Оқу-ағарту, ғылыми мекемелер мен өнер саласындағы мәдениетті қалыптастырудың алғышарттары

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..2.5

І.ТАРАУ. Мәдениет пен «мәдени революцияның» мәні мен мақсаты
1.1. Мәдени революцияның зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ...6.20
1.2. Ұлттық интеллигенция өкілдерінің мәдениет саласындағы қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .21.31

ІІ.тарау. Оқу.ағарту, ғылыми мекемелер мен өнер саласындағы мәдениетті қалыптастырудың алғышарттары
2.1. Оқу.ағарту саласындағы мәдениет қызметі ... ... ... ... ..32.39
2.2. Ғылым мен өнер саласындағы мәдениеттің дамуы ... ... 40.49

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...50.51

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... .52.54
Тәуелсіздікке қол жеткен, өз билігі өзіне тиген, империялық, тоталитарлық идеологияның догмаларынан босаған елімізде, жаңа жағдайда отаршылдық саясаттың нәтижесінде бұрмаланып келген ұлттық тарихтың беттерін қайтадан қарап, бұрын зерделеуге тиым салынып келген мәселелерге жаңа көзқарас тұрғысынан қарастыруға мүмкіндік туған кезең келді. Сол себепті, қазіргі заманда белгілі тарихи процестер мен құбылыстрға басқаша бағалар беріліп, зерттеулердің методологиялық негіздері өзгерген. Бұл заңды да. Өйткені, кеңес дәуірінде өмір сүрген тоталитарлық идеологияның өктемдік құрған жағдайында мәдениетіміздің тарихи, оның әртүрлі кезеңдерін шындық құрылысы тұрғысынан саралауға жол жоқ еді. Жазатынымыз да, айтатынымыз да белгі штамп, қағидалар: «бұрын мәдениеті дамыған ел», «социализм арқасында ғана мәдениеті гүлденген ел» болдық дегендерді құрғақ қайталау болды. Бұл жай ғана империялық өктемдіктен туған идеологиялық насихаттың жалаң қағидалары емес еді. Ең бастысы-мұндай тұжырымдар ғылымның күмән тудырмас ақиқаты ретінде ұрпақтар санасына сіңірілді. Сонау көне заманнан бастау алатын мәдениетіміздің тарихы шартты түрде екіге бөлінді: бірінші кезең-қазан төңкерісіне дейінгі феодалдық–патриархалдық қоғамның» жабайы мәдениеті», екіншісі, кеңес дәуірінен бастау алатын нағыз тарих, оның ішінде «мәдени революцияның» нәтижесінде пайда болып, дамыған «түрі ұлттық, мазмұны социалистік болашағы күмәнді рухани құндылықтарды өмірге әкелді.
1. Шоқай М. Таңдамалы А., -1т., 1998. 153-б.
2. Социалистік Қазақстан, -1990ж. 30 маусым
3. Межуев В.М. О понятии культуры В кн. Коммунизм и культура М., 1966 24-б.
4. Философский энциклопедический словарь М., 1983 295-б.
5. Ким М. П. Культурная миссия социализма и культурная революция М., 1985 28-б.
6. Ким М. П. Культурная революция в СССР 1917-1965 гг. М., 1967 81-б.
7. Сулейменов Р.Б. Ленинские идеи культурной революции и их осуществление в Казахстане А., 1972 70-б.
8. Ермаков В. Т. О содержании и хронологических рамках культурной революции в СССР //Вопросы истории 1966 ?10
9. Ионин Л.Г. Понимающая социология М., 1979 207-б.
10. Сулейменов Р.Б. Бисенов Х.И: Социалистический путь культурного прогресса отсталых народов А., 1967 3-31 бб.
11. Вопросы историографии Казахстана А., 1983 70-95 бб.
12. Байтұрсынов А. Ақ жол А., 1991 464-б.
13. Жүргенов Т. Қазақстандағы мәдениет революциясы А., 1935
14. Сапаргалиев Г. Роль Советского государства и права в развитии социалистической културы в Казахстане А., 1957 143-б.
15. Сембаев А.И. Очерки по истории казахской советской школы А., 1958 327-б.
16. Баишев С. Победа социализма в Казахстане А., 1962 421-б.
17. Сулейменов Р.Б. Бисенов Х.И. Социалистический путь культурного прогресса отсталых народов А., 1967 424-б.
18. Қанапин А.К. Культурное строительство в Казахстане А., 1964 475-б.
19. Бейсембиев К. Победа марксистского-ленинской идеологии в Казахстане А., 1970 384-б.
20. Нусупбеков А.Н. Формирование и развитеи советского рабочего класса в Казахстане А., 1966 243-б.
21. Қойгелдиев М.Қ. Алаш қозғалысы А., 1995 125-б.
22. Нұрпейіс К. Алаш һәм Алашорда А., 1995 120-б.
23. Қозыбаев М.К. История и современность А., 1991 115-б.
24. Асылбеков М.Х. , Галиев А.Б. Социально-демографические процессы в Казахстане А., 1991 135-б.
25. Есімов Ғ. Сана бомысы А., 1993 224-б.
26. Ленин В.И. Шығармалар толық жинағы 1-т. 410-412 бб.
27. Богданов А. Науки об общественном сознании М., 1923 229-б.
28. Абжанов Х. Формирование и судьбы казахской интеллигенции //Мысль 1992 №2. 84-б.
29. Нұрпейіс К. Қазақ интеллигенциясының әкімшіл-әміршіл жүйеге ғылым мен мәдениет саласындағы қарсылығы // Қаз МҰУ хабаршысы 1998 №9. 22 б.
30. Есімов Ғ. Сана болмысы А., 1994 140-б.
31. Базарбаев М., Аққұлұлы С. //Ә.Бөкейхан Таңдамалы А., 1995 27-б
32. Сағынбекұлы Р. А., 1997 201-б.
33. Досмұхамедұлы Х. Таңдамалы А., 1998 384-б.
34. Мұқанов С. Есею жылдары А., 1963 261-б.
35. Мұқанов Өмір мектебі А., 1970 162-б.
36. Культурное строительство в Казахстане Сб. Док и матер. А., 1965 59-б.
37. Сулейменов Р.Б. Ленинские идеи культурной революции и их осуществление в Казахстане А., 1972 243-б.
38. Итоги Всесоюзной переписи населения 1959 г. М., 1962 11-б.
39. Асылбеков М.Х. Формирование и развитеи кадров железнодорожников Казахстана А., 1973 98-99 бб.
40. Сембаев А.И. История развития советской школы в Казахстане А., 1962 131-б.
41. Сембаев Ә.І. Қазақ совет мектебінің тарихы. А., 1967. 227-б.
42. Нурмухамедов С.Б. , Савосько В.К., Сулейменов Р.Б. Очерки истории социалистического строительства в Казахстане (1933-1940 гг.) А., 1966 181-б.
43. Вопросы культуры при диктатуре пролетариата М., Л., 1925 210-б.
44. Шілдебай С. Түрікшілдік қозғалысы А.,2002
45. Ахмедов Ғ. Алаш «Алаш» болғанда А., 1996 142-144 бб.
46. Григорьев В. Шапорев Ю. Фрагменты времени В книге о чем не говарили А., 1990 48-б.
47. Сулейменов Р.Б. Әдеби мұра және оны зерттеу А., 1961 37-б.
48. Қ. Кемеңгерұлы Көркем әдебиет туралы Шығармалар А., 1995 120-129 бб. Қазақ әдебиеті 1989, 27- қаңтар.
49. Жаманбаев Қ.Ж. Высшая школа в Казахстане А., 1972 41-б.
51.Сулейменов Р.Б. Бисенов Х.И. Социалистический путь культурного прогресса отсталых народов А., 1967 193-б.
52.Врачев В.С. «Дело» академика С.Ф. Платонова // Вопросы истории 1989 №5 129-б.
        
        ЖОСПАР
КІРІСПЕ---------------------------------------------------------------------
-----2-5
І-ТАРАУ. Мәдениет пен «мәдени революцияның»
мәні мен мақсаты
1.1. Мәдени ... ... ... ... ... мәдениет
саласындағы қызметі-------------------------------------------------
21-31
ІІ-тарау. Оқу-ағарту, ғылыми мекемелер мен өнер саласындағы
мәдениетті қалыптастырудың ... ... ... ... ... Ғылым мен өнер саласындағы мәдениеттің дамуы--------40-49
ҚОРЫТЫНДЫ---------------------------------------------------------------50-
51
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... қол ... өз ... ... ... ... идеологияның догмаларынан босаған елімізде, жаңа жағдайда
отаршылдық саясаттың нәтижесінде бұрмаланып келген ұлттық тарихтың ... ... ... ... тиым ... ... мәселелерге жаңа
көзқарас тұрғысынан қарастыруға мүмкіндік туған кезең ... Сол ... ... белгілі тарихи процестер мен құбылыстрға басқаша ... ... ... ... ... Бұл заңды да.
Өйткені, кеңес дәуірінде өмір ... ... ... ... ... ... тарихи, оның әртүрлі кезеңдерін шындық
құрылысы тұрғысынан саралауға жол жоқ еді. Жазатынымыз да, ... ... ... ... ... ... дамыған ел», «социализм арқасында
ғана мәдениеті гүлденген ел» ... ... ... ... ... Бұл
жай ғана империялық өктемдіктен туған идеологиялық насихаттың жалаң
қағидалары емес еді. Ең ... ... ... ... ... ретінде ұрпақтар санасына сіңірілді. Сонау көне заманнан бастау
алатын мәдениетіміздің тарихы шартты түрде екіге ... ... ... төңкерісіне дейінгі феодалдық–патриархалдық қоғамның» жабайы
мәдениеті», екіншісі, ... ... ... ... ... ... ... «мәдени революцияның» нәтижесінде пайда болып, дамыған «түрі ... ... ... ... ... ... ... әкелді.
Қазақ халқының ардақты азаматтарының бірі, көрнекті қайраткер ... 30-шы ... ... өкіметінің мәдени саясаты туралы: «Көне
Ресейдің орыстандыру ... іс ... ... ... жоқ қулық-
сұмдықтарын Лениннің «социализм», ... ... үшін ... бір жаңа ... ойлап шығарды. Ол енді
түрі ұлттық, мазмұны-пролетарлық болсын» деді. Асылында ... ... ... ... ... оны ... және формаға» бөлуге
болмайды. «Кез келген рухани мәдениет өзінің мазмұнымен айқындалады» (1),-
деп ... ... ... да ... ... ... ... жүргізілген саясаттан туындайтын басты сауал-төлтума мәдениетіміз
неліктен бұрмаланды, неге шеттетілді? қойылған сауалдарға жауап іздеу үшін
негізгі екі ... ... ... ой елегінен өткізу қажет. Бірден «таптық
мәдениет», оның мәні, екіншісі, мәдениетттің саясаттың ... ... ... мәселелер Кеңес өкіметінің арнап, нығая бастаған 20-30-шы
жылдарға тікелей ... ... ... ... халқы мәдени революцияның нәтижесінде
жаппай сауаттануды басынан кешірді, республикада театр мен мектептер жүйесі
құрылды, жас ұрпаққа ... ... ... ... ұлттық интеллигенция
кадрларын қалыптастыру сияқты бірінші кезекте тұрған міндеттерді шешу
істері жүзеге асырыла ... ... ... ... даму ... ... кезеңді
басынан өткізді. Кеңес өкіметінің алғашқы ... ... ... ... ... ... демократиялық принциптер толық
түрде ескерілмегенімен ұлттық мәдениет жаңа қоғамға бейімделе өмір ... ... 20-шы ... ... ... ... ... тоталитарлық жүйе
билік орныққан кейін қоғамның мәдени өмірінде орын алған бұрмалаушылықтар
мен қысаң саясаттың салдарынан ... ... ... қайғы- қасірет
келді. Ол кезең туралы партияның соңғы сьезіндегі ... ... ... ... ... ... ойға төзбеушілікті туғызды.
Халықтың мәдени- рухани қазыналары
-------------------------------------------------
1. Шоқай М. Таңдамалы А., 1998. 1-т. ... ... ... ... ... ... отырды. 30-
50 жылдары ақ социализм принциптерінің бұрмалануы елімізді дамытуда күрделі
проблемаларды туғызды. Ал ХХ-ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... елеулі бетбұрыс болған
кезде өктемдік –бюрократиялық жүйенің елімізді ... ... ... түсіруге қабілетсіз екені айқындалды» /2/.
Кеңестік дәуірде тапқанымыз бен жоғалтқанымыздың бір ... ... ... келіп тіреледі. Адамдардың мәдени-рухани жан дүниесін
жаңаша қалыптастыру ... ... ... ... ... дәл келеді.
Міне, сондықтан да тарихшылар алдында 20-30-шы жылдардың күрделі оқиғаларын
жан-жақты жаңа ... және ... ... ... ... ... мәдениетіміздің тарихын жаңаша бағалап,
қарастыру міндеті тұр.
Тақырыптың мақсаты, ХХ ... 20-30 ... ... мәдениетінің тарихын кешенді түрде проблемалық тұрғыдан, бұрын
ғылыми ... ... жаңа ... мен деректердің негізінде біртұтас
тарихи процесс ретінде ашып көрсету, осы арқылы республикада жүзеге ... ... ... ... байланыста қарау, оның тарихи
кезеңдеріне, мәдениеттегі тоталитарлық саясаттың жағдайында орын ... ... ... ... ... ... жұмыстың хронологиялық ауқымы-ХХ ғасырдың 20-30 ... ... ... ... ... ... жалпы қарастырғанда мәдениет
саласындағы өзгерістер ... ... ... Екіншісі-кеңес
өкіметінің алдына қойған мақсаты социалистік мәдениеттің негізі 30-жылдары
қалыптасты.
----------------------------------------------
1. Социалистік Қазақстан 1990ж. 30-маусым.
Егер ... ... ... ... ұлт ... ат ... демократиялық бағыттың өмір сүруіне мұрындық болса, 20-
жылдардың аяғы 30-жылдары тоталитарлық ... ... ... ... ... ... ... мәдениет тарихының, оның ішінде мәдени
революцияның тарихнамасы жан-жақты зерделеніп, дамыған сала ... ... 20-30 ... ... ... ... проблемалары
төңірегінде жазылған еңбектер бірыңғай партиялық, ... ... ... белгілі. Бірақ, бұл еңбектер белгілі бір тарихи
кезеңнің көрінісі ретінде ... өз ... ие ... ... ... ... ... екі тарау, қорытынды, пайдаланған
әдебиеттер тізімінен және әр тарау екі ... ... ... 20-30 ... ... тек ... ғана емес ... өмірінде де түбегейлі ... ... ... өзгеше рухани ортаның қалыптасқан кезеңі болды.
І-тарау. Мәдениет пен «мәдени революцияның» мәні мен ... ... ... зерттелуі.
Жалпы мәдениет тарихы адамзат тарихының құрамдас бөлігі ретінде
қарастырылса да, оның салыстырмалы түрде дербес ... ... ... ... және ... болатындығы мойындалған.
Мәдениет тарихы қоғам өміріндегі рухани саланың әр қырына мән беріп,
адамдардың санасындағы ... ... ... ... ... өзгерістерге де көңіл бөледі.
Зерттеуіміздің объектісі ХХ ғасырдың 20-30-шы жылдары болғандықтан
соңғы ... ... ... ... назар аударған жөн
сияқты.
Революциялық төңкеріс жасау жолымен орнаған комунистік қоғамның
мәдениеті де ... ... ... тиіс еді. ... революцияға
саяси революцияның жалғасы ретінде жаңа қоғамның рухани өмірінде ... ... ... ... жаңа көз ... ... идеологияға
берілген адамды тәрбиелеу міндетін іске асыру ... ... ... ... ... ... социализмге өту
кезеңіндегі міндетті шаралардың бірі ретінде қарастыру басталды. ... ... мәні мен ... ... ... ... ... теориялық еңбектерде бір ... ... ... ... көпшілігі мәдени революцияның негізгі міндеті мен мазмұны
жан-жақты дамыған жаңа адамды қалыптастыру деп түсіндірді. Ал, жаңа ... ... ... ... ... бойынша коммунистік қоғамның
жоғарғы сатысында болуы ... ... ... революция коммунизмге дейін
жалғасуы қажет пе деген сұрақтардың туындауы заңды деп білеміз.
--------------------------------------------------
1. Межуев В. М. О ... ... М., ... ... ... өмірінің рухани саласындағы революциялық
өзгерістер процесі, социализм құру ... ... ... ... ... ... өндірісті орнықтыру, дүниежүзілік
мәдениеттің дамудағы жоғарғы сатысы ... ... ... ... ... ... Мәдени революция
барлық еңбекшілерді мәдени-тарихи процестің әлеуметтік ... ... жаңа ... ... бағытталған» (1).
20-30-шы жылдары мәдени революцияның арқасында ... ... ... жүзеге асырылды. Атап айтқанда, халық арасындағы
сауатсыздықты жою, жалпыға бірдей ... ... ... ... ... ... әйелдердің теңдігін орнату, халықтардың өзінің
ана-тілінде мектептер ашуға құқыққа ие ... т.б. ... ... мәні ... И. Сталиннің еңбектерінде көрініс тапты. Билік
басына ... ... ... ... ... ... сияқты мәдени
революцияның мақсатына да «қарапайымдылық» енгізгендігі белгілі.
Кеңес дәуірінің ... ... ... жылы ғылымда мәдени революцияның
мәні мен міндеттерін кең мағынада қарастыру орын алды. Кеңес зерттеушілері
мәдени ... ... ... оны ... ... ... ... қарастырды. Мәселен, мәдени революцияның бірінші ... ... ... ... (1917- 1941 жж) ... Бұл ... ... ... ... академик М .П. Ким
болатын ... ... ... ... М., 1983 ... Ким М. П. Культурная миссия социализма М., 1985 28-б.
Ал, 1965 жылы ... ... ... ... арналған ғылыми
конференцияда М.П Ким басқа кезеңдерді ұсынған еді. Мәдениеттегі идеялық
күрес және оның зардаптары (1917-1927 жж) ... ... ... ... кезең т.б. (1). Қазақстандағы мәдени революцияның кезеңдерін
анықтауда академик Р.Б. Сулейменовте осы ... ... ... ... ... ... революцияның тарихы да көп ... ... көп ... мәселенің біріне айналды.
Тарихта мәдениеттің, қоғамдық-саяси пікірдің алдағы өзгерістерге мұрындық
болып, қоғамда белсенді роль атқарған кездері болған. Мәселен, ХХ ғасырдың
басында ... ... ... ... идеялары мәдениетте көрініс тапты.
Орыс ойшылдары арқылы бостандыққа жету, еркін қоғам орнату ... ... ... ... ... сол ... ... негізінде қоғамдық революциялық төңкерістің бастамасын жасады.
Осы тұрғыдан алғанда кейін, кеңес дәуірінде басталған мәдени ... ... ... ... сананың жалғасы тәрізді болды.
Нәтижесінде, мәдениеттің барлық салаларының саясаттың ... ... ... ... ... шындыққа айналды.
Осы мәселені қазақ қоғамымен байланыстыратын болсақ, ХХ ғасырдың басын
қоғамдық ... ... ... ... ... рухтың оянуына
түрткі болған кезең деп білеміз. Бұған ұйтқы болған ұлттық мәдениеттің
жанашырлары қазақ ... еді. ... ... ... ... ... бастаған олар, азаттық идеяларын жалпы ұлттық ... ... ... ... Ким М.П. ... революция в СССР 1917-1965 гг. М., 1967, 81 б.
2. Сулейменов Р. Б. ... идеи ... ... и их
осуществление в Казахстане А., 1972 70-б.
Кейін, ... ... ... соң да, ұлт ... ... қызметін азаттық жолындағы күрестің ерекше түрі деп түсінген
дұрыс. Мұндағы айтпақ ойымыз, қоғамда объективтік-тарихи жағдай ... ... ... қауымының қоғамдық сананы қалыптастыру арқылы өмірде
белгілі бір арнаға ... ... ... ... ... ... жағдайды Ресей империясында болған қазан төңкерісі ... ... өз ... тартып әкетті.
Бұл жерде орыс интеллигенциясының арасында социалистік идеологияға
берілгендік басым болса, ... ... ... ... ... құндылықтарға жақын болғандығын айту керек.
Жалпы, ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ... ... ... ... мен саяси психологиясында ұлттық идея
басымдылықта болмады. Орыс ойшылы Н. А. ... ол ... ... деп ... ... санада қайырымдылық, әділеттілік, халықтың қамы,
халықтар туыстығы сияқты құндылықтар болды, бірақ дүниежүзілік құндылықтар
сатысында ерекше орын ... ... ... ... (1)-деп жазды.
Мәдени революция ең алдымен социализм құру жолындағы бүкіл қоғам
масштабындағы ... ... іске ... бағытталған партия
бағдарламасының орындалуын қамтамасыз етуге тиіс болды. Оны ... ... ... ... асқан кейбір шаралардың өзі көрсетіп
береді. Мәселен, рухани саладағы демократиялық өзгерістер, атап ... ... ... мен ... ... ... толық қатыстырылуы,
рухани саладағы ұлттық теңсіздіктің жойылуы, ... ... Н.А. ... ... М., 1990 ... ... дамуы, халықтық интеллигенцияның қалыптаса бастауы мәдени
революцияның нәтижесі екендігі тарихи шындық.
Кеңес дәуірінің ... ... ... ... ... ... мәні мен ... кең мағынада қарастыру орын алды. Сол
себепті, мәдениет ... мен ... ... ... негізге ала отырып, жоғарыда көрсетілген мәдени ... ... ... ... ... жаңа ... ізденістер
жасала бастады. Нәтижесінде, мәдени революция концепциясы кең мағынада
қарастырылып, ол ... ... ... ... ... ... де шеше ... басынын бастап рухани
саладағы социалистік революция болды» ... ... осы ... ... замандағы бұрынғы теориялық, көзқарастық ... ... бас ... ... ... пен ... ... жан-жақты
игеру үшін, теория мен методологияның рөлі арта түспек. Бұл жердегі ... ... пен ... ... жаңа ... ... жасау
болып отыр. Ол үшін, біздің ойымызша, ... ... ... ... ... ой ... ... тарихи кезеңдерді
концептуалдық жағынын қайта саралап, ... ... ... ... әр кезеңнің негізгі заңдылықтарымен ерекшеліктерін көрсету
қажет. Әңгіме бұл жерде ... ... ... мен ... даяр
схемалар ойлап табу туралы болып отырған жоқ. Мәселен, бар ... ... ... сыни ... ... отырып, жаңаша көзқарас
тұрғысынан концептуальды модель жасауға жету болып ... ... ... құбылыстарды зерттеуде М. Вебер ұсынған «түсінетін социалогия
ғылымын ... ... (1). Сол ... ... ... да осы
мәселені жаңа жағдайда шешуге мүмкіндігі ... ... Л. Г. ... ... М., 1990 207-б.
Мәдени революция мәселесінің тарихнамасы алғашқы рет ... ... путь ... прогреса отсталых народов» атты кітаптың
Р.Б.Сүлейменов жазған кіріспесінде болды (1). Кіріспеде мәдени ... ... ... еңбектерге жалпы шолу жасалып, ... ... ... ... бөлу ұсынылды. Кіріспеде
проблеманың барлық қыры қарастырылмады, барлық еңбектерде ... ... ... аяғы мен ... Одақ ... ... да
тарихнамалық зерттеулерге көңіл бөлініп, жеке, коллективтік монографиялар
жарық көре ... жылы ... ... ... ... Р.Б. ... ... республикада зерттелу кезеңдері туралы мақаласы болды (2).
Зерттеуді осы ... ... ... ... ... еңбектермен
салыстыра қарайтын болсақ, өзінің ғылыми ... ... ... ... ... ... ... мәдени революция мәселелерінің
зерттелу кезеңдері белгіленді. Мақаланың авторы, ... ... ... зерттеу барысында Л. М. Зактың ұсынған мәселені
зерттеу кезеңдерін ... ... ... ... Олар ... ... 1917 ... 30-шы жылдардың басына дейін-мәдениет
тарихнамасының пайда ... және ... ... 30-шы ... ... ортасына дейін-тарихи мәдениеттанудың одан әрі
даму және кәсіптік деңгейге көтерілу кезеңі; 50-ші жылдардың ... ... ... ... ... ... ... Р. Б. Бисенов Х.И. Социалистический путь ... ... ... А., 1967, ... Сулейменов Р. Б. Вопросы историографии Казахстана А., 1983 71-б.
3. Сонда 74-75 бб.
Жалпы алғанда, ... ... ... де болады. Себебі,
біріншіден, мәдени революция ... одақ ... ... ... ... отырды, екіншіден, интернационалдық мәдениет жасауды
қолға алған партияның барлық республикаларға бірдей ұстанымдарды басшылыққа
алуына байланысты, кейбір ерекшеліктері болмаса, ... ... бір ... белгілі. «Қазіргі кезең» деп аталған үшінші кезең, бүгінгі
күндері басқаша ... ... ... ... ойымызша, үшінші кезеңді
1985 жылы басталған қайта құру мен аяқтап, 1985 жылдың ортасынан бастап,
одан ... ... ... Қазақстан жағдайындағы мәдениет
проблемаларын зерттеуді ... жаңа ... ... ... ... ... ... мақала авторы мәдени революция тарихының мәселелеріне
тоталитарлық жүйенің үстемдігі ... ... ... ... ... ... маркстік-лениндік методология шеңберінен
аса алмады (1) деп ... ... жан ... ... ... кезеңі
өткен ғасырдың 20-30 ж-на дөп келеді. Қ.Ә. Ахметовтың монографиясы ... ... ... ... ... ... күрделі екені айтпасақ та
белгілі. Сондықтан да жаңа буын зерттеушісінің алдында ... ... бірі ... ... ... ... мен
бұрысынажыратып, таптық партиялық ... ... ... ... ... еді.
Еңбектің тағы бір құндылығы, кезінде ұлттық мәдениет пен ... ... ... ... ... ... есімдері халық
жадынан көмескілене бастаған ұлт зиялылары А. Байтұрсынов, Х. Досмұхамедов,
М. Жұмабаев, М. ... және ... ... идеологиялық қысымға
қарамастан халқы үшін жасаған қызметі қамтылуда.
----------------------------------------------------------
1. Ахметов Қ.Ә Қазақстан мәдениеті ХХ ғ 20-30 ж-ы А., 2002 32б.
Зерттеуші ... ұлт ... ... ... бір себебі
империялық шовинистік пиғылдағы ... ... ... ... ... ... ақ еңбекте мәдениеттің
сауатсыздықты жою, мектеп ісі, әдебиет пен ... ... ... ... ... мәдениетінің қилы тағдырын ғылыми тұрғыда зерделеген бұл
еңбек бітіру ... жазу ... көп ... ... деуге болады.
Қазақ ұлттық зиялыларының рухани ... ... ... ... ... ... ... қызметін атқарған кезде де, кейін де ... ... ... ... ... адам. Ол ағартушылық қызметін
кеңес дәуірінде де ... ... ... оның әр ... ... ... көсемсөздік еңбектер жазды (1).
Қазақ халқының біртуар азаматтарының бірі ... ... ... ... ғана атала бастаған қайраткер Смағұл Сәдуақасов та 20-шы жылдарда
мәдениет саласына көп ... осы ... ... ... арнаған. Оның ішінде оқу-ағарту ісі, театр өнері ... ... ... келелі мәселелері көтеріліп ... ... ... ... ... ... ... Халық Ағарту комиссары болған Т. Жүргеновтың еңбектері ... (2). ... ... ... мен 70- ... ... ... тарихнамасына алғашқы үлес қосқан Ғ. ... ... ... ... А. Ақ жол: ... мен ... публ мақалалар және
әдеби зерттеу. А., 1991 464-б.
2. Жүргенов Т. Қазақстандағы мәдениет революциясы А.,1935
3. Сапаргалиев Г. Роль ... ... и ... в ... ... в ... А., 1957 143-б.
Кеңес дәуірінде республикада қалыптасқан ... ... ... іргелі зерттеулерін жариялаған А. И. Сембаев болды. Оның 1958 ... ... ... ... ... халыққа білім беру жүйесінің
тарихы жүйелі түрде баяндалған (1).
60- ... ... ... ... қалпына келтіруге
республика ғалымдары да ат салысып , маркстік-лениндік «капиталистік жолмен
емес дамудың» теориялық және ... ... ... ... ... С. ... ... Қазақстандағы социализм құрылысының
тарихы мен теориялық мәселелеріне көңіл ... ... ... ... өміріне жасаған өзгерістеріне қысқаша талдау жасалған
(2).
Мәдени революция тарихы бойынша 60-шы ... ... ... көрнектісі Р. Б. Сүлейменов пен Х. И. Бисеновтың еңбегі болды (3).
Қазақстандағы мәдени революция тарихнамасының осы ... ... ... кеңдігімен, теориялық және методололиялық тереңдігі мен,
сондай-ақ тақырыбының өзектілігімен Р.Б. Сүлейменовтың еңбектері ... ... ... ... ... бұл еңбектер әзірге
Қазақстанда болған Кеңес өкіметі жылдарындағы мәдени өзгерістердің тарихын
білуге мүмкіндік береді. ... ... ... ұлтшылдар мен
алашордашылардың» мәдени құрылысқа кедергі келтіргендігі, тіпті ... де ... ... тәрбиелеуге қырсықтарын тигізгендігі»
туралы пікірлерімен келісу қиын.
-----------------------------------------------------
1. Сембаев А.И. Очерки по ... ... ... ... А., 1958 ... ... С. ... социализма в Казахстане А., 1962 421-б.
3. Сулейменов Р.Б., ... Х.И. ... путь ... ... ... А., 1967 ... ... зерттеушілері Ә. Қ. Қанапин мен А. Д. Яндаров КСРО-
дағы мәдени революция мәселелерін ... ... ... ... оның ... ... мен ... негізгі кезеңдеріне
тоқталады (1).
Осы жылдары мәдени революцияның барысында ерекше маңызға ие ... ... жаңа ... ... ... ... Қ.
Бейсембиев пен М. Бурабаевтың еңбектерінде көрініс тапты (2).
Мәдени ... әр ... ... атап ... ... ... білім деңгейінің өсуі, олардың арасында мәдени-бұқаралық
жұмыстардың жүргізілуі туралы ... ... мен ... ... А. Н. Нүсіпбековтің, Б. А. Төлепбаевтың, Ә. Б. Тұрсынбаевтың,
Г.Ф. Дахшлейгердің, М.Х. Асылбековтың, К. Н. ... Ж. ... т. б. ... көңіл бөлінген (3).
Осы жылдары мәдени революцияның тарихы, ұлттық интеллигенция, оның
қалыптасу жолдары мен қилы ... ... ... ... ... (4). Өз еңбектерінде Х. Әбжанов интеллигенция қоғамның әлеуметтік
құрылымының элементі ретінде ... ... ... ... емес дей келе, оның қалыптасуы ... ... бері ... бір ... халықтың рухани мәдениетін әрлендіруші және
творчестволықпен сақтаушы.
------------------------------------------------------
1. Қанапин А.К. ... ... в ... А., ... ... К. Победа марксистского-ленинской идеологии в Казахстане
А., 1981 340-б.
3. Нусупбеков А.Н. Формирование и разитеи ... ... ... ... А., ... А.Б. ... ... А.,1980 181-б., Дахшлейгер Г.Ф. Социально-экономические
преобразования в ауле и ... ... А., 1965 және ... ... ... жанашыры болып, халқымыздың жақтаушысы
болған «Алаш» зиялыларының тарихына ден қою осы ... ... ... М. Қойгелдиев Алаш қозғалысы туралы (1) еңбектерінде архивтік тың
деректер негізінде ... ... ... ... ... ... ... сындарлы тұжырымдар жасалған.
Қазақ зиялыларының тарихына, олардың Қазан төңкерісіне дейінгі және
Кеңес дәуіріндегі қоғамдық-саяси және ... ... ... ... ... ... ... негізде қарастырған белгілі
тарихшы К. Нұрпейіс (2). Монографияда Алаш ... мүше ... ... ... ... ... ... толық берілген. Автордың 20-
шы жылдардағы ұлт ... ... ... ... тоталитарлық
жүйесі қарсылығының ерекше түрі болғандығын көрсетуі, біздіңше құптарлық
тың пікір деп ... ... ... ... әсіресе тәуелсіздік жылдары тарих
ғылымында бұрынғы догмалар мен ... ... ... ... ... оның ... ... пен ұлт зиялыларының тарихын
бұрмалаушылықтан азат етуде академик М. Қозыбаевтың ... ... ... ... ... әлеуметтік-демографиялық процесстерге байланысты
жазылған М. Х. Асылбеков пен Ә. Ғалиевтың ... ... ... ... оның ... сандық мәліметтері негізінде жан-жақты
талданған (4).
---------------------------------------------------
1. Қойгелдиев М.Қ. Алаш ... А., 1995. ... ... К. Алаш һәм Алашорда А., 1995 256-б.
3. Қозыбаев М.Қ. История и современность А., 1991 25-б.
4. Асылбеков М.Х., ... А.Б. ... ... ... ... г.г.) А., 1991 ... ... әлеуметтік-экономикалық және рухани өмірде орын ... ... ... ... ... ... шынайы тарихи баға беріп, дәлелді
тұжырымдар жасауда Т. Омарбековтың еңбектері тарихтағы жаңа ... ... ... орнын алады (1).
90-шы жылдардан бастап республикада кеңес мәдениетінің тарихы бойынша
ғылыми интеллигенцияның бір бөлігінің мамандану ... ... ... ... ... ... ... ағартушылық мәселелері туралы тың
пікірлер білдіріп жүрген ... ... Ғ. Есім ... ... ... ... зерттеушілердің де әрқашан
назарында ... ... ... ... 20-30 жылдардағы мәдени
саладағы жетістіктерге көңіл бөледі. Мәселен, олар ... ... ... беру ... жаңа ... дайындаудағы жетістіктерді
көрсетеді. 30-шы жылдары республикада ұлттық тілдегі оқу-білімнің аясы
тарылып, ... халі ... ... ... ... пен ... революцияның» большевиктік концепциясының
мәні және қарама-қайшылықтары. В. И. ... ... ... ... ... ... ... таптық мазмұны туралы
мәселені жан-жақты, жиі көтерген. Ол өз ... тек тап ... ... ... ... ... ... қоғамда-партиялық
принципті қоғамдық сананың әр ... ... ... ... идеологиясында партиялылық-ол таптық көзқарастың ең жоғарғы
түрі ретінде түсіндіріледі ... ... Т. ... А., 1994 125-б
2. Есімов Ғ. Сана болмысы А., 1993 224-б.
3. Ленин В.И. Шығармалар толық ... 1-т. ... сол ... ... таптық құрылымы мен ұлттық қатынастар туралы өз
зерттеулерін жүргізе келе ... ... ... «қазіргі әрбір ұлттың
ішінде екі түрлі ұлт ... ... ... ... екі түрлі ұлттық
мәдениеті бар». Одан әрі ... ... ... ... ... ұлыорыс мәдениеті бар да, Чернышевский мен Плехановтардың атымен
белгілі ұлыорыс ... бар. ... екі ... ... да,
Германияда да, Францияда да, Англияда да, еврейлерде де бар» (1). ... ... ... ... ... ... аңғару қиын емес.
Біріншіден, бұл ой-тұжырымдарында ... ... тек ... ... ғана емес, ендігі жерде бір мәдениеттің өзін ... ... ... да ... ... ... ... іздеп,
тауып отыр.
Екіншіден, ол екі мәдениеттің қарама-қарсы қайшылықтарын көрсетіп
қана қоймай әр ... ... ... ... ... бір ... мәдениеттің буржуазияның, қаражүзділік пен ... ... ... және ... мәдениеттің элементтерінің өмір
сүріп отырғандығын дәлелдеп ... екі ... ... ... Ленин тек идеологиялық
тұрғыдан қарастырған. Ондағы мақсат-элемент түрінде өмір сүріп ... ... ... табының идеологиясының нәтижесі деп бағалау еді.
Ал, «мәдени революция» терминін алғашқы рет қолданған философ А. А.
Богданов (1873-1928 жж.) ... Бұл ... ол 1917 ... дейін айтқан. Оның
ойынша «пролетариаттың әлеуметтік революциясы сол уақытта социалистік болуы
мүмкін, егер ... ... ... ... ... ... революцияны» іске асырса, пролетарлық мәдениет жасай алса»
(1).
В. И. Ленин: өзінің соңғы мақалаларында ... рет ... ... ... ... ... құрудағы мәдениет саладағы міндеттерге
зор көңіл бөлген. 1923 жылы жазылған «Кооперация туралы» ... ... ... ... болатын. Еңбекте мәдени революция өз
алдына жеке ... ... ... социалистік қоғам орнатудың,
кооперациялаудың, шаруаларды жаңа ... ... ... ... ... ... осылайша кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында, ... ... ... қолы ... ... партиясы, оның
көсемі Ленин мәдениет және мәдени революцияға ... ... ... ойын ... жаңа ... ... ең қиын да, күрделі ... ... ... 20-шы ... басында кеңес өкіметінің алғашқы жылдары
мәдени салада партия, ... ... жаңа ... саясатты да ескеріп,
әртүрлі мәдени, әдеби ағымдармен тартыссыз өмір сүруге тырысты. «Жаңа
мәдениетті» жасауда ... қол ... ... ... дәрежесінің
төмендігі еді. Сондықтан да бұл кездегі мәдениеттің саяси тұжырымдамасында
идеологиядан да, прагматистік көзқарас ... ... ... та, айта ... ... ... бастап-ақ мәдениет саласындағы ешбір топқа дербестік
бермеді, екінші ... ... ... ... атынан өз көзқарасын
насихаттауға қарсы шықты.
--------------------------------------------------
1. Богданов А. Науки об общественном сознании М., 1923. 210-б.
Сонымен партияның 20-шы ... ... ... саласындағы
ұстанған тұжырымдамасының негізгі тұғырлары мынадай деп ойлаймыз:
1. ... ... ... «төңкеріс» жасамай өткен мәдениет
үлгілерін идеологиялық сын тұрғысынан қарап, қоғам ... ... ... ... тарихи сабақтастықты жоққа шығарушы топтарға
тойтарыс берді.
2. Халықтың білім беру дәрежесін ... ... ... ... ... беру ... міндеттерге аса көңіл бөлінді. ... ... ... ... ... қолдау көрсетуге
тырысты, пролетарлық әдебиеттің алғашқы қадамдарын қолдап, футуристердің
қызметін ... ... ... ... ... ... ісінде цензура болып бақыланғанымен, жалпы,
әдебиетпен баспасөзде белгілі ... ... ... ... ... ... ... мәдениетке Кеңестер Одағында
қалыптасқан саяси ахуал ... ... ... ... Ленин қайтыс
болғаннан кейін, партияның басшылығына И.Сталиннің келуімен, большевиктер
партиясының «көсемдерінің» арасында оппозициялық ... ... ... Троцкийге қарсы, кейін «жаңа оппозиция» деген топпен, ... ... ... ... ... күресіп, Сталиннің тобы биліктің шыңына
шықты. Ендігі жерде елдегі саяси ахуал өзгерді, жаңа экономикалық саясат
бірте-бірте ... ... ... ... ... нұсқасы жүзеге
асырыла бастады. Бұған дейін мәдениетте қатар өмір сүріп келген екі бағыт-
бірі-табиғи ... ... ... ... ... ... ... диктатурасының идеологиясынан
бастау алатын таптық бағыт ... ... ... ... өзі ... ... мемлекеттік бақылау мен қысымның жағдайында өзіндік ішкі
болмысын сақтап, рухани қасиеттерінен айрылған ... ... ... өкілдерінің мәдениет саласында атқарған
қызметтері.
ХІХ ғасырдың аяғы-ХХ ғасырдың басында Ресей империясында орын ... ... ... ... қоғамына да әсерін
тигізбей қойған жоқ. Әлеуметтік-саяси жағдайдың өзгеруі, әрі метрополияның
мәдениетімен тікелей ... ... ... ... да ... әр түрлі салалардағы өкілдері пайда болды. Кеңес заманында
қазақта Қазан революциясына дейін ... ... жоқ ... ... белең
алып келгені баршаға мәлім. Ал, шын мәнінде тарихи шындық басқаша болған.
Профессор Х. ... ... ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың басында қазақ өлкесінде қазақтардан ... ... 600 жуық ... ... ал 30-ға жуық ... ... ... мамандық алған (1).
Қазақтың ұлттық интеллигенциясының өсіп, өркендеуі қиын тарихи
жағдайда ... Бір ... ... өткен ескі қоғамдық қатынастар аяқтан
тартып, мешеуліктен шығуға кедергі ... ... ... отарлық езгі,
патшалық «әскери полицейлік» тәртібінің ... ... ... алдағы
болашағын күмәнді етті.
Ақыры 1917 жылы Ақпан революциясы жеңіп, патша ... ... ... ... бұл ... ... қарсы алып, ендігі
жерде қазақ халқының ... ... ... сәт ... деп сенді.
Осыған байланысты, сол кездегі халықтың көңіл-күйін А. Байтұрсынов былайша
сипаттайды: «Қазақтарға ақпан ... ... ... болса, қазан
(әлеуметтік) революциясы оларға соншалықты түсініксіз ... ... и ... ... ... №2
Олар алғашқы революцияны қандай қуанышпен қабыл ... тура ... ... ... ... ... болды. Қазақ халқымен таныс ... ... бұл ... деген мұндай қатынасы әбден табиғи және
түсінікті болатын. ... ... ... тура ... ... алса ол, ... бұл революцияның оларды патша үкіметінің қанауы
мен ... ... ... ... ... өзімізді өзіміз
басқарсақ деген ескі үмітін нығайта түсіуінде еді» (1). Міне осылайша ... ... ... ...... ... дербестік
алуға, мәдениетті өркендеуге және басқа мәселелерді шешуге мүмкіндік туады
деген сенімде ... ... ... шешу ... ... интеллигенциясы жалпы
қазақтың саяси ұйымы – «Алаш» ұлттық-демократиялық ... ... 1917 ... ... ... ... ІІ жалпы қазақ
съезінде «Алашорда» үкіметі құрылды. Бұл үкіметті құрып, оның ... ... ... болды.
Қалыптасқан жаңа саяси жағдайда қазақ интеллигенциясы жаңа өмірге
бейімделіп, ... ... ... ... ат салыса бастады. Осы мәселе
бойынша тың ой білдіруші белгілі ғалым – тарихшы, профессор ... ... жаңа ... ... ... ... сталиншіл
мемлекеттік және саяси жүйеге қарсылықтың басқа жолдарын, басқа түрлерін
таңдап алуды жөн деп тапты. Олардың ... енді ... ... ... ауысуы қажет еді. Сондықтан да ұлттық- демократиялық ... өз ... ... ... ... енгізу және сол арқылы
халыққа идеялық ықпал жасау ... ... оқу- ... мерзімді баспа
сөз, ғылыми орталықтар, әр түрлі
------------------------------------------------------
1. Байтурсунов А. Революция и ... ... ... 1919 №29 ... ауқымды шараларын ойластырып, оларды белгілі дәрежеде жүзеге
асырды» (1).
Міне, осы кезеңде, алдыңғы қатарлы қазақтың ... ... ... ... иек ... Олар ... ... оқу-білімге,
кәсіп қылуға шақырып, сонда ғана басқа халықтармен терезесінің ... ... ... ... өз ... ... ... Сондықтан да біз Шоқан Уәлихановты, Ыбырай Алтынсаринді, Абай
Құнанбаевты ұлы ағартушылар ... ... ... ... әрқайсысы
өз творчествосына бұрын-соңды қазақ қоғамында болмаған жаңа үрдіске жол
салды, жаңашылдыққа шақырды.
Осы ... ... ... ... да ... ... ... Себебі, ағартушылықты Кеңес дәуірінде басқаша түсіндіріп, басқаша
ұққанымыз жасырын емес. Ол ... ... ... ... ... ... Мәселен, Шоқан, Ыбырай, ... ... ... ... тек ... ... қарсы жазылған өлең жолдары
ерекше дәріптелді, осылайша «ағартушылық» та ... ... ... ... ... саяси идеологиялық мәнге ие болды. Кеңес
өкіметі ұлы ағартушыларымызды ... ... ... бастап,
үгіттенгені үшін дәріптеді. Тіпті, Абайдың өзі ... ... ... ... ... ... ... күнде бұл мәселеге ... ... ... ... ... Ғ. Есім бұл жөніндегі пікірін былай білдіреді:
«Ағартушылық қоғам ... ... ... ... ... оның қозғаушы күші-ұлттық идея. Ағартушылық деген Батыс
-------------------------------------------------------
1. Нұрпейіс К. ... ... ... ... ғылым мен
мәдениет саласындағы қарсылығы Қаз МҰУ ... 1998. №9 ... ... ... ... француз, неміс ағартушыларын
алсақ, бәрінің де негізгі мақсаты-ұлттық идея болғанын еріксіз мойындайсыз»
(1).
Осы тұрғыдан алғанда, ұлттық ... ту етіп ... ХХ ... ... ... ... қазақ интеллигенциясы қалыптасқан
ағартушылық үрдісін жалғастырушылар, бар білім, ақыл-ойын қоғам халқының
игілігіне, оның ... сарп ... бел ... ... ұлт-жанды, патриот,
топ жарған серкелер (лидер) еді.
Ұлт интеллигенция өкілдері Кеңес өкіметінің алғашқы ... ... ... ... мәдени өміріне белсене араласа бастады. 1919 жылғы Кеңес
өкіметінің Алаш қозғалысының көсемдері мен ... ... ... ... ... олар ... АССР-і мен Түркістан ААСР-інің
әр түрлі мемлекеттік органдарына жауапты қызметтерАлаш қозғалысының көсемі
болған Әлейхан Бөкейханов ... ... ... ... бас тартады.
Осы «оппазициялық қылығы» үшін 1920-22 жылдары оған «буржуазиялық ұлтшыл»
деген айдар тағылып тергеулер жүргізіледі, абақтыда ... ... ... ... Ә. ... жер ... ... кеңес өкіметіне оның
өз еліндегі зор беделі ұнамады.
Ә. Бөкейханов Кеңес өкіметіне ... ... де ... ... етуден
ешқашан бас тартпаған. Сонау Мәскеуде тұрып-ақ елінен хабар үзбей, елінің
ақын-жазушыларының, зиялы қауымының ... ... ... ... ... ... ... жолында қызмет етті. 1923 жылы
Мәскеуге әр түрлі жұмыстар мен келген Ахмет Байтұрсынов, ... ... ... ... қазақ зиялыларымен «Алқа» атаулы ұйымын
құруға қатысып, бағдарламасын жасайды.
------------------------------------------------------
1. Есімов Ғ. Сана ... А., 1994, ... ... кеңес қызметтеріне араласып жүрген А. Байтұрсынов, М. Дулатов,
Ж. Аймауытов, С. Қожанов, С. Сәдуақасов сияқты ұлт интеллигенциясы өкілдері
арқылы ... ... ... ... ... ... ат салысуын
жалғастыра береді. Әлихан бастаған қазақ зиялыларының ... ... ... ағылшын ғалымдары шыншылдықпен былайша көрсетеді: «около
десяти лет вплот до начала 30-х ... ... Алаш орды ... ... ... над ... прессой и издательски делом в Казахстане,
следуя и единственной цели-придать советской казахской культуре ... ... ... ... басында ұлт интеллигенция өкілдерінің арасынан
мемлекеттік істерге ... ... ... ... да ... деп
жоғарыда айтып өттік. Олардың қатарында А. ... ... ... Әуезов, Халел Досмұхамедов, Аспандияр Кенжен т. б. болды. Алаш
қозғалысының бұрынғы белсенді қайраткерлерінің үлкен тобы ... ... ... бастады, Қазақ АССР-і мен Түркістан АССР-нің республикалық
губерниялық және уездік деңгейлеріндегі әр түрлі жауапты қызметтер ... ... ... бірі болған Ахмет Байтұрсынов өз
халқына қызмет етуден жаңа ... ... ... ... де бас тартпады,
ымыраға келіп, қызмет етуге келісті. Екінші жағынан, Кеңес өкіметіне де өз
саясатын жүргізу үшін Ахаң ... ... ... зор ... бар, ... ... еді. ... да, бола, өлкедегі Төтенше ... ... ... ... ... ... ... етуге келіскені
туралы және онымен бірге басқа да қазақ интеллигенция
---------------------------------------------
1. ... ... А., 1995. ... ... ... ... тура ... хабарлайды.
Жангельдинмен бірге А. Байтұрсынов Ленин қабылдауында болып, мандат алады.
А. Байтұрсыновтың өзі 1920 жылы Қазақ АССР-і Халық ... ... ... ... ... Комитетінің мүшесі болды. Ол Кеңес өкіметінің
алғашқы ... ... ... ісін ұйымдастырып, ... ... ... ... ... Бұл ... ... жыл қызмет етсе де,
көп іс тындырды.
1928 жылдың қыркүйегінде ... ... ... университеті
ашылды. Оған сабақ беруге Мәскеу, Ленинград ... ... ... ... ... бірі ... ... халық Ағарту
Комиссариатының шақыруымен Ташкенттен А. Байтұрсынов келді. 1928 ... ... ... ... ... сөйлеген сөзінде
мәдениетке байланыстырып мына бір ойын айтады: «... в ... ... ... а в ... (сообществе)-культурные. Та вторая,
которая обладает в большей степени этими силами, эксплуатирует тех, ... ими в ... ... Чтобы равняться с другими, ... ... ... В ... ... более высокая культура
эксплуатирует культуру, стоящую ниже ее. В этом нет ... (1). Осы ... ... Байтұрсыновтың ғылыми ұстаздық қызметінің соңғы ... Ол ... 1929 ... 1 ... ... ... жылдардың басында Ахмет Байтұрсыновтың соңына еріп, бірде тіпті
тікелей ... ... ... ... ... ... ғылым,
әдебиет, өнер салаларында қызмет етті.
-------------------------------------------------------------
1. Сулейменов Ж. А.Байтурсынов и его ... ... 1996. №8, ... ... белсенді мүшесінің бірі болған Жүсіпбек Аймауытов
та, 1920 жылы коммунистік партияның қатарына кіріп ... ... ... жұмыстарына араласады. 1920 жылы Қазақстан Кеңестерінің
Құрылтай съезіне делегат болып ... ... ... ... Қазақ АССР-
нің Халық Ағарту комиссариатының ... ... ... ... Бір ... 1921 жылы Семей губерниялық оқу бөлімінің меңгерушісі болып ауысады.
Кейін Семейде шығып тұрған «Қазақ тілі» ... ... ... ... ... ... ... Қарқаралы қаласында мектеп мұғалімі
болып, кейінгі екі жылда Ташкентте шығатын «Ақ жол» газетінің редакциясында
қызмет атқарған. ... ... ... ... ... болады» (1).
Мұхтар Әуезов та Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында партия, Кеңес
жұмыстарына ат салысады. Ол алғашқыда ... ... ... ... ... ... ... Атқару Комитетінің төрағасы болады, 1921
жылы қазан айында өткен Қазақстан Кеңестерінің ІІ ... ... ... Осы ... М. ... Қазақстан Орталық Атқару Комитетінің
мүшесі, оның саяси хатшысы әрі Президиум мүшесі ... ... ... ІІ ... Кеңестер съезі оны Бүкілресейлік ІХ Кеңестердің
съезіне делегат етіп сайланды.
Алаш қозғалысының көсемдерінің бірі ... ХХ ... ... қазақ
халқының Азаттық жолындағы күресінің манифесіндей зор роль ... ... ... ... ... ... та басқа ұлт қайраткерлері сияқты
Кеңес өкіметін мойындап, ... үшін ... ... ... ... Р. Жүсіпбек (Өмірі мен қаламгерлік қызметі). А., 1997. 201-
б.
Ол Ташкент қаласында ... ... шыға ... «Ақ жол» ... ... Бұл ... 1920-1924 жылдар аралығында Түркістан
компартиясының органы болған, ал 1925-1927 жылдары ... ... ... ... ... органына айналған. М. Дулатов осы газетте
жариялаған мақалаларында халықтар бірлігін қорғай отырып, «қазақ халқының
ұлттық ... ... мен ... ... ... ... ... беру, кеңес партия органдарын «лайықсыз» адамдардан
аластау және ... ... ... адал адамдарды» тарту сияқты
мәселелерді көтеріп отырды. ... ... ... ... ... де айналысқан. Бірақ, негізінен «Ақ жол» газеті ... оның ... ... ... ... мақалаларды жиі
жариялап тұрды. Газеттің бұл ... РКП (б) ... ... ұнай қойған
жоқ. Оның баспасөз бөлімі 1925 жылдың 7 сәуіріндегі Қазақ ... ... ... бөліміне, Сырдария обкомына жазған ... ... ... «Оның («Ақ жол» газетінің) бағыты, әсіресе ... ... ... ... ... кетті. ...партияның беделін
түсіретін, жол беруге болмайтын және партияға ... ... ... ... және ... мақалаларда аз кездеспейді. Мұндай
нәрселерге сөз жоқ жол ... ... (б)П ... Баспасөз бөлімі Қырөлкекомының Баспасөз бөлімшесіне
мына шараларды ... ... және ... ... ... ... бюросы тарапынан «Ақ жол» ... ... ... «Ақ жол» ... ... ... ... ұстамды, даярлығы бар
партияшылығымен ауыстырылсын
3) Редакция құрамы жаңартылсын және бірінші кезекте партияшыл әдеби
қызыметкермен толықтырылсын.
4) Партияда жоқ интеллигенция «Ақ жол» ... ... ... ... ... ... ... жағдайда ғана
пайдалансын.
Қолданылған шаруалар туралы РК(б) П ОК Баспасөз бөліміне мәлімделсін.
РК(б) П ОК Баспасөз бөлімнің меңгерушісі Н.Варейкис (1).
Осы ... ... «Ақ жол» ... басынан ұстанған бағытының
коммунистік партияның ... ... ... ... ... ... көшбастаушыларының бірі болған Халел Досмұхамедұлы
да 20-шы жылдардан басынан бастап елдің мәдени өмірінің әр саласында ... ... ... ... Түркістан АССР-інің орталығы болған Ташкент
қаласына ... ... ... ... ... Жүсіпбек
Аймауытұлы, Мағжан Жұмабайұлы, ... ... ... Кемеңгерұлы т.б
жиналған еді.
Х.Досмұхамедұлының сан-қырлы қабілетінің бір ... ... ... Ол ... Қазақтың Жоғары педагогикалық
инстиутында «Педология» курсы бойынша 1927 жылы ... ... ... 1928 жылы Алматыда Қазақ универистетін ашу қарасаңында, оны ұйымдастыру
туралы комиссиясының мүшесі болып ... өзі де ... ... ҚазМУ-дің әкімшілік-шаруашылық бөлімін ... ... ... педагогика факультетінде педагогидан
оқытушы, әрі педагогия ... ... ... осы ... болып ... ... ... ... ... ... ... үлесінің бірі-
оның баспа саласындағы, редакторлық қызметі.
----------------------------------------------------
1. Ахметов Қ.Ә. Қазақстан мәдениеті А., 2002 25-б.
2. Досмұхамедұлы Х. ... А., 1998 ... ... ... ... ... ... журналын шығаруға
араласады. Мұрат Мөңкеұлы, Шернияз шешен, ... «Қыз ... ... ... өзі кейбіреуіне алғысөз жазып
шығарады. ... ... ... ... ... ... ... болған. Баспагерлік қызметінің мақсатын ол ... ... «Ел ... ... сөздерді қалай етіп шығару
туралы қолдан келгенше үлгі көрсетіп, жол салу» (1),-болды деп көрсетеді.
Осы ... бір ... ... ... ... идеологияның
екі ұдай топқа бөлуі болды.
Жаңа құрылған өкімет пролетариат диктатурасы, яғни пролетар мемлекті
болғандықтан негізгі тап пролетариат, билеуші партия да осы ... ... ... Осы ... ... ... зиялылар өзгелерден оқшаулана
бастады. Мәселен, әдебиет саласында осы құбылыс ... ... ... ... ... ақын-жазушылар да өз ... ... оның ... ... ... деп ... қызмет етті.
Мәселен, революция жолына түскен, қайраткер, ақын С.Сейфуллин ... ... ... ... бірі ... Ол үшін ... болмайды. Себебі, ол өз халқының азаттық жолындағы таңдауы Кеңес
өкіметі деп білді. ... ... ... ... ... болғандықтан, партия мүшесі ақын-жазушы алдымен өз ұлты
туралы жырлауға хақысы болмады. Өйткені, таптық, ... ... ... ... ... керек болды. С. Сейфуллин осы әдебиетке қызмет етті.
Бірақ, бұдан Сәкенді нигилист ... ... ... Ол өз ... халқына деген зор сенімін білдірген суреткер.
1. Досмұхамедұлы Х. Таңдамалы А., 1998 225-б
Сәкен ... ... 20-шы ... басында Сәбит Мұқанов, Ілияс
Жансүгіров, Бейімбет Майлин т.б. келіп, әдебиетке өз ... ... ... ... ... жасады.
С. Сейфуллин сол кезде қазақ ауылынан шыққан талапты жастарды оқуға
тартып, олардың болашағына ерекше ... ... ... ... ... ... С. ... көмегін көп көрсеткен (1).
С. Сейфуллин «еңбекші қазақ» газетінің редакторы қызметін атқарған
кезде осы газет арқылы «Қазақ ... ... ... ... хат
жолдап, олардың рухын көтеріп, қоғамдық өмірге араласуға ... ... ... ... ... енді ... ... халық табының мұң-мұқтажын мына «Еңбекші қазақ»
газетінде дамылсыз жазып ... Әр ... ... ... ... ... жауап, кеңес, нұсқа, баяндама аласыңдар. «Еңбекші
қазақ» газеті сендердікі» (2) деп жазды.
Қазақ ұлт зиялыларының ... ... ... ... ... осы ... ... идеология болды. Оны заманның айнасы болған
әдебиеттің сол жылдардағы жағдайынан анық ... ... Егер ... ... ... болса, ал Ташкентте шоғырланған қазақ
зиялылары «Ақ жол» ... мен ... ... ... ... ... ... шығармашылықпен айналысқан
болатын. Қалыптасқан осы жағдайдың өзі әдебиетті саяси ... ... ... Екі ... та бір-бірін қатты «сынға» алып, баспасөз
бетінде шыққан мақалалармен жұртшылық ... ... ... С. Есею ... А., 1963 261-б.
2. Ахметов Қ.Ә. Қазақстан мәдениеті ХХ-ғ 20-30 жылдары. ... ... А., 2002 ... ... ғылыми мекемелер мен өнер саласындағы мәдениетті
қалыптастырудың алғышарттары
2.1. Оқу-ағарту саласындағы мәдениет қызметі
Қазан төңкерісінің нәтижесінде мемлекеттік ... қолы ... ... жаңа ... ... жаңа ... қалыптастырумен
тығыз байланыста қарады. Сондықтан да кеңес өкіметінің ... ... ... ... мәдениеттің негізі ретінде қарастырылған-оқу ағарту
саласы еді.
Білім беру жүйесін құру өте ... ... ... Оған кері
әсер еткен негізінен үш фактор болды:
1. Елдің азамат соғысы жағдайында болуы.
2. Шаруашылықтың күйзеліске ұшырауы.
3. Халық ... жаңа оқу – ... ... қажетсінбеуі.
Жаңа өкіметтің мектеп үйлерін салуға, оқу құралдарымен жабдықтауға
қаражаты жетіспейді. Ауылдарда ... ... ... ... ... кйіз ... қыста-балшық немесе шым ... ... ... қарамастан оқу- білім ісіне шын берілген мұғалімдер еңбегі
мен білімге халықтың құштарлығының, әрі жаңа ... ... ... алға ... де ... ... алты ... (1914-1920 жылдар) мектептер жүйесінің 40%-ға, оқушылар санының ... ... ... қатарының өсіуіде сай түсіп жаты; 3395-тен 4824-ке
жетті.
Осы жылдары қазақ ... ... ... ... ... ... ат салысқандар Бейсен Жәнекшев, Мұхамеджан Сералин, Шайбай Айманов,
Қаныш Сатбаев, Спандияр Көбеев т.б болды. ... ... ... ... мен ... өзі ... адал ... орыс мұғалімдері М.К.
Панков, М.Т. Широков, В.П.Пивень, В.Решетняк, Н.Е.Алексеев, С.Н.Гиричев,
Ф.Т.Оликов т.б да өз ... ... ... ... күрес В.И.Ленин қол қойған 1919 жылғы 26 желтоқсанда
қабылданған «РСФСР халықтар арасындағы ... жою ... ... ... ... және ... да ... мемлекеттік іс ретінде
жаңа қарқынға ие болды. Декрет 8 бен 50 жас арасындағы ... ... ... орыс тілінде мемлекеттік мектеп жүйесі арқылы жазу-сызуға
үйретуді күн тәртібіне қойды. Халық ағарту ... мен оның ... ... бар ... ... міндеті ретінде сауатсыздықты жою
жұмысына пайдалануға құқық ... ... ... ... ... ... ... саужой ісіне жүйелік
беріп, оны бүкілхалықтық іске айналдырған 1923 ... ... ... «Сауатсыздық жойылсын» қоғамы болатын. Қазақстанда бұл
қоғамның ... 1924 жылы ... 1925 ... ... ... қазақ олкесіндегі саны 40 мыңнан асты.
Сауатсыздықпен күреске жастар жағы қатты ... ... ... ... ... қоғамға мүшелікке өтті. Қоғам жұмысына мемлекет
қайраткерлері С. ... С. ... т.б. ... ... ... да ... мақалалар жазып, сауатсыздыққа қарсы күресті
қолдап, оқу-ағарту ісіне ... ... оң ... ... ... қоғамдағы бөгет болып отырған кемшіліктерді де ... ... тағы бір ... ашу ... ... кеңінен
тартылуы еді. Бастауыш мектепті, бірнеше айлық курсты ... ... ... ... ... ... сауат ашу мектептеріне мұғалім
ретінде жіберілді. Кезінде белгілі Кеңес ... ... ... 1919 ... қаласында мұғалімдер даярлайтын курсты ... ауыл ... ... Ол ... ... ... ... атты
автобиографиялық романды былай деп жазды: «Мен Балтабай» аталатын ауылдың
балаларын оқытуға тұрдым, алты ай ... ... ақым бір ... құны, оны
бала санына бөліп, күздігүні төлейді. Жұма сайын бала ... ... ... ... ... тамағым көшкен үйдің мойнында болады» (1).
Міне, осындай көріністер Қазақстанның барлық облыстарына тән құбылыс еді.
Кеңес өкіметінің сауатсыздыққа қарсы ... ... ... қоюының
негізінен саяси астарлары күштірек еді. Басты себеп, ауылдағы ... ... ... өкілдерін әкелуден туындады. 20-шы жылдары
жергілікті Кеңестерде ... ... ... хат ... бай мен
орташалардың балалары отырады. Бұл ... ... ... ұстанған
жаңа өкіметке ұнай қойған жоқ. Шала сауатты кедейден ... ... ... ... көп ... ... саясатын іске
асыруда қауқарсыздық танытты. Сондықтанда оқыған бай балаларын ... ... ... тура ... осы ... де, ... ... жүргізген ауылдарды
«Кеңестендіру» науқанындағы басты ... бірі - ... ... ... ... тарту» (2) болған. Бұл істің ауыл үшін ерекше
маңызы бар еді. Кейбір мәлеметтерге ... ... 1930 ... ... ... 7%-ға ғана ... екен (3). Оның ... Қазақстан
аграрлы ел болып қала бергенін ... бұл ... ... өкіметі үшін
қаншалықты маңызға ие болғанын аңғару қиын ... 1926 ... ... ... қазақтардың тек 81 мыңы ғана қалаларда ғана тұрып,
3,8 млн. ауылды мекендеген (4).
-----------------------------------------------------------------
1. Мұқанов С. Өмір мектебі Екінші ... А., 1970 ... ... ... в ... Сб док. и ... А., 1965 59-б.
3. СулейменовР.Б. Ленинские идеи культурной революции и их осуществление
в Казахстане 243-б.
4. Итоги Всесоюзной переписи населения 1959г. М., 1962 ... ... ... алғашқы баспалдақ болып есептелетін
сауатсыздықты жою жолындағы күрес тек ауыл – село ғана ... ... да ... ... Оның ... себебі де бар еді. Кеңес
өкіметінің басты тірегі болып табылатын ... ... ... болуына
большевиктер партиясы ерекше көңіл бөлген. ... ... ... тек
қана техникалық сауатсыздықты жою ғана емес, ең басты саяси сауаттылыққа
жету еді. Сөйтіп партияның, Кеңес ... ... ... ... ... оны іске ... ... тірегі ретінде саналған жұмысшы табының
білім деңгейінің жоғарылауы сол кезеңдегі басты мәселелердің бірі ... М. ... ... ... ... тек қана 1929-30 жылдарда
ғана Түркістан-Сібір темір құрлысындағы ... ... 90%-не ... ... ... ... хат ... болған екен.
1931жылдың 1 қаңтары қарсаңында тек теміржолды 154 саужой мектебі ... ... 4,7 мың адам ... ... қатар, саяси сауаттылықты,
мәдинетті көтеру үшін 20 клуб, 5 вагонклуб, 71 қызыл бұрыш, 18 ... ... ... т.б ... ... ... ... (1).
Оқу-ағарту жұмыстарының маңызы бағыттарының бірі жалпыға ... ... ... ... ... болды.
Осы маңызды істі қолға алу үшін 1925 жылы Бүкілресейлік Орталық
Атқару Комитеті мен ... ... ... ... «РСФСР-де жалпыға
бірдей міндетті бастауыш оқуды енгізу және мектеп ... құру ... ... ... бойынша жалпыға міндетті оқуды жүзеге асыру он
жыл ішінде енгізуге тиіс болды.
----------------------------------------------------------
1. ... М.Х. ... и ... ... ... А., 1973 98-99 ... ... оны іске асыру жеңіл болған жоқ. Қиындық
келтірген негізінен екі ... ... ... ... мен мұғалім
кадрларының аздығы. Осыған қарамастан, халықтың оқуға құштарлығы, болашаққа
сенімі арқасында, әрі ... ... ... ... 20-шы жылдары мектептерде білім беру ісінде бірталай шаралар
жүзеге асты. 1921-1929 ... ... ... ... ... саны 172 ... 277 мыңға, оның ішінде қазақ балаларының ... ... 99,8 ... ... Жетістіктерге қарамастан мектеп жасындағы
балаларды оқуға тарту ісінде әлі де ... ... еді. ... оқу жылында бастауыш мектептерде оқу жасындағы қазақ ... ... ... және ... көпшілігі 12-15 жастағы жасөспірімдер
екен.Бастауыш мектептерде қазақтың қыз балаларының 11% оқыған (1). ... ... ... ... ... да ... аз тартылған. Білім
беру саласындағы басты тұлға-мұғалімдер жағдайына келсек, мұнда да жағдай
мәз емес еді. Егер ... ... оқу ... ... ... ... олардың 37%-ында ғана орта білім болған (2). Ал қазақ
мектептеріндегі мұғалімдердің 10-15% ғана орта ... ... ... 1-2 ... ... ғана бітірген, кейде тіпті білімдері де болмаған.
Сонымен қатар, бастауыш білім беру жүйесін іске асыруға ... ... ... бірі – ... ... ... ... көшпелі өмір
салты еді. Сол себепті де қазақ ауылдарындағы ... ... ... ... оқу жылы ... және ... оқу ... түрлері болды.
--------------------------------------------------
1. Сембаев А.И. История развития советской школы в ... ... ... ... А.И. ... совет мектебінің тарихы А., 1967 227-б.
Осы сияқты ... өзі ... ... ... ... ... Сондықтан да ВКП (б) Өлкелік Комитеті ҚазАССР-і Халық ... ... ... 1930 ... 30 ... ... ... қандай болу керек деген сұраққа былай жауап берген: «Ауыл
мен деревнялардағы жаппай мектептердің басты түрі ... болу ... ... ... ... ... және басқа кемшіліктерге
байланысты, уақытша мектептерді ашуға тура келеді» (1).
Басшылыққа алатын негізгі құжаттар жарияланғаннан кейін ... ... ... көшуді қамтамасыз ету жолында кең ... ... ... Жаңа мектептер салынып, олардың жанынан ... ... үшін ... ашылып, оларға батырақтар мен
кедейлердің балалары орналастырылады.
20-шы жылдардың аяғында тек білім беру ... ғана ... ... мәдени өміріндегі тосын әрі, оның табиғи даму үрдісіне қайшы келген
уақиға-алфавит реформасы ... ... ... ... ... ... ... Атқару
Комитетінің ІҮ сессиясы латын графикасы негізінде жасалған жаңа алфавитке
көшу мерзімі: барлық мемлекеттік, кооперативтік мекемелер, ... үшін ... жаңа ... ... ... – 1931 ... 1 қазан; қазақ
тілінде шығатын барлық ... жаңа ... ... -1930 ... ... деп ... 1931-1932 оқу жылынан бастап ... ... ... оқу ... арап ... ... ... тоқтатып болды.
30-шы жылдардың аяғына қарай республикада ... ... ... ... ... көшу ... аяқталады. Қысқаша статистикалық
--------------------------------------------------------
1. Культурное строительство в Казахстане (1918-1932гг.) Сб. ... ... Т.1. А., 1965. ... сүйенсек, 1937 жылдың 1 қаңтарында мектеп жасындағы балалардың
96%-ы бастауыш мектептерге тартылған. Ал, төрт сыныпты бастауыш мектептер
саны ... ... оның ... ... ... 537- ден ... Егер 1933 ... 1 қаңтардағы мәлімет бойынша бастауыш мектептерде
оқып жүрген қазақ балаларының саны 213 мың болса, олардың саны 1937 ... ... ... ... ... ... ... қатар орталау және орта мектептердің
саны артты. Тек 1940-1941оқу жылдарында республикада 1779 (оның ... ... ... орталау және 701 (оның 168-і қазақ) орта ... ... ... мәдени мұрасы жөнінде қызу идеялық тартыс
толастамады. Бір жағынан, «ескі мәдениетке» кең ... оны ... ... ... кедергі жасамау туралы ой-пікір болса, екінші
жағынан, жоғарыда айтқандай, өткен заманның мәдени мұрасына ... ... ... ... ... ... ... кейбір
қайраткерлері де болды. Мәселен, Л.Троцкий және оның жақтаушылары
«социалистік ... тек ... ... жеңгеннен кейін ғана
жасалуы мүмкін, ... да ... тобы жаңа ... ... ... бола ... сол себепті олар мәдени мұраны игеруді ғана жүзеге асыру
керек, ал мәдениеттегі жетекші роль ескі ескі мәдениеттің өкілдерінде ... ... алға ... ... ... ... ерекше орын
«жолбикелер» деп аталған ескі интеллигенция өкілдеріне болу керек. Әрине,
Л.Троцкий ескі интеллигенция өкілдеріне ... ... ... Қ.Ә ХХғ ... ж-ғы ... мәдениеті А., 2002 30-31 бб.
2.Нурмухамедов С.Б., Савосько В.К. Сулейменов Р.Б. ... ... ... в ... А., 1966 181-б.
ХІХ ғасырдың аяғы–ХХ ғасырдың басында Орталық Азия мен ... ... ене ... ... Қазақстан жаңа жағдайға жаңа
оқу түрі керек болды. Сол ... де, ... ... ... жасау
қажеттілігі туындады. Бұл шараларды Ресей көлемінде іске асыруға күш салып,
реформаторлық ... ... И. ... ... т.б. ... ... ... сай, ескі оқуды өзгертіп, ғылым негіздерін ... ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, ғасыр басында
жаңа әдістемелік мектеп-«усул-и-джадид» (жаңа әдіс мектебі) өмірге келді.
Тағы бір ескерте кететін жәйт ол ... ... ... өтсек, мәселен жаңа әдісті бастаған оқу орындарының бірі 1872 ... ... ... ... ... ... ... деп аталуы оның
жоғарғы дәрежелі оқу орны болғандығын аңғартады. Мұнда дін ... ... ... ... ... және ... да пәндер оқытылған.
Ғ. Ахмедов осы медресені бітіріп, қоғам өмірінің әртүрлі саласында қызмет
еткен қазақ ... ... ... да, тізімін жасаған екен. Ондағы
олардың саны 52-деп (2) мәлімдейді.
ХХ ғасырдың басында қызмет ... ... ... ... бөлігі
гимназияларды, медицина училищелері мен курстары, мұғалімдер семинарияларын
бітіргендер құраған. Олар қазақ өлкесінің ... ... ... ... ... ... және банк қызметінде, мемлекеттік
әртүрлі мекемелерде қызмет еткен. Қазақстан бойынша осы ... ... саны ... В.Г. ... есебі бойынша 700-ге жуық
болған.
--------------------------------------------------------
1. С. Шілдебай Түрікшілдік қозғалысы А.,2002 33-б.
2. ... Ғ. ... ... А.,1996 142-144 ... ... В. ... Ю. ... времени А., 1990 48-б.
2. Ғылым мен өнер саласындағы мәдениеттің дамуы.
Екінші үрдіс жоғарыда көрсетілгендей мәдени мұраға мүлдем теріс ... ... ... ағым болды. Олардың пайымдауынша ескі мәдениеттің
жаңа қоғамда өмір ... ... жоқ. ... ... табы ... ... жаңа ... өткен мәдени мұрасыз ақ жасауы керек. Осы
идеяларды берік ... ұйым ... ... ... ... ... мен конференцияларының шешімдеріне, ... ... ... ... қоғамның мәдени мұрасын пайдалануға
үзілді – кесілді қарсы шықты.
Сол кездің өміріндегі белең алған құбылыс-ниглизм ... Жаңа ... ... ... ... керек деген жалаң ұраншылдық кейбір
шығармашылық ұйымдарды ниглистік көзқарасқа алып ... ... ... ... ұғымдардың басшылығында Наркомпростың
аппараттарына «солшыл» бағытты қолдайтындар жеткілікті болды және ... да ... ... ... жылы ... ... да ... сияқты ҚазАПП құрылды.
Оның басшылығында отырғандар да әсіре «солшылдардың» қатарында болды. Кеңес
өкіметінің ... ... ... ... ... шын
берілгендіктерін көрсету үшін кейбір қайраткерлер өткен ғасырлардағы қазақ
әдебиетіндегі қайталанбас тұлға, ұлы ... ... ... ... ... баға беруде бас тартпады. ... ... ... ... ... сыншы Ғ. Тоғжанов т.б. Абайдың әдеби мұрасын ескі,
кертартпа қоғамның, шығармалары деп ... ... ... ... ... қызметкерлері І.Қабылов та Абай
мұрасына теріс көзқараста болды. Ол ... Абай ... ... ... ... ... көзқараста жазылған
-------------------------------------------------------
1. Сүлейменов Р.Б. Әдеби мұра және оны зерттеу А., 1961 37-б.
ұлтшылдықтың ұраны болды деп бағалай келе, Абайдың әдеби ... ... ... фольклорының озық үлгілерін қорғаудың мәдениеттің жанашырлары
болған қайраткерлер С. Сәдуақасов, М. Әуезов, С. ... Қ. ... ... Ғ. ... т.б. ... беттерінде мақалалар жазып, зор
еңбек ... ... ... ... Қазақстанда 30-шы жылдардың
ортасында өткеннің мәдени мұрасына байланысты бірыңғай көзқарас қалыптаса
бастады. ... ... ... ... ... ... ... оқуға,
олардың жаңа мәдениетін ұштастыру мүмкіндіктері ... оң ... ... ... жерде ерекше тоқтала кету ... 20-шы ... ... ... ... оның ... әдеби мұра туралы толығырақ
пікірді өзінің «әдебиет әңгімелері» атты мақаласында айтқан С. ... ... ... ... біз ие боламыз ба, жоқ болмаймыз ба?» ... Абай ... ... алға ... ... ... да –ескі
мұра, бірақ Абайдан қалған мұра ... жоқ,. Әлі де ... ... ... ... ... ... деген қорытындыға келеді.
Кезінде өткен мәдени оның ішінде әдеби мұра ... ... ... Қ. ... ... сындарлы ой айтып, қазақ әдебиетінің
үлгі алар арнасы өткен ... ... ... мен орыс ... ... ... аударған (1).
Кеңес өкіметі өз саясатын толық қолдайтын, таптық негізі бірыңғай
интелигенция ... ... ... мақсат етті. Бұл ретте ең алдымен
мұғалімдер баса назар аударылды. Оның ... ... де бар ... ... бар, ... ... жетіспеді. Халықтың білім
дәрежесін көтеруді «мәдени революцияның» басты міндеттерінің бірі
---------------------------------------------------
1. Қ.Кемеңгерұлы Көркем әдебиет туралы ... ... ... 1989, ... А., 1995. 120-129 ... ... өкіметі қалыптасқан жағдайда шығудың әр ... ... ... Оның ... ... жою және ауыл мектептерін
мұғалімдермен қамтамасыз ету үшін ұйымдастырған бір ... ... ... ... ... ұйымдастыру еді. Мұндай курстардағы
оқу мерзімі әртүрлі болды. ... 2-3 ... ... айларға созылса,
республиканың қалаларының курстар 1-2 жылға да созылды. Мәселен, 1921 ... ... ... ... ... ... баяндамасында осыған
байланысты мына мәселелер көтерілген 1921 жылы мектеп ісіне ... ... ашу ... Осы ... 1921 ... І-ші жартысында, шамамен
әр уезд пен ауданда қысқа мерзімді (4 айлық) педагогикалық курстар ... ... елді ... ... өздері таңдап 2-3 адам
жіберулері керек.
Ұлттық мұғалімдер кадрларын дайындау ісі 20-шы жылдардың аяғында жаңа
сатыға көтерілді. БКП (б) ... ... ... жылы ... ... ... партия ұйымдарының жағдайы және қызметі туралы»
қаулысында республикадағы оқу ... ... ... кадрларын дайындауға
ерекше көңіл бөлінді. Оны қаулыдағы мына жолдар ... ... ... ... ... ... беру ... жаппай білім беретін
мектептердің дамуына және оланрдың мұғалім ... ... ... ... ... ... ... ерекше көңіл бөлу
керек». Осы шаралардың тікелей әсері болуы керек, 1928 жылдың аяғында Қазақ
АССР–і ... ... ... Абай ... Қазақтың педогогикалық
институты (қазіргі Абай атындағы Алматы мемлекеттік университеті) ашылды.
Алғашқы ашылғанда бұл ... оқу ... ... университеті ретінде құрылды.
Оның құрамында педогогика, ... және ... ... ... университеттен бөлініп, 1930 жылы ауыл шаруашылығы, 1931
жылы ... ... ... Ал Қаз ... ... ... ... ғана қалғандықтан, бұл оқу орны 1931 жылы Абай
атындағы Қазақ педагогикалық институты болып ... ... ... ... 1934 жылы 15 ... С.М. ... Қазақ мемлекеттік универиситетінің ашылуы маңызды оқиға болды.
Алғашқы кезде унверситеттің материалдық ... ... ... оның үстіне
оқытушы кадрлары да жетіспеді. Оқу жылының ... екі ғана ... және ... ... оларда бар болғаны 54 студент
оқыды. 1954 жылдың аяғына ... ... ... ... ... ... саны 260-қа ... ҚазГУ-дің оқытушылар құрамын толықтыруда,
кітаптармен, оқу ... ... ... етуде ССРО-нің
орталық қалаларындағы жоғарғы оқу орындары үлкен көмек ... ... ... университет республиканың ғылыми, мәдени
орталықтарының біріне айналды. 1939 жылдың 1 қыркүйегінде ҚазГУ-дің ... ... ... ... ... 905 студент
оқыған. Барлығы 97 оқытушылық ішінде 23 ғылым докторлары мен профессорлар,
29 ғылым кандидаттары, доценттері болған. ... бір ... ... мен ... азшылықта болды. Мәселен, бар болғаны 12
оқытушы қазақ болған, бұл оқытушылардың 12,3% ғана. Ал, студенттер арасында
қазақ жастары 16,6% ... ... екі ... ... болатын сияқты. Біріншіден,
қазақ ауылдарындағы білім беру ... ... ... ... ... ... ... ұжымдастырудың зардаптарынан әлі құтыла
қойған жоқ еді, тұрмыс жағдайы ... ... ... ... ... ... болды.
---------------------------------------------------------
1. Жаманбаев Қ.Ж. Высшая школа в Казахстане: исторический опыт Коммунис.
партии ... по рук. ... ... за 50 лет А., 1972 41-б.
Ал қазақ оқытушыларының аздығы қалыптасқан екі жағдайға байланысты
болды. Біріншіден, 1939 жылдың ... ... ... зиялылары толық
дерлік қуғын- сүргн құрбандары ... ... ... ... оқып ... әлі де ... азшылықта болды, білім алғандары партия, кеңес,
шаруашылық қызметтерінде ... ... ... ... ... беру ісін ... әрі жергілікті жерлерде партия идеялар халыққа түсіндіруде,
насихаттауда басты тұлға болатын жаңа ... ... ... ... 30-шы ... ... көңіл бөліне бастады. Оны мына
мәліметтер растайды.: 1940 жылы ... 12 ... ... ... ... ... 6000 ... оқыған, 1939 жылдың
қарсаңында олар 1000 жоғарғы және орта білімді педагогтар дайындап шығарған
(1).
Кеңес дәуірінде жаңа ... ... тағы бір ... мен кедей шаруадан шыққандарды партия, кеңес, ... ... ... ... ... қатарлы деп есептелетін жұмысшылар
мен шаруадан шыққандарды басшылық орындарға ... ісі ... ... ... басталған-ды.
Жұмысшы мен шаруа өкілдерін жаңа интеллигенция ... ... ... ... ... ... мен ... өкіметінің тағы бір саясаты-
жергіліктендіру еді. Бұл саясаттың ... ... ұлт ... ... шаруашылық аппараттарына тарту арқылы бір жағынан олардың
белсенділігін ... ... ... ... ... халықтың партия
саясатына, Кеңес өкіметіне сенімін ... ... кіру ... ... Қазақ АССР-і Орталық Атқару комитеті ... 1926 ... ... ... ... ... Р.Б., ... Х.И. Социалистический путь культурного
прогресса отсталых народов А., 1967. 193-б.
туралы» қаулысы ... ... ... ... ... жету үшін жүргізілетін шара болып ... а) ... ... көпшілігіне жақынырақ ету; ә) еңбекші қазақтарды кеңес
құрылысына ... б) ... ... белсенділігі мен (ынталығын көтеру
т.б.» Қабылданған қаулыны жүзеге асыруда үлкен ... ... ... білім дәрежесінің төмендігінен ... ... ... ... ... ... жылдары бұл істе қателіктер де аз болған жоқ. ... ... ... ... ісін ... ... жүргізгенде кездейсоқ
адамдардың қызметке алы-нуына жол берілді. Кейінірек жағдайды түзету ... ... ... ... ... ... ... жүргізу қолға алынды. Кеңес өкіметінің алғашқы жылдары
Қазақстандада ғылым ... де ... ... ... Қазақ Автономиялық
Кеңестік республикасы құрылғаннан кейін Ағарту халық комисариатында ... ... ... мұражай, мұрағат және өнер мәселелерімен айналыса
бастады. Кейінірек, 1921 жылдың тамыз ... осы ... ... ... ... ... ... бастап академиялық ғылыми мекемелер
де құрыла бастады. Қоғамдық ғылымдар бойынша алғашқысы -1933 жылы ... ... ... ғылыми –зерттеу институты болды. Оның ғылыми
зерттеу бағыттары болып, ... ... ... пен ... ... және ... хореография өнер салалары белгіленді. Институт өзінің
зерттеу жұмыстарын жүргізу барысында республиканың орталық ғылыми –ағарту
мекемелерінің базасы негізінде жүргізді. ... ... ... ... ... мемлекеттік орталық кітапхана, өткен өлкетану бюросы,
педагогика ғылыми- зерттеу ... ... ... ... ... ... жұмыстарына қолғабыс тигізді. ... ... ... ... ... 1936 жылы ССРО
Ғылым академиясының Қазақстан базасының тарих секторы құрылды (1).
Қазақстанның ғылымы мен білімнің өркендеп дамуына әсер еткен тағы ... ... ... байланысты орталық қалалардан жер
аударылып ... ... ... болды. Мәскеуде «әшкереленген»
«Академиялық іске» қатысы бар деген желеумен белгілі тарихшы ғылымдар С. ... Е.В. ... ... жер ... Е.В. ... бір жарым
жыл ҚазПИ-де сабақ берген (2). ... ... ... жғарғы оқу
орындарында есімдері дүние жүзіне мәлім академиктер мен профессорлар қызмет
еткен. Тек ... ... ауыл ... институтында академик Васильков,
профессорлар Михайловский, Гербач, Салаев, сонымен қатар А.В. ... ... ... 20-30 шы ... мәдени революцияны жүзеге асыру
барысында ғылымға көңіл бөліп оны жаңа қоғам құрудың негізгі құралдарының
біріне ... ... ... да ... ... мекеме социализм құру
ісіне нақты істерімен жауап беруге тиіс болды.
Кеңес өкіметінің мәдени революцияның жаңа мәдениетін жасаудағы ... ... ... пен ... ... деп ... Партия
жаңа рухани мәдениетттің идеялық-эстетикалық принциптерін анықтай келе ең
басты талапты «коммунизмнің ұлы идеялары мен ... ... ... мен ... түрі жоқ» деп ... жылдардың әдебиеті туралы ой ... есте ... ... шығармалардың қоғаимда өзгеше резонансқа ие болуы.
----------------------------------------------------------
1. Культурное строительство в Казахстане Сборник документов и ... А., 1985 ... ... В.С. ... ... С.Ф. ... //Вопросы истории 1989 №5,
129-б.
Оның себебін неден іздеу керек ? Біздің ... ... ... ... ... ... (ал, ... жылдар нақ сондай кезең
болған). Кез-келген әдеби шығарманың оқушыларға бірден жол табуында. Екінші
бір ... ... ... ... ... ... тұрғыдан қарау, оның
кеңестік идеологияға жақын, алыстығын ... ... ... ... ... 20-шы ... басында, қазақ әдебиетінде екі
бағытта шығармалар көрініс тапқан. Ташкентте ... ... ... әдеби
шығармалар таптық идеологиядан алыстау жалпы азаматтық құндылықтарға
негізделсе, Орынборда жарық ... ... ... С. Сейфуллиннің, С.
Мұқановтың Б. Майлиннің өлеңдері ... ... ... ... ... ... ... жазылған шығармалар болатын.
Сөйтіп жиырмасыншы жылдардың бірінші жартысында қалай болғанда да
байқалған шығармашылық бостандығы ... ... кете ... ... әдебиеттің проза саласында да сыңаржақтылық бой алып, науқаншылыққа
негізделген шығармаларға бетбұрыс ... ... ... 20-шы ... ... біртуар жаңа туындылары жарық көріп те ... ... Ж. ... «Қартқожа», «Ақбілек» романдары, М. Ауезовтың
«Қараш-қараш оқиғасы», «Көксерек» әңгімелері, ... ... ... М.
Жұмабаевтың «Шолпанның күнәсі» әңгімесі, С.Сейфуллиннің «Жер қазғанда
повесі», С. Сәдуақасовтың «Күлпаш», ... ... ... С. Мұқановтың «Адасқандар» романы осы жылдары жазылған еді. Осы
кезеңдегі қазақ прозасының деңгейін көрсететін шығармалар Ж. ... мен ... ... еді. «Қартқожа» романында қарапайым
ауыл адамның қоғамдық әлеуметтік ... ... ... ел ... эволюциялық жолы көрсетілсе «Ақ білек» романында, Ж. Аймауытов
«Қазақ қызының көрген зорлық зомбылықтарын ... ... ... ... ... ... дәрежесінде жеткізе білген. Қазақтың тұңғыш
ұлттық кәсіпқой театры 1926-шы жылы ... ... ... ... ... пьесасы бойынша қойылған спектакльмен ашылады.
Ұлттық театрдың пайда болуы драмалық шығармаларға ... ... ... өркендеуіне, оның репертуарының қалыптасуына еңбек сіңірген Жұмат
Шанин болды. Ол өзі әрі талантты режиссер, драматург, әрі ... еді. ... ... батыр» трагедиясын, «Торсықбай-Айдарбек» комедиясын,
«Шахта», «Үш бата» драмаларын жазды.
Драматургияда қарымды ... ... Ж. ... болды. 20-шы жылдары
оның қаламынан ... ... ... ... ... қыз» ... барлығы жеті пьеса болып, олар театр сахналарында қойылып тұрды.
Жаңа мәдениетті қалыптастырудағы маңызды бағыттың бірі ... ... ... қазақтың дәстүрлі ән өнері қазақтың ... ... ... ... ... ... ... болғандықтан
кеңес өкіметі оны, сақтап дамытуға мүмкіншіліктер жасай бастады.
А.В.Затаевич қазақтытың ән-күйлерін жинастырып, елге ... ... ... ... мен ... ... ... септігін тигізді.
Осылайша олар көрмелерге, байқауларға қатысуға мүмкіндік алды. Халық ағарту
комиссары А.В.Луначарский республика өкіметіне 1925 жылы ... ... ... ... ... Мәскеуге жіберуді, одан әрі Париждегі
дүниежүзілік көрмеде болатын ... ... ... сұрайды.
Әміре Мәскеу мен Парижде қазақ әнін жұртшылыққа паш ... ... ... Одан ... ол 1925 жылы бүкілодақтық мәдени қатынастар қоғамының
(ВОКС) ... ... ... ... ... ... ... өткен концертке қатынасады, басқа қалаларда гастрольдік
концерттер беріп, зор қошеметке бөленген.
Социалистік түрдегі жаңа мәдениетті жасаудағы кеңес өкіметінің ... ... тағы бір ... ... ... мәдени
жағынан ... ... кез ... ... ... өзімен-өзі болып, томаға- тұйық
жағдайда өмір сүре алмайтындығы белгілі. ... ... ... ... ... ретінде ерікті жағдайда ... ... . ... өркениеттік даму ... ... ... кеңес өкіметі бұл процеске саяси астар ... оны ... ... ... ... жылы араб ... ... латын графикасына көшіру жөнінде
Бүкілодақтық комитет құрылып, қысқы мерзімде жаңа ... өту ... Бұл ... ... ... саяси жағының басым екендігін
кезінде А. Байтұрсыновтың бірден аңғарып, қарсы болғандығы ... ... ... ... ... 1940 жылы 22 ... ... арнаулы қаулы қабылдап, онда былай деп атап көрсеткен:
«Удовлетворить ... ... ... ... ... о переводе
казахской писменности с латинизириованного алфавита на русской».
Осы өзгерістердің өзі-ақ, жаңа мәдениетті қалыптастыру тек орталықтың
мүддесіне сай ... ... ... ... ... Партияның
басшылығымен социалистік мәдениетті жасау ... ... ... ... ... ... ала ... осы кезең еді. Шет
аймақтарда мәдени революцияның негізгі міндеттерінің бірі ... ... ... ... ... 20 жылдарда партия мен
кеңес өкіметі басты шараларды іске асыруға негіз салды. Ашып ... ... жаңа ... ... ... ... негізделген әдебиет
пен өнерді қалыптастыру таптық идеологияны басшылыққа ала жүргізілді.
Қорытынды
Сонымен, ХХ ғасырдың 20-30 ... ... ... аймақтарында
жүргізілген «мәдени революция» саясатының нәтижесінде Қазақстанда да
кеңестік мәдениет жасауда ... ... іске ... жаңа ... ... ... өзгерістер болды. Олар, қоғамның саяси басшысы болған-
большевиктер ... ... ... ... бағытталған
тұжырымдамасының негізінде жүргізіліп отырған.
Кеңес өкіметінің халықтық әлеуметтік жағдайын, ... ... ... қызметі 20-шы жылдары оң нәтижелерін бергенін де
айтуымыз керек. Әсіресе халық ... ... ... ... ... ... алға ... болды. 30-шы жылдардың аяғына қарай
жаппай сауатсыздық негізінен жойылды, жалпы білім беретін мектептер ... ... ... оқу ... ... ... ... мекемелері
жүйесі құрылды. Осы істердің барлығы жергілікті ұлт өкілдерінің белсене
қатыстырылуымен жүргізілді. Оның үстіне ... ... мен ... ... ... ... ... науқанының да оң әсері
болды.
20-шы жылдың аяғынан бізге ... ... ... ... ... тарихи кезең басталды. Сөйтіп, аз уақытқа созылған
эволюциялық кезең тоталитарлық ... ... ... өмір ... ... ... ұлттық сана мен мәдениетке
зор нұқсан келтірді. 30-шы жылдың басы мен ... ... ... ... ... ... ... болды.
20-шы жылдың ІІ-ші жартысынан бастап мәдениеттің таптық көзқарас,
иделогиялық, партиялық ... ... ... ... ... төстеген
социалистік реализм сияқты бұлжымас догмаларға айналды.
Сөйтіп, 30-шы жылдары Қазақстан «түрі ұлттық, ... ... ... ... бір ... КСРО көлемінде тоталитарлық идеология
орнатпақ болған ... ... ... ... бет ... ... жағынан, осындай мәдени саладағы жеделдете дамудың нәтижесінде ... ... төл ... рухани болмысынан аймақтауға бағытталған
шараларға тап болды. Тек қана арап жазуынан қол үзу, байырғы ... ғана ... ... ... ... ... ... түрік тілдес
халықтардың ортақ халықтардың рухани байланысын, дәстүрлі ... ... ... ... ... ... тәуелсіз Қазақстанның мәдени дамуындағы, қалай
дегенмен де, кеңес дәуірінде қалыптасқан ... оң ... ... ... негізін ... ... ... ... ... М. ... А., -1т., 1998. ... Социалистік Қазақстан, -1990ж. 30 маусым
3. Межуев В.М. О понятии культуры В кн. Коммунизм и ... М., 1966 ... ... энциклопедический словарь М., 1983 295-б.
5. Ким М. П. Культурная миссия социализма и культурная ... М., ... Ким М. П. ... революция в СССР 1917-1965 гг. М., 1967 81-б.
7. Сулейменов Р.Б. Ленинские идеи ... ... и их ... ... А., 1972 ... Ермаков В. Т. О содержании и хронологических рамках культурной
революции в СССР //Вопросы истории 1966 ?10
9. Ионин Л.Г. Понимающая социология М., 1979 ... ... Р.Б. ... Х.И: ... путь ... ... народов А., 1967 3-31 бб.
11. Вопросы историографии Казахстана А., 1983 70-95 бб.
12. Байтұрсынов А. Ақ жол А., 1991 ... ... Т. ... ... ... А., ... ... Г. Роль Советского государства и права в развитии
социалистической културы в Казахстане А., 1957 143-б.
15. Сембаев А.И. Очерки по истории ... ... ... А., 1958 ... Баишев С. Победа социализма в Казахстане А., 1962 421-б.
17. Сулейменов Р.Б. Бисенов Х.И. Социалистический путь ... ... ... А., 1967 424-б.
18. Қанапин А.К. Культурное строительство в Казахстане А., ... ... К. ... ... ... в ... 1970 384-б.
20. Нусупбеков А.Н. Формирование и развитеи советского рабочего класса в
Казахстане А., 1966 ... ... М.Қ. Алаш ... А., 1995 ... ... К. Алаш һәм ... А., 1995 ... Қозыбаев М.К. История и современность А., 1991 115-б.
24. Асылбеков М.Х. , ... А.Б. ... ... ... А., 1991 ... ... Ғ. Сана бомысы А., 1993 224-б.
26. Ленин В.И. Шығармалар толық жинағы 1-т. 410-412 ... ... А. ... об общественном сознании М., 1923 229-б.
28. Абжанов Х. Формирование и судьбы казахской ... ... ... ... ... К. Қазақ интеллигенциясының әкімшіл-әміршіл жүйеге ғылым мен
мәдениет саласындағы ... // Қаз МҰУ ... 1998 №9. 22 ... Есімов Ғ. Сана болмысы А., 1994 140-б.
31. Базарбаев М., Аққұлұлы С. //Ә.Бөкейхан Таңдамалы А., 1995 27-б
32. Сағынбекұлы Р. А., 1997 ... ... Х. ... А., 1998 ... ... С. Есею ... А., 1963 ... Мұқанов Өмір мектебі А., 1970 162-б.
36. Культурное строительство в Казахстане Сб. Док и матер. А., 1965 59-б.
37. ... Р.Б. ... идеи ... ... и их ... ... А., 1972 ... Итоги Всесоюзной переписи населения 1959 г. М., 1962 11-б.
39. Асылбеков М.Х. Формирование и развитеи кадров железнодорожников
Казахстана А., 1973 98-99 бб.
40. ... А.И. ... ... ... ... в Казахстане А., 1962
131-б.
41. Сембаев Ә.І. Қазақ совет мектебінің ... А., 1967. ... ... С.Б. , ... В.К., ... Р.Б. ... ... строительства в Казахстане (1933-1940 гг.) А., 1966
181-б.
43. Вопросы культуры при диктатуре пролетариата М., Л., 1925 ... ... С. ... ... ... ... Ғ. Алаш «Алаш» болғанда А., 1996 142-144 бб.
46. Григорьев В. Шапорев Ю. Фрагменты времени В книге о чем не говарили
А., 1990 ... ... Р.Б. ... мұра және оны ... А., 1961 ... Қ. ... Көркем әдебиет туралы Шығармалар А., 1995 120-129 бб.
Қазақ әдебиеті 1989, 27- ... ... Қ.Ж. ... ... в ... А., 1972 41-б.
51.Сулейменов Р.Б. Бисенов Х.И. Социалистический путь культурного
прогресса отсталых народов А., 1967 193-б.
52.Врачев В.С. «Дело» академика С.Ф. Платонова // ... ... ...

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1920—1930 жылдардағы қоғамдық-саяси өмір. Қазақстандағы мәдени революция3 бет
Бастауыш сынып оқушыларының ұлттық дүниетанымын музыка арқылы қалыптастырудың педагогикалық шарттары57 бет
Болашақ бастауыш сынып мұғалімдерінің технологиялық құзыреттілігін қалыптастырудың педагогикалық шарттары22 бет
Дүниетану сабағында жаңа технологиялар28 бет
Кәсіпорындардың қаржылық ресурстарын басқаруды қалыптастырудың экономикалық механизмін жетілдіру жайлы17 бет
Мектепке дейінгі ұйымдарда балалардың этностық-мәдени сәйкестілігін қалыптастыру33 бет
Орта мектеп химиясы бойынша сыныптан тыс жұмыстарды ұйымдастыру, сыныптан тыс жұмыстарда жеткіншектердің адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың педагогикалық шарттары31 бет
Сыныптан тыс жұмыстарда жеткіншектердің адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың педагогикалық шарттары36 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
1. қ.р. және тағам өнімдерінің ғылыми мекемелері 2. тағам өнімдерін модельдеудің математикалық әдістерін қолдану5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь