мезгіл ... ... ... ... ... ... ... Ертең боран болар. Не болар?— боран. Боран не ... ... ... ертең.
Үшінші — мезгіл пысықтауыш болатын мезгілдік үстеуінің орнына айтылған
зат есім.
Мысалы: Қатшы күні бойы ... Кім ... ... ... ... уақыт жазды?—күні бойы.
Тертінші — мезгіл пысықтауыш болатын. Зат есім жана да сан есіммен
қосылып екеуі.
Мысалы: Оқу он ... ... Не ... - оқу. Оқу не ... Қай ... ... он ... мысалда—«мана», 2-інші мысалда—«ертең», 3-інші мысалда
—«күні ... ... ... ... ... деген сөздер болған
амалдың мезгілін көрсетіп тұр. Жана ... ... ... ... ... мезгіл пысықтауыштың сұрауларына жауап беріп тұр.
Сондықтан бұл ... ... ... болады.
«Мана — мезгілдік үстеу, «ертең»—мезгілдік үстеуіне ... зат ... ... ... үстеу орнына айтылған зат есім, «он сағатта»
дегеннің — оны сан есім, сағаты —зат ... ... ... ... ... көрсететін сөз болғандықтан,
«қайда?», «қайдан?», «қалай?» деген сұрауларға жауап береді.
Мекен ... ... сөз ...... ... болатын мекендік үстеу.
1) Мысал: Атты арман бара жатыр. Кім бара жатыр?— атты. Атты ... ... ... бара ... арман.
Екінші — мекен пысықтауыш болатын мекендік үстеуге айналған зат есім.
2) Мысал: Тыста тықыр естілді. Не естілді?—тықыр. Тықыр не ... ... ... ...... пысықтауыш болатын зат есім өз қалпында. ... ... ... Кім ... ... ... не қылды?— кетті. Қайда кетті?—
қалаға.
Төртінші — мекен пысықтауыш болаіын мекен үстеуіне айналған есімдік.
Мысалы: Мұқан мұнда келді. Кім ... ... не ... келді. Қайда
келді?— мұнда.
Бесінші — мекен пысықтауыш ... ... ... ... ... ... осынан аттанды. Кім аттанды?—Оспан. Оспан ... ... ...... пысықтауыш болатын үстеуге айналған зат есім.
Жетінші — зат есім мен үстеуге айналған көсемше ... ... ... ... елге ... бұрылды. Кім бұрылды?—қалашы. Қалашы не
қылды? - ... ... ... ... бурылды?— елге қарай.
1-інші мысалда—«арман», 2-інші мысалда ... ... ... 4-інші мысалда —«мұнда», 5-інші ... ... ... ... ... ...... қарай» деген сөздердің бәрі амал
орнын көрсетіп тұр жана «қайда?», «қайдан?», «қалай қарай?» (қайда) деген
мекен ... ... ... беріп тұр. Сондықтан бұл сөздер
мекен пысықтауыш болады.
«Арман»— мекендік үстеу, «тыста»— мекендік үстеуіне айналған зат есім,
«қалаға» зат ... ... ... ... ... ... «тысқа»—
үстеуге айналған зат есім, «елге қарай», «елі»—зат ... ... ... пысықтауыш
Сын пысықтауыш амалдың сынын көрсететін сөз болғандықтан, «қалай?»,
«қалайша?», «қайтып?» деген сұрауларға жауап береді.
Сын пысықтауыш ... сөз ... - сын ... болатын сынаулық үстеулер.
Мысалы: Тазы түлкіге. әрең жетті. Кім жетті?—тазы. Тазы ... ... ... ... жетті?— әрең.
Екінші — сын пысықтауыш болатын үстеу орнына айтылған зат есім.
Мысалы: Құс ұшар жүйесімен аспандағы. Не ұшар?—құс. Құс не ... ... ... ... ... - сын ... ... үегеуге айналған зат есім. Мысалы:
Бала шалқасынан құлады. Кім құлады?— бала. Бала не етті?— ... ... ... — сын ... болатын үстеу орнына айтылған зат есім.
Мысалы: Әскер жаяу жүрді. Кім жүрді? - әскер. ... не ... ... - сын, пысықтауыш болатын үстеуге айналған ... ... олай ... Кім ойламады?— Омар. Омар не, қылды?—ойламады. Қалай
ойламады?—олай.
Алтыншы — сын пысықтауыш болатын сан ... ... ... ... санады. Кім санады?— балшы. Балшы,
не қылды?—санады. Нені санады?—ноқатын. ... ... ... — сын ... болады көсемше жанды. Қалай жанды?— саулап.
1-інші мысалда—«әрең», ... ... ... 4-інші мысалда —«жаяу», 5-інші мысалда—«олай», ... ... ... ... ... сөздер амалдың сынын
көрсетіп тұр жана да «қалай?» деген сын пысықтауышының сұрауына жауап беріп
тұр. Сондықтан бұл ... сын ... ... - ... ... ... ... айтылған сын есім,
«олай»— үстеуге айналған есімдік, «төрт-төрттен» - сан есім, «саулап»—
көсемше.
Себеп пысықтауыш
Себеп ... ... ... ... сөз болғандықтан,
«неден?», «неге?», «неліктен?», «не себептен?» деген сұрауларға ... ... ... ... зат ... ... Атасы аштан еліпті.
Кім өліпті?—атасы. Атасы не қылыпты?— ... ... ... ... — себеп пысықтауыш болады есімше. Мысалы: Бала ұялғанынан
қызарды. Кім қызарды?— бала. Бала не ... ... Не ...... ... ... үстеуге айналған есімдік.
Мысалы: Сондықтан от ... Не ... От не ... ... ... ... ... - «аштан», 2-інші мысалда—«ұялғанынан», 3-інші мысалда
—«сондықтан» деген сөздер амалдың ... ... тұр жана да ... себептен?», неліктен?», деген себеп пысықтауышынын, сұрауларына ... түр. ... бұл ... ... пысықтауыш болады.
«Аштан» - зат хесім, ... ... ... ... ... пысықтауыш амалдың мақсатын көрсететін сөз болған соң,
«неге?», «не үшін?» деген сұрауларға ... ... ... ... сөз ...... пысықтауыш болатын етістік.
Мысалы: Жұрт өлең тыңдауға жиылды. Кдм жиылды?— ... ... Не ... ... — мақсат пысықтауыш болатын етістіктен есімге айналған жана да
«үшін» жалғаулық қосылған сөздер.
Мысалы: ... қыз ... үшін ... Кім ... ... ... үшін? - қыз.
Үшінші — мақсат пысықтауыш болатын зат есім. Мысалы: ... ... ... Кім ... ... ... не қылыпты?—барыпты. Кімге
барыпты?—танысына. Неге барыпты?— Қонаққа.
1-інші мысалда—«тындауға», 2-інші ... ... ... деген сөздер амалдын, мақсатын көрсетіп тұр жана
«неге?», «не үшін?» ... ... ... ... тұр. ... бұл ... пысықтауыш болады.
«Тыңдауға»— етістік, «таңдау»— есімге айналған етістік, ... ... ... ... ... ... сөйлем маңайында жүретін
бұратана сөздер болады. Ол бүратана ... екі ... Бір түрі — ... ... ... қыстырыла айтылатын сөздер. Бұлар қыстырма сөз ... ... ... ... ... ... сөздерімен үйлеспейді,
байласпайды. Алып тастағанда орны ойсырай қоймайды.
Екінші түрі сөз бетін біреуге ... ... ... айтылатын сөз.
Бұлар қаратпа сөз деп аталады. Бұлар да сөйлем ішіндегі басқа сөздермен
үйлеспейді, байласпайды.
Қыстырма сөз.
Ауру, әрине, ... ... ... ... ... жаман емеспіз. Бұл
сөйлемдерге қыстырылып айтылып тұрған қыстырма сөздер «әрине» мен ... ... ... ... сөздермен үйлесіп, байласып тұрған жоқ, құр
қыстырылып тұр. Оны алып тастағанда, сөйлемге келе ... ... ... «Ауру жақсы нәрсе ембс» десек немесе «әзір жаман емеспіз» десек,
«әрине» мен «шүкір» деген сөздердің орны үңірейіп ... ... ... ... ... айтамын, келінім, сен тыңда! Сөз тыңдаңыз, элеумет! Әй, ... ... ... ... Оңға баста... Мұнда қаратпа сөз ... ... ... ... ... ... сөз беті ... айтылып түр.
А. Байтұрсынов сөйлемнің түрлерін былайша топтастырады.
Жалпы түрлері
1.Болымды сөйлем
Не жайынан да болса болдыра, бар қыла сөйлеген ... ... деп ... Еділ бойы ... бар, тоғай толған ноғай бар. Бурыл артта
бұғау бар, оны да ... егеу бар. Сом ... ... бар, ... алла
бар.
2. Болымсыз сөйлем
Не жайынан да болса, болдырмай, жоқ қыла сөйлеген ... ... ... жер ... ... от отынға тоймайды, кісі ойға тоймайды.
Жалғыз ағаш үй болмас, жалғыз ... би ... Тез ... қисық ағаш
жатпас. Байлық мұрат емес, жоқтық ұят емес.
3. Толымды сөйлем.
Тұрлаусыз мүшелері бар сөйлем толымды ... ... ... ... ... жанбас. Берген алар, екке орар. Жер таусыз
болмайды, ел даусыз ... Көп ... ... ... ... ... ... біреуі немесе екеуі де жоқ болса, сөйлем ... ... ит ... ... ер туған жеріне. Барымен базар, жоқты қайдан
табар Ақыл ... ... тай, ... , ... ... ... басыңа. Асың-
асың, асыңа береке берсін басыңа.
5. Жалаң сөйлем.
Тұрлаулы мүшелері ғана бар сөйлем жалаң ... ... Ет ... ... Көп ... ... батыады. Үлкен бастар, кіші қостар. Өлген
келмес, өшкен жанбас. Ал тепті, қасқыр қапты. Аз азар, тон тозар. Отын ... ... ... ... ... ... ... мүшелері де бар сөйлем жайылма
деліп аталады.
Мысал: Ақыл жастан шығады, асыл тастан шығады. Қоянды қамыс ... ... ... Сай ... ... бай байға құяды. ... ... ... ... ... ... толық бірді жығады, білімі толық
мыңды жығады. Екі қатын алғанның жауы үйінде.
М. ... Т. ... ... ... тілі синтаксис» деген
еңбегінде жай ... ... ... ... Бұл ... ... ... жақты сөйлем, жақсыз сөйлем, толымды сөйлем, толымсыз
сөйлем, атаулы сөйлем деп бөледі.
А. Байтұрсынов ... ... ... ... төрт ... болады
деген: Сұраулы сөйлем, лепті сөйлем, тірлекті сөйлем, жай сөйлем.
Сұраулы сөйлем
Сұраулы ... ... ... ... ... ... аталады.
Мысалы: сен тамақ іштің бе? Үйде кім бар? Соншама бұл бұйдайдың ... пе? ... неге ... ... Мүмкін бе ылайлауға осы арада?
Бөшкенің қайсысының пұлы қымбат?
Сұрау сөйлемдерінің соңынан сұрау белгісі (?) ... ... ... ... ... адам ... ... жайымен сөйлегенде,
мәселен, жан ауырғанда, не ... ... , ... есіркегенде, күйінгенде, сүйінгенде, ... ... ... ... айтылғанда жай айтылмай, лепті үнмен айтылады.
Сондықтан лепті сөйлем деп аталады.
Мысалы: Уф, алла! Бітті қаным! ... ... Ей ... ... ... ... ... сөйлем
Нәрсенің болғанын, істің істелгенін көңіл тілеген орында айтылатын
сөйлем ... ... деп ... ... оқуға бар, жатпа ... Ал, ... ... енді сақтан! Жолама сол жақтағы өзенге аққан. ... қал, ... ... жазғай еді, қақ тағалам! Қолда, өңшең әруақ! Қош, сау бол,
Қарқаралы, жуылмаған. ... бер ... ... ... ... ... ... бөпем, жылама! Тілің тарт!
Көрінбей жоғал шапшаң, көзіме енді! Әманда сақтан. Айғырсып момындарға
ақыр, інім. Ашып айт, ... ... еш ... Не болар. Айтшы бақсым
құдай сүйген. Достарым осындай бір іс етелік. ... бір ... ... Айт ... ... ... ... Келіңдер, боз балалар, атты
алыңдар!
Көңіл тілегі түрлі айтылады: 1) бұйрық түрде, 2) өтініш түрде, 3) ... ... 4) жай ... ... түрде.
Жай сөйлем
Сұраусыз, лепсіз, тілексіз айтылған сөйлемдердің бәрі жай сөйлем деліп
аталады.
Мысал: Ат ерінді келеді, ер мурынды ... Өзің ... ... елде ... бар. Жана ... ... қара тамыр Дадан бар. Еріп
жүрген соңында ... - ... адам бар. ... ... ... бар. ... ілуге алты еннен қылған дорба бар.
Құрылуынша асырылатын ... ... екі ... ... ... Бірі — ... бірі —
тысқы. Ішкі жақындық — мағана жүзіндегі ... ... ... ... ... жоқ ... іргелес деліп, мағана
жақындығынан басқа қисын жақындығы бар сөйлемдер құрмалас ... ... ... сөйлемдер.
1) Күн ашық. Тоғайлар шат. Ың-жың орман.
2) Күн кеш ... Ат ... ел ... ... ... ... Біссіміллә безгелдек! Бұлай жатсын дуадақ! Сыбағама қоңыр қаз. ... ... Екі ... бір ... ... ... екең ... мысалға алынған сөйлемдер арасында жақсы күннің жайын сөйлеген
ой ... ғана ... бар. ... ... алынған сөйлемдер арасында
кеш уақытта болған ... ... ... ой ... ғана ... бар. 3-
інші мысалға алынған сөйлемдер арасында үлес кіретін сөйлеген ой іргесінің
ғана біргелігі бар.
Сүйтіп, үш ... ... ... ... тек ой ... ... болмаса, бастарын қосып тұрған басқа еш нәрсе жоқ. ... ... да ... ... ... ... айтылады.
Жазғанда арала-рына үлкен тыныс белгісі (.) қойылады. Іргелері жақын болса,
ортаншы тыныс белгісі (;) қойылады.
2) Құрмалас сөйлемдер
Сөйлемдердің құрмаласуы екі ... 1) ... ... 2) ... Сыйыса күрмаласса, сөйлем сыйысулы құрмалас деліп, қиыса
құрмаласса, сөйледо ... ... ... аталады.
1) Қарабай мен Сарыбай аңға шықты.
2) Екі дос ... ... ... ... алды ... ... ... ойда, қырда, орман-тауда сау ... жан ... ... ... ... ... ... сыйысып құрмаласқаннан болған
сөйлемдер. Мәселен, 1-інші сөйлем екі ... ... ... ... ... тұрғандағы түрлері мынау: Қарабай аңға шықты. Сарыбай аңға
шықты. ... еді ... ... ... ... ... сыйыстырып қосып, бір-ақ
айтқан. 2-інші сөйлем де екі ... ... ... болған.
Қосылмағандағысы мынау: Екі дос бірін-бірі сүйді. Екі дос ... ... ... екі сөйлем сыйысып, қосылғаннан' болған. ... ... алды ... ... алды араздықты. 4-інші сөйлем. I төрт
сөйлемнің сыйысып, қосылғанынан болған. Қосылмағандағысы ... ... ... жан ... бұл індеттен.
Ойда сау қалған жан болмады бұл міндеттен. ... сау ... жан ... ... ... - ... сау ... жан болмады бұл індеттен.
Сыйысулы сөйлемдердің белгісі — бірнеше мүшелері бір ... ... ... сөйлемде екі мүшесі бір еңкей: ... ... ... ... ... де екі ... бір ... сүйді, қүшты —екеуі де
баяндауыш. 3-інші сөйлемде де екі мүшесі бір ... ... ... ... де ... 4-інілі сөйлемде төрт мүшесі бір өңкей: далада, ойда,
қырда, орман - тауда — төртеуі де мекен пысықтауыш. Сыйысулы ... ... ... ... кіші ... (,) ... «жана», «жана да» деген сөздер араларында тұрған шақта ғана
кіші тыныс қойылмайды.
Сыйысулы құрмалас екі түрлі айтылады: 1) ... ... 2) ... ... ... бүгін ерте түрдым, жуындым, киіндім, шай іштім, сабаққа бардым.
Ықшам ... ... ерте ... ... ... шай ... сабақа бардым.
Қиысулы құрмалас
Қиысулы құрмаласқа келсек, бұлар біріне-бірі теқ болып та, бірінен-
бірі кем болып та ... ... ... сөйлемдер тең болса,
салалас құрмалас деп ... Тең ... ... – бірі кем ... онда қиысулы құрмалас сабақтас деп аталады.
а) Салалас сөйлем
Салалас құрмаластьщ қиысуы 5 түрлі болады: 1) ... 2) ... ... 4) сұйылыңқы, 5) қойылыңқы.
Егерде бірнеше сөйлемнің қиысуы бірыңғай, бір ... ... ... ... ... ... бастар, кіші қостар» немесе «Ел де жатты, ай
да батты».
Егерде алдыңғы ... ... ... ... ... ... қиысса,
қайырыңқы қиысулы болады. Мәселен, «Қылыш жарасы бітер, сөз ... ... «Мен ... сен үйде ... үшты ... ... ... жерде айырыңқы қиысу болады.
Мәселен, «Не сен ... не мен ... Не ... «Не атың ... не ... ... ... нығыз айтылған сейлбмді басқа сөйлемдер баяндап түрса,
ол ... ... ... ... ... түбі сары ... сарғайған жетер
мүратка, асыққан калар ұятқа» не болмаса ... ... ... ... ... ... атаңнан қалған құл емес».
Егерде алдыңғы сөйлемдерді кейінгі сөйлем қорытып айтса, ... ... ... «Не өгіз ... не арба ... бірі ... «Мал да ... жан да керек, білім де керек — бәрі де ... ... «Көк ... ... ... — бәрі ... ... аралары әуелі кіші тыныс — теріс үтірмен
айырылады. Екінші ортаншы тыныс — ... ... ... Сұйылыңқы,
қойылыңқы жалғасу бар жерде қойылтушы сөйлемнің алдына үзын сызық (—)
қойылады. Сұйылтушы сөйлемнің ... қос ... (:) ... Сабақтас сөйлем
Сабақтас сөйлемнің белгісі.— бірнеше сөйлемнің бірігіп, біріне-бірі
сабақталып, ... ... ... са-бақталып біріккенде, бірі
басыңқы болып, екіншісі бағыныңқы бо'лып бірігеді.
Басыңқы сөйлем
Басыңқы сөйлемнің бағыныңқы ... гөрі ... ... молырақ.
Басыңқы сөйлемді өз алдына оңаша алып айтқанда да, ... ... ... ... біткен болып тұрады.
Мәселен, «Қалыққа ... ... ... ... Мұнда басыңқы
сөйлем «қазанын, болсын» деген сөй-дем «қазанын, ... ... ... ... ... ... «Қалыққа жағайын десең» деген
сөйлемді алсақ, мұнда айтылатын ой ... ... ... ... ... ... Мұндай сөйлемдер екінші сөйлемге сүйеніп ғана ... ... ... сөйлем — бітпегең шала сөйлем. Басыңқы сөйлем болмаса, толық
мағана оньщ өзінен шықпайды. ... ... ... ... ... қосшы есебіндегі сөйлем. Басыңқы сөйлемнін, қай ... ... ... сол ... атымен аталып, сол мүшенің сұрауына ... ... алып ... ... ... ... не қылсаң, алдыңа сол келер». Мұнда басыңқы сөйлем—«алдыңа сол
келер». Еңді қарайық: бағыныңқы сөйлем - басыңқы сөйлемнің қай ... ... Оны білу ... ... ... ... ... саламыз. Алдыңа
не келер?—атаңа не қылсаң, (сол). Сол — басыңқы сөйлемнің бастауыш мүшесі.
«Атаңа не ... ... ... ... ... шылауында болып, мұрың
кемтігін толтырып тұр, жана «не?» деген бастауыш ... ... ... ... бұл ... сөйлем бастауыш бағыныңқысы болады.
Бағыныңкы сөйлемнің белгісі — бітпеген шалалығы.
б) Анықтауыш бағыныңқы сөйлем
«Кімнің жерін жерлесең, ... ... ... ... ... ... ... жырларсын», бағыныңқы сөйлем—«кімнің жерін жерлесең». ... ... ... ... қай ... шылауында екендігін
білейік. Оны білу үшін, басыңқы ... ... ... ... ... ... кімнің жерін жерлесең, (соның). «Соның»—
басьвдқы ... ... ... ... ... ... деген
бағыныңқы сөйлем мұның ... ... ... ... тұр жана
«кімнің?» деген анықтауыш сұраудна жауап беріп түр. Сондықтан бұл ... ... ... ... ... ... «кімнің?» емес, онан басқа да сұраулары бар.
Мәселен, «қандай?», ... ... Бұл ... да ... ... ... ... олар да анықтауыш бағыныңқысы болады.
Толықтауыш бағыныңқы сөйлем
«Ұяда не көрсең, ұшқанда соны аларсың». Мұнда басыңқы сөйлем —«ұшқанда
соны ... ... ... ... ... қай ... шылауында
тұрғанын білейік. Оны білу үшін, Мұнда да басыңқы сөйлемді алып, сол арқылы
сұрау саламыз. Ұшқанда нені ... - ... не ... ... ... ... мүшесі. «Ұяда не көрсең» деген бағыныңқы сөйлем
мұның шылауында тұр жана «нені?» ... ... ... жауап беріп
тұр. Сондықтан бұл бағыныңқы сөйлем толықтауыш бағыныңқысы болады.
Толықтауыш ... ... ... ... ... сұраулары да толып жатыр.
Мәселен, «кімді?», «кімге?», «неге?», «кіммен?», «немен?» тағы басқалары.
Солай болған соң, жалғыз «нені?» ... ... ғана ... ... ... да ... берген бағыныңқы сөйлемдер ... ... 1) Кім ... ... ... соған жолдас. Жоқтық кімге жолдас?-
кім жалқау болса, (соған). 2) Кіммен ауылдас ... ... ... ... ... ... осы ... хағы басқалары да.
Мезгіл пысықтауышының бағыныңқысы.
Қашан жер отаяды м,ал сонда сүтейеді. ... ... ... - ... ... ... ... жер отаядьг». Бұл бағыныңқы сөйлем
басыңқы сөйлемнін, кай мүшесінің шылауында тұрғанын ... Оны білу ... ... ... ... салу ... ... сүтейеді?— Қашан жер отаяды (сонда); «Сонда»-— басыңқы
сөйлем мұның шылауында тұр жана ... ... ... пысықтауышының
сұрауына жауап беріп тұр. Сондықтан бұл ... ... ... бағыныңқысы болады.
Мезгіл пысықтауышыгіың сұрауы жалғыз «қашан?» емес, «қашанға ... ... ... да бар. Солай болған соң, бұл сұрауларға да
жауап беруші бағыныңқы сөйлемдер мезгіл бағыныңқысы болады.
Мысал: 1) ... ... ... ... соған дейін отырамын. Қашанға
дейін отырамын?— қашанға дейін ұйқым келмесе, (соған ... ... өзім жүре ...... бері ... өні кіре ... ... өңі кіре бастады? – қашаннан өзім жүре бастадым,
(сонан бері). Солай тағы ... ... ... ... ... береке сонда болады. Мұнда ... ... ... ... ... ... —«егін: қайда болса». Бұл
бағыныңқы сөйлем басьщқы сөйлемнің қай мүшесініқ ... ... Оны білу ... басыңқы сөйлем арқылы сұрау саламыз. Береке
кайда болады?— егін қайда болса, (сонда). «Сонда»—басыққы ... ... ... ... .болса» деген бағыныңқы сөйлем мұның шылауында
тұр жана «қайда?» деген мекен ... ... ... ... ... бұл ... ... мекен пысықтауышының, бағыныңқысы болады.
Мекен пысықтаушының сұрауы жалғыз ... ... ... ... деген де сұраулары бар. Сондықтан бұл сұрауларға ... ... ... бәрі ... пысықтауышынын, бағыныңқысы болады.
Мысал: 1) Алдьвдғы арба қай жерден жүрсе, сонғы арба сол жерден жүреді.
Соңғы арба ... ... ... ... Қай ... ... (со жерден).
2) Жел қай жаққа қуса, қаңбақ солай қарай домалайды. ... ... ... қай жаққа қуса, (солай қарай). Басқалары тағы солай.
Сын пысықтауышының бағыныңқысы.
Қалай бақсаң, атын, солай жүрмек. Мұнда басыңқы ... ... ... ... сөйлемнің қай мүшесінің шылауында тұр? Оны білуге ... ... ... ... ... ... басыңқы сөйлемнің
сын пысықтауышы. «Қалай бақсаң» деген бағыныңқы ... ... тұр жана ... ... сын пысықтауышынын, сұрауына жауап беріп
тұр. Сондықтан бұл ... ... сын ... ... ... «қалай?»-дан басқа да сұраулары бар. ... ... жана ... Солай болған соң, жалғыз «қалай?»
сұрауға емес, сын пысьіқтауы-шыньщ ... ... да ... ... ... сын ... ... болады.
Мысал: 1) Қалайша үлгі пішілсе, солайша киім ... Қиім ... үлгі ... (солайша)
2) Қанша іс қыла білсе, сонша жұмыс өнбек. Жұмыс қанша өнбек?—Қанша
жұмыс қыла ... ... ... тағы ... көше алмайды, үйткені көлігі жоқ. Мұнда басыңқы сөйлем —«олар
көше ... ... ... ... ... ... Бұл ... сөйлем
қандай сұрауға жауап берер екен?
Олар неге кеше алмайды?—үйткені көлігі жоқ. Бұл ... ... ... сұрауға жауап беріп тұр. Бұл сұрау — себеп пысықтауышының
сұрауы. Сондықтан бұл себеп пысықтауышының бағыныңқысы болады.
Себеп ... ... ... да ... бар. ... ... «не себептен?». Бұл сұрауларға да жауап беруші
бағыныңқы ... ... ... ... болады.
Мысал: 1) Қар аз болған соң, су ... ... Су ... ... ... соң, ... Малы ... қдлған соң, ел сондықтан жүдеді. Ел неліктен
жүдеді?—малы жұтап қалған соң, ... Не ... мал ... сол себептен жұрт аш болды. Не себептен
жұрт аш ... не ... мал ... (сол ... ... ... пысықтауышының бағыныңқысы.
Орақшы шөп шабайьщ деп, тоғайға барды. Мұнда басыңқы сөйлем —«орақшы
тоғайға барды». Бағыныққы сөйлем —«шөп шабайын деп». Орақшы ... не ... ... деп. Бұл бағыныңқы сөйлем «Не үшін?» деген сұрауға жауап
беріп тұр. Ол «не үшін?» ... ...... ... сұрауы.
Сондықтан «шеп шабайын деп» деген бағыныңқы ... ... ... болады. Мақсат пысықтауышының сұрауы жалғыз «не үшін» емес,
«неге?» деген сұрауы ... ... бұл ... ... ... да жауап
беруші бағыныңқы сөйлем болса, о да мақсат ... ... 1) Өлең ... келіп, жұрт жиылды. Жұрт неге жиылды? - ... ... Бата ... болып, аксақал қолын ... ... ... ... ... ... «Неге?» деген сұрау себеп пысықтауышында да,
мақсат пысықтауышында да бар. ... ... соң, тек ... ... сұрау
бойынша себеп пысықтауышының немесе ... ... ... ... ... ... мағанасына қарау керек. Егерде бағыныңқы
сөйлем істің себебін айтып тұрса, себеп пысықтауышының бағыныңқысы ... ... ... айтып тұрса, мақсат пысықтаушының бағыныңқысы болады.
Мысал: 1) Қөшпекші больш, ауыл үй жықты. 2) Түйе жоқ, ... ... ... ... Ауыл неге үй ... - ... болып үйді кешу
мақсатпен, ... ... Ауыл неге кбше ... жоқ ... Бұл ... ... ... үйткені кеше алмаудың себебі — түйе жоқ
болғаны, яғни неге көше ... түйе жоқ ... ... ... узын ... қол ... Мұнда басыңқы сөйлем — «қол күймейді»,
бағыныңқы сөйлем —«көсеу ұзын болса». Қалай етсе (не ... ... ұзын ... қол күймеудің шарты — көсеу үзын ... ... ... бағынынкы сөйлеңдер шартты бағыиыңқы ... ... ... ... ... ... шарт ... шартты бағыныңқыны сұраумен емес, шарт барлығынан табамыз.
Мысалы: 1) «Тоқпағы зор ... киіз ... ... ... ... ... жерге кіруіне тоқпағы зор болу шарт ... ... зор ... ... зор ... ... сөйлем шартты бағыныңқы болады.
2) Берсең, аларсың. Мұнда алудың шарты беруде «сен ... ... да ... ... да бар күштерін аямай-ақ аслан жүк орнынан ... ... ... жүк орнынан қозғалмады». Бағыныңқы сөйлем —«тартса да
бар ... ... ... сөйлем «жүкті тартты» дейді, басыңқы
сөйлем «жүк қозғалмады» дейді. ... ... ... ... ... келіп
тұр. Сондықтан мұндай басыңқы сөйлемге ереуіл келетін ... ... ... ... ... Ереуіл бағыныңқының белгісі пәлен етсе де,
пәлен болса да деп ереуіл раймен айтылады.
Мысал: 1) Күні бойы қараса да, таба ... 2) Қыс ... ... да, ... ... ... бір сөйлемнің ішінде екінші сөйлем қыстырылып айтылады. Сондай
қыстырылып айтылған сөйлемді қыстырынды дейміз.
Мысал: 1) Бүгін, құдай біледі, жауын ... ... 2) ... ... ... емеспіз. 3) Осы жолы, асылық болмасын, алып келерміз-ақ.
1-інші мысалда «бүгін жауын болса керек» айтылып тұр.
2-інші ... ... ... ... ... сөййлемнің ішіне «аллаға
шүкір» деген сөйлем ... ... ... ... «осы жолы алып ... ... сөйлемнің ішіне
«асылық болмасын» деген сөйлем қыстырылып айтылып тұр.
Сондықтан «құдай біледі», ... ... ... ... ... ... ... Қыстырынды сөйлемдер қыстырушы сөйлемдерден
теріс үтірмен айырылады.
Келтірінді ... я ... ... я ... ... ... мақалды
немесе біреудің айтқан сөзін келтіре сөйлейді не жазады. Сондай келтіріп
айтқан не жазған мақалдар, болмаса біреудің ... ... ... ... 1) ... сөз: ... ... әлек» деген осындай әуре ... ... 2) Бір күні ... ... есек ... ... сөз ... келді. «Сыртыңнан сайрағыш деп жүрт мақтайды, тыңдайын, достым, біраз
сайра» деді. 1-інші ... ... ... ... ... ... ... мысалда келтірінді сөйлем—«сыртыңнан сайрағыш деп жұрт
мақтайды, тыңдайын, достым, біраз ... ... ... ... мақалды немесе біреудің айтқан сөзін айтушы не сол
айтылған ... ... ... не ... ... мазмұнын ғана
айтады.
Бірінші түрде айтылса, мақал не біреудің сөзі төл сөз деліп аталады.
«Екінші түрде айтылса, ... сөз ... ... 1) ... есек сөз ... ... ... «Мақтаулы ғой әнпаз
әрбір тұста, солардың бәрі - дағы әдемі әнге тар ... емес ... ... дегеннен бастап, «ұстаға» дейін бәрі есектің сөзі
өзгеріместен алынып айтылып тұр. ... бұл тел сөз ... ... ... ... ойды тақ – тұқ ... айтып, білдіретін орын да
болады. ойды ұзын айтып, орағытып ... ... орын да ... ... ой ... ... ... қайтатын түрі болады. сөйлеудің
сондай түрлері ... ... ... ... болу үшін ... алып
көрсетелік.
Мысал: 1) Байлыққа кім тұрғанда, Досан тұрған; Қасында Байжан сымам
қоса тұрған; ... он төрт мың қой ... ... ... ... Асан ... ... қылыш өтбейтін Мұсам тұрған, ... ... осы ... ... ... ... тұрған...» деп айтқан жерге келгенінше
ой дәуірлеген бетімен келеді. Онан әрі «сөйлейді»... дегеннен ... беті келе ... ... ... ... ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
АХМЕТ БАЙТҰРСЫНОВ (1873-1938)20 бет
Тілдік қатынас негіздері пәнінің мақсаты, міндеті зерттеу нысаны10 бет
XIX ғасыр тіл біліміндегі лингвистикалық мектептер мен бағыттар4 бет
XIX ғасырдағы тіл білімі21 бет
XVI-XVIII ғасыр лингвистикасы4 бет
Xx ғасыр лингвистикасындағы бағыттар мен мектептер15 бет
XІХ ғасыр тіл біліміндегі лингвистикалық мектептер мен бағыттар туралы6 бет
«Қазақ тіліндегі терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін лингвостатистикалық сөздер мен сөз тіркестері»29 бет
Аударма теориясы қалыптасуы мен дамуы.19 бет
Аударма өнері және көркемдік түсініктері20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь